Η Ρωσία φέτος τον Ιούνιο: «Αβός», ίσως, μάλλον, τσούκου-τσούκου και οι λευκές νύχτες που έρχονται
Η ρωσική λέξη авось (αβός) περιγράφει μια στάση ζωής κατά την οποία αγνοούμε πιθανά προβλήματα ή ταλαιπωρίες χωρίς να περιμένουμε δυσάρεστες συνέπειες. «Αβός» σημαίνει ότι η ζωή είναι απρόβλεπτη: το καλύτερο που μπορούμε να κάνουμε είναι να ελπίζουμε για το καλύτερο. Από γραμματική άποψη, ως μόριο, η λέξη προσδίδει στις φράσεις παρόμοια σημασία με το «ίσως» ή το αγγλικό «hopefully»· όταν χρησιμοποιείται ως ουσιαστικό, σημαίνει «καθαρή τύχη» ή «τυφλή πίστη» υπονοώντας ανθεκτικότητα και μοιρολατρία: το άτομο που επικαλείται το «αβός» ή δείχνει «αβός» δεν λαμβάνει μέτρα για να σωθεί ή για να βελτιώσει την κατάστασή του· πιστεύει πως όλα θα διορθωθούν από μόνα τους —αν διορθωθούν· μπορεί και να μη διορθωθούν. «Ίσως ζήσουμε, ίσως και να μην πεθάνουμε», λένε οι Ρώσοι.
Αν δεχτούμε ότι υπάρχει «ρωσικός εθνικός χαρακτήρας», δύο είναι οι λέξεις που τον σημαδεύουν: το «αβός» και το «σουντμπά» (судьба), που σημαίνει «πεπρωμένο», «μοίρα». Η ρωσική λογοτεχνία αντανακλά αυτές τις έννοιες και τις στάσεις ζωής (χαρακτηριστικό είναι το διήγημα «Η Μοίρα ενός ανθρώπου» του Μιχαήλ Σόλοχοφ), τις οποίες έχουν σατιρίσει μεγάλοι Ρώσοι συγγραφείς όπως ο Αλεξάντρ Πούσκιν και ο Ιβάν Γκοντσαρόφ στον «Ομπλόμοφ». Όμως τι τροφοδοτεί αυτή τη σχεδόν ακλόνητη ελπίδα και την ανθεκτικότητα των Ρώσων; Πρωτίστως η μεγάλη Ρωσική Ιδέα που εμπεριέχει την ψευδαίσθηση της ιστορικής μοναδικότητας, της ειδικής αποστολής και του παγκόσμιου καθήκοντος του ρωσικού λαού. Αν και ο μεγαλοϊδεατισμός και ο εξαιρετισμός απαντούν σε πολλές κουλτούρες —μεταξύ άλλων στην αμερικανική (με τη θεωρία της Manifest Destiny), στην εβραϊκή και στην ελληνική— η Ρωσική Ιδέα αφορά έναν υποτιθέμενο «ολόκληρο κόσμο»: τους Σλάβους που αντιστέκονται στον εκδυτικισμό και αναγνωρίζουν τον εαυτό τους στην Ορθοδοξία. H Ρωσική Ιδέα, μαζί με τον μαρξισμό-λενινισμό και τον σοσιαλιστικό διεθνισμό, ενέπνευσε την πολιτική της Σοβιετικής Ένωσης και απέκτησε ξεχωριστή σημασία μετά τη διάλυσή της γεμίζοντας το πνευματικό κενό που ακολούθησε.
Ο Ρώσος φιλόσοφος Arseny Gulyga έγραφε το 1995: «Σήμερα η Ρωσική Ιδέα ακούγεται σαν κάλεσμα για την εθνική υλική και πνευματική αναγέννηση […] και είναι σημαντικότερη από ποτέ για την ανθρωπότητα (όχι μόνο για τη Ρωσία) που έχει φτάσει στο χείλος της αβύσσου [...] Η Ρωσική Ιδέα είναι μέρος της πανανθρώπινης χριστιανικής ιδέας με όρους σύγχρονης διαλεκτικής». Όπως έχω ξαναγράψει, η Ρωσική Ιδέα διαμορφώθηκε κατά τον 16ο αιώνα: την ενσωμάτωσε στο όραμα της Ορθόδοξης Χριστιανικής μοναρχίας με τη Μόσχα ως Τρίτη Ρώμη ο μοναχός Φιλόθεος του Pskov, με επιρροές από τον εβραϊκό μεσσιανισμό. Στον αντίποδα τοποθετήθηκε αργότερα ο Pyotr Chaadayev (1794-1856) ο οποίος θαύμαζε τον δυτικό πολιτισμό και τον καθολικισμό: κατά τη γνώμη του, η Ρωσία στεκόταν εκτός της ιστορίας, χωρίς παράδοση, χωρίς συνέχεια, χωρίς συνεισφορά στον παγκόσμιο πολιτισμό. Όσο για τον ίδιο τον όρο «Ρωσική Ιδέα», τον εισήγαγε ο Ντοστογιέφσκι, αλλά τον έκανε γνωστό στο εξωτερικό ο Vladimir Sergeyevich Solovyov με την μπροσούρα «L'Idée russe» που εκδόθηκε στο Παρίσι το 1888. Ο Solovyov τον χρησιμοποίησε για να εξηγήσει τη ρωσική αυτοσυνειδησία, τον πολιτισμό, την εθνική και παγκόσμια μοίρα της Ρωσίας, συμπεριλαμβανομένων των οδών ένωσης των λαών και μεταμόρφωσης της ανθρωπότητας. Για τον Solovyov, η ουσία της ρωσικής ιδέας συμπίπτει με τη χριστιανική μεταμόρφωση της ζωής, με την οικοδόμησή της στις αρχές της αλήθειας, του αγαθού και του κάλλους, εμπόδιο στην οποία αποτελεί, κατά τη γνώμη του, ο εθνικός εγωισμός του ρωσικού λαού, ο οποίος πρέπει να ξεπεραστεί «χάριν της οικουμενικής αλήθειας». Το σχέδιο της Οικουμενικής Εκκλησίας προέβλεπε τρεις συνιστώσες: «κοινή ή διεθνής ιεροσύνη, συγκεντρωμένη στο πρόσωπο του Ανωτάτου Αρχιερέα»· κοσμικές εξουσίες· και προφήτες — «ελεύθερα εγειρόμενοι από το Άγιο Πνεύμα για τον φωτισμό λαών και ηγεμόνων». Στη «συμφωνική και αρμονική δράση αυτών των παραγόντων» ο Σολόβιοφ έβλεπε την πρώτη αληθινή συνθήκη της ανθρώπινης προόδου. Αυτή η σολοβιοφική Ρωσική Ιδέα, που είχε στόχο «να αποκατασταθεί σ’ αυτή τη γη η αληθινή εικόνα της Θείας Τριάδος», προκάλεσε πλήθος αντιδράσεων στον εγχώριο Τύπο, ο οποίος τον επέκρινε για αππμάκρυνση από τη γνήσια σλαβοφιλία. Ωστόσο, ο όρος όχι μόνο επέζησε και χρησιμοποιήθηκε ευρέως από Ρώσους φιλοσόφους του Αργυρού Αιώνα (όπως ο Evgenii Nikolaevitch Troubetzkoy, ο Vasily Rozanov, ο Vyacheslav Ivanovich Ivanov, ο Semyon Frank, ο Georgy Fedotov, ο Lev Platonovich Karsavin), αλλά εξελίχθηκε εννοιολογικά στον 20ό αιώνα μέσω του Arseny Gulyga και του Aleksandr Solzhenitsyn (και πολλών άλλων). Εντέλει, αν και διαφοροποιείται από στοχαστή σε στοχαστή, συνήθως σημαίνει το «σχέδιο του Θεού για τη Ρωσία», την ιερή και εσχατολογική αποστολή του ρωσικού λαού και του κράτους: οι οπαδοί της πιστεύουν ότι η Ρωσία έχει σκοπό την παγκόσμιο χριστιανική σωτηρία. Αναπόφευκτα, μερικοί στοχαστές, όπως ο Aleksandr Lvovich Yanov (στα έργα του κατά τη δεκαετία του 1980), κατανοούν και παραδέχονται ότι η Ρωσική Ιδέα συνεπάγεται γεωπολιτικές φιλοδοξίες, σωβινισμό και ιμπεριαλιστικές βλέψεις —αλλά οι αντιδράσεις εναντίον αυτών των παραδοχών ήταν πάντοτε σφοδρές· κανείς δεν έχει δικαίωμα να δυσφημεί τη Ρωσία.
Η Ρωσική Ιδέα τροφοδότησε τον σοβιετικό κομμουνισμό, αλλά είχαν προηγηθεί οι σλαβόφιλοι και το κίνημα Pochvennichestvo (από τη λέξη почва-pochva=έδαφος, χώμα, γη) του 19ου αιώνα που ευαγγελίζονταν την επιστροφή σ’ ένα εξιδανικευμένο παρελθόν της ρωσικής ιστορίας και αντιτάσσονταν στον εξευρωπαϊσμό, απορρίπτοντας ταυτοχρόνως τον μηδενισμό, τον φιλελευθερισμό και τα εργατικά κινήματα. Η κύρια εστίασή τους ήταν να αλλάξουν τη ρωσική κοινωνία με την ταπείνωση του εαυτού και την κοινωνική μεταρρύθμιση μέσω της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας. Οι κύριες διαφορές μεταξύ των σλαβόφιλων και του Pochvennichestvo ήταν ότι οι πρώτοι απεχθάνονταν τις φιλοδυτικές τάσεις του Μεγάλου Πέτρου, ενώ οι δεύτεροι επαινούσαν τον πατριωτισμό του ηγεμόνα που ανεδείκνυε την Ορθοδοξία, την Αυτοκρατορία και το Έθνος. Επίσης, πολλοί από τους ηγέτες και υποστηρικτές του κινήματος Pochvennichestvo είχαν υιοθετήσει μαχητική αντιπροτεσταντική, αντικαθολική και αντισημιτική στάση: η θεωρία τους έμοιαζε με το γερμανικό völkisch («Blut und Βοden»). Όχι τυχαία: το ρωσικό κίνημα είχε τις ρίζες του στα έργα του Γερμανού φιλοσόφου Johann Gottfried Herder, ο οποίος επικεντρωνόταν στις εθνικές διαφορές απορρίπτοντας την οικουμενικότητα που πρέσβευε ο Διαφωτισμός. Στην ανάπτυξη της Ρωσικής Ιδέας συνέβαλε ο Νikolai Danilevsky που απέρριψε την ευρωκεντρική ιστοριογραφία και ανέπτυξε μια κυκλική αντίληψη για την πολλαπλότητα των πολιτισμών —δεν ήταν ο μόνος· στην πραγματικότητα το ίδιο έκαναν ο Spengler και ο Tοynbee· o καθένας με τον τρόπο του.
Τη ρωσική ιστορία έχει καθορίσει αυτό το όραμα της ενότητας της Ανατολής και της Δύσης στο πλαίσιο μιας παγκόσμιας θεοκρατίας, η οποία μετά το 1917 μετατράπηκε σε παγκόσμιο κομμουνιστικό σύστημα και εμφανίστηκε, μέσω της ρωσικής εμιγκράτσιας, των «λευκών» που διέφυγαν στο εξωτερικό, σε θρησκευτικό και γεωπολιτικό σχέδιο ευρασιανισμού. Στο μεταξύ, στο εσωτερικό της Σοβιετικής Ένωσης, ενώ γινόταν λόγος για διεθνισμό, ο «κοσμοπολιτισμός» θεωρούνταν προδοσία, ποινικό αδίκημα. Μέσα από ποικίλες αντιφάσεις, η Ρωσική Ιδέα απέκτησε πρωτεϊκή όψη: άλλοτε εμφανίζεται ως «χριστιανικός διεθνισμός» με τους Ρώσους να μεταμορφώσουν και να αφομοιώσουν όλους τους ξένους πολιτισμούς· άλλοτε ως πολιτιστική ανωτερότητα με σωτηριολογικούς στόχους και, πιθανώς, με πολεμική τακτική που περιλαμβάνει θυσίες. Το σίγουρο είναι ότι η Ρωσική Ιδέα συνδέεται με διάφορες πτυχές της μεταφυσικής: με τη θεοσοφία και με μια σειρά από αντιεπιστημονικές θεωρίες περί της προέλευσης των Ρώσων (νεοπαγανισμό, βιολογικό ρατσισμό: οι Ρώσοι έχουν τους δικούς τους μύθους για τη γνήσια «άρια φυλή» υιοθετώντας την οθωμανική έκφραση «ξανθό γένος»).
Η Ρωσία πέρασε από δύο στάδια αποδυτικοποίησης: το 1830, η διάσπαση μεταξύ Δύσης και Ανατολής επιβεβαιώθηκε από τον σλαβοφιλικό κίνημα το οποίο τοποθετούσε τους Ρώσους στην εμπροσθοφυλακή των Σλάβων· στη δεκαετία του 1880 η ρωσική ιδέα συνδέθηκε με την πολιτική επέκτασης στην Ασία και οδήγησε στη δικαιολόγηση της αποικιακής κατάκτησης, ως έκφραση μεσσιανισμού με ασιατικό χαρακτήρα. Όσο για την αναπόφευκτη κρίση της ρωσικής ταυτότητας από το 1990, λύθηκε μέσω της ιδεολογίας που επικράτησε μετά τον Γέλτσιν: έτσι, οι Ρώσοι νιώθουν ενωμένοι· οι περισσότεροι αποδέχονται την ιερότητα του κράτους —χαρακτηριστικό τόσο της αυτοκρατορικής όσο και της σοβιετικής περιόδου της ρωσικής ιστορίας— και την αρμοδιότητα του ηγέτη να λαμβάνει αποφάσεις για λογαριασμό τους ευχόμενοι για το καλύτερο. Αβός!
Φέτος τον Ιούνιο, η ανοιξιάτικη κανονικότητα της καθημερινής ζωής συνοδεύεται από αίσθημα κόπωσης, οικονομικής πίεσης και της ψηφιακής απομόνωσης που οι Ρώσοι έχουν πάρει κατάκαρδα. Ο καιρός είναι ευχάριστος, τα πάρκα είναι γεμάτα κόσμο και οι μαθητές γιορτάζουν την αποφοίτησή τους (το «τελευταίο κουδούνι»)· αλλά, καθώς ο Κρεμλίνο έχει επιβάλει αυστηρούς περιορισμούς στο διαδίκτυο για λόγους ασφαλείας (αντιμετώπιση επιθέσεων από drones), έχει προκαληθεί μεγάλη αναστάτωση στις ψηφιακές υπηρεσίες (delivery, ταξί) και οι Μοσχοβίτες αστειεύονται ότι «μοιάζουν όλο και περισσότερο με τους Βορειοκορεάτες». Επιπλέον, οι πρόσφατες επιθέσεις drones στο διϋλιστήριο της Μόσχας και κοντά στο αεροδρόμιο Σερεμέτιεβο υπενθυμίζουν στους κατοίκους την πραγματικότητα των εχθροπραξιών στην Ουκρανία. Στην Αγία Πετρούπολη αυξάνεται ο τουρισμός εν όψει των «λευκών νυχτών», αλλά, καθώς οι εφαρμογές GPS δεν λειτουργούν, οι επισκέπτες χρησιμοποιούν παλιούς χάρτινους χάρτες: η εικόνα είναι μάλλον νοσταλγική. Μακριά από τα δύο μεγάλα αστικά κέντρα, η ζωή κυλά με πολύ αργούς ρυθμούς: αν και στις νότιες περιοχές ο κόσμος είναι πιο χαλαρός λόγω της έναρξης των αγροτικών εργασιών, η κόπωση από τις απώλειες στο μέτωπο και η οικονομική στενότητα είναι πιο εμφανείς από ό,τι στη Μόσχα. Σύμφωνα με τις αναλύσεις διεθνών μέσων, όπως ο Guardian, και δεξαμενών σκέψης, όπως το Carnegie Endowment, η ανάπτυξη που βασίζεται στην πολεμική βιομηχανία έχει φτάσει στα όριά της. Το ΑΕΠ για το 2026 προβλέπεται να αυξηθεί μόλις κατά 0,4%-0,5%, με πολλούς οικονομολόγους να προειδοποιούν ότι η χώρα βρίσκεται ήδη σε ύφεση. Προστίθεται το πρόβλημα του πληθωρισμού και της πρόσφατης αύξησης του ΦΠΑ από 20% σε 22%, καθώς και οι νέοι έλεγχοι στις τραπεζικές μεταφορές, που έχουν προκαλέσει δυσφορία στη μεσαία τάξη.
Η απογοήτευση και η ανησυχία είναι διάχυτες, αλλά «αβός, έχει ο θεός!» Αν και η ανοιχτή κριτική στον πόλεμο είναι παράνομη και οι δημόσιες αντιδράσεις είναι σπάνιες, οι συζητήσεις στα τραπέζια περιστρέφονται γύρω από την κούραση και την επιθυμία να τελειώσει η σύγκρουση στην Ουκρανία. Για πρώτη φορά μετά από τέσσερα χρόνια, ακόμη και κρατικά ινστιτούτα δημοσκοπήσεων καταγράφουν σταδιακή, σταθερή πτώση στα ποσοστά δημοτικότητας του Βλαντιμίρ Πούτιν, καθώς οι πολίτες συνειδητοποιούν ότι οι οικονομικές θυσίες και η διεθνής απομόνωση της χώρας δεν πρόκειται να υποχωρήσουν σύντομα. Αλλά, ποτέ δεν ξέρεις: μεταφράζω λέξη προς προς λέξη από τα ρωσικά «Авось, небось да как-нибудь», «Ίσως, μάλλον, τσούκου-τσούκου».
17°
