Άγνωστες Ηρωίδες: Έμι Νέτερ, η ιδιοφυΐα που της απαγορεύτηκε να διδάξει

Η ιστορία γράφεται από άντρες, και συχνά παραλείπει τις γυναίκες εκείνες που υπήρξαν οι σιωπηλές αρχιτέκτονες της προόδου, αφήνοντας το έργο τους στο περιθώριο της συλλογικής μνήμης. Από τα εργαστήρια της πυρηνικής φυσικής και τα πεδία των μαχών έως τις κορυφές των ορέων και τις απαγορευμένες ζώνες του πνεύματος, οι γενναίες αυτές γυναίκες αψήφησαν τους περιορισμούς της εποχής τους και άλλαξαν τον ρου των γεγονότων. Η παρούσα σειρά κειμένων δεν επιχειρεί να αποκαταστήσει την ιστορική αλήθεια, αλλά να παρουσιάσει μικρά πορτρέτα με τη ζωή και τη δράση γυναικών που, παρά την καθοριστική συμβολή τους, παρέμειναν —αν όχι όλες, οι περισσότερες— επί πολύ χρόνο στην αφάνεια: μια μικρή αναδρομή σε ιστορίες γεμάτες θάρρος και ευφυΐα, που αποδεικνύουν ότι η εξέλιξη του κόσμου φέρει ανεξίτηλο, αν και συχνά αόρατο, γυναικείο αποτύπωμα.

Οι αποκλεισμοί 

Η Έμι Νέτερ (1882-1935) παραμένει έως σήμερα η κεντρική μορφή που επαναπροσδιόρισε τα θεμέλια των μαθηματικών και της θεωρητικής φυσικής στον 20ό αιώνα. Γεννημένη στο Έρλανγκεν της Βαυαρίας σε μια εβραϊκή οικογένεια με βαθιά μαθηματική παράδοση —ο πατέρας της, Μαξ Νέτερ, ήταν διακεκριμένος καθηγητής—, η Έμι έπρεπε να υπερβεί τα στερεότυπα μιας εποχής που απέκλειε τις γυναίκες από την ανώτατη εκπαίδευση. 

Η αντίδραση της φιλοσοφικής σχολής ήταν σφοδρή, καθώς οι καθηγητές άρχισαν να διερωτώνται δημοσία τι θα σκέφτονταν άραγε οι στρατιώτες αν επέστρεφαν από το μέτωπο και έβλεπαν πως θα τους έκανε μάθημα μια γυναίκα

Παρά το γεγονός ότι αρχικά προσανατολιζόταν στη διδασκαλία ξένων γλωσσών, η εσωτερική της κλίση την οδήγησε στο Πανεπιστήμιο του Έρλανγκεν: ήταν η μία από τις μόλις δύο (2!) γυναίκες σε ένα σύνολο σχεδόν χιλίων φοιτητών. Η Σύγκλητος του πανεπιστημίου είχε άλλωστε δηλώσει ότι το να επιτραπεί η εκπαίδευση και στα δύο φύλα «θα ανέτρεπε όλη την ακαδημαϊκή τάξη»… Εκεί, υπό την επίβλεψη του Πολ Γκόρνταν, ολοκλήρωσε τη διατριβή της «Σε πλήρη συστήματα αμετάβλητων για τριαδικές τεταρτοβάθμιες μορφές» (1907), ένα έργο που η ίδια αργότερα θα χαρακτήριζε με την τυπική της αυστηρότητα, και καθώς σταδιακά μετακινούνταν από τους υπολογιστικούς αλγόριθμους προς την απόλυτη αφηρημένη σκέψη, σαν «αποτυχία».

Η ακαδημαϊκή της πορεία υπήρξε ένας διαρκής αγώνας ενάντια στον θεσμικό αποκλεισμό. Για επτά χρόνια δίδαξε στο Έρλανγκεν χωρίς αμοιβή, συχνά αντικαθιστώντας τον πατέρα της (ουσιαστικά με το όνομά του…), μέχρι που το 1915 οι Ντάβιντ Χίλμπερτ και Φέλιξ Κλάιν την κάλεσαν στο Πανεπιστήμιο του Γκέτινγκεν, το τότε παγκόσμιο κέντρο της μαθηματικής έρευνας. Η αντίδραση της φιλοσοφικής σχολής ήταν σφοδρή, καθώς οι καθηγητές άρχισαν να διερωτώνται δημοσία τι θα σκέφτονταν άραγε οι στρατιώτες αν επέστρεφαν από το μέτωπο και έβλεπαν πως θα τους έκανε μάθημα μια γυναίκα. Η απάντηση του Χίλμπερτ, πάντως, έμεινε στην ιστορία: «Διαχωρισμός βάσει φύλου; Μα τι λέτε; Πανεπιστήμιο είμαστε, δεν είμαστε χαμάμ».

Παρ’ όλα αυτά, η Νέτερ αναγκάστηκε να διδάσκει επί χρόνια υπό το όνομα —πλέον— του Χίλμπερτ, όχι με το δικό της, χωρίς επίσημο τίτλο ή μισθό, αποκτώντας το δικαίωμα της υφηγεσίας μόλις το 1919, μετά τις κοινωνικές αλλαγές που έφερε η λεγόμενη Γερμανική Επανάσταση, η εμφύλια σύγκρουση που ξέσπασε στη Γερμανική Αυτοκρατορία στο τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και είχε σαν αποτέλεσμα την ανατροπή του καθεστώτος της συνταγματικής μοναρχίας και την αντικατάστασή του από τη δημοκρατία, που αργότερα έγινε γνωστή ως Δημοκρατία της Βαϊμάρης.

Η κορυφαία 

Στη φυσική, η συνεισφορά της υπήρξε καταλυτική μέσω του φερώνυμου Θεωρήματος Νέτερ (1918), με το οποίο απέδειξε τη βαθιά σύνδεση μεταξύ των συμμετριών ενός φυσικού συστήματος και των νόμων διατήρησης, όπως η ενέργεια και η ορμή. Από πολύ σημαντικούς σύγχρονους φυσικούς, το έργο αυτό θεωρείται εφάμιλλο του Πυθαγορείου Θεωρήματος για τη σύγχρονη φυσική.

Η Νέτερ ήταν γνωστή για τη γενναιοδωρία της, επιτρέποντας συχνά σε μαθητές και συνεργάτες να οικειοποιούνται τις ιδέες της προκειμένου να προωθήσουν την καριέρα τους (ακόμη και εις βάρος της δικιάς της).

Ωστόσο, η καρδιά της εργασίας της χτυπούσε στην αφηρημένη άλγεβρα. Στην κλασική της δημοσίευση «Idealtheorie in Ringbereichen» («Θεωρία των ιδεωδών σε χώρους δακτυλίων», 1921), εισήγαγε τη θεωρία των ιδεωδών στους αντιμεταθετικούς δακτυλίους, χρησιμοποιώντας τη συνθήκη της ανερχόμενης αλυσίδας. Αν και όλα αυτά ακούγονται ακατανόητα στα αυτιά μας, αυτή η καινοτομία οδήγησε στην καθιέρωση του όρου Νετεριανός Δακτύλιος, τιμώντας την ικανότητά της να ανάγει σύνθετα προβλήματα στις θεμελιώδεις αλγεβρικές τους ιδιότητες — κάτι ανεκτίμητο για την επιστήμη.

Ο κοινωνικός κύκλος της Νέτερ στο Γκέτινγκεν, γνωστός ως «τα αγόρια της Νέτερ», περιελάμβανε μερικούς από τους σημαντικότερους μαθηματικούς του μέλλοντος, όπως ο B.L. van der Waerden, ο Ernst Witt, ο Max Deuring, ο Hans Fitting, ο Gottfried Köthe κ.ά. Το επιδραστικό βιβλίο του Μπάρτελ Λέντερτ φαν ντερ Βάρντερν, «Moderne Algebra» (1931), που αποτέλεσε σταθμό στη διδασκαλία της άλγεβρας παγκοσμίως, βασίστηκε σε μεγάλο βαθμό στις δικές της παραδόσεις. Όμως δεν ήταν ο μόνος. Η Νέτερ ήταν γνωστή για τη γενναιοδωρία της, επιτρέποντας συχνά σε μαθητές και συνεργάτες να οικειοποιούνται τις ιδέες της προκειμένου να προωθήσουν την καριέρα τους (ακόμη και εις βάρος της δικιάς της). Δεν την ενδιέφερε καθόλου εάν κάποιος καρπούνταν πράγματα που για πρώτη φορά γεννήθηκαν από το δικό της μυαλό. Την ενδιέφερε μόνο η επιστήμη καθεαυτή. Η ζωή της, παράλληλα, ήταν απολύτως λιτή. Αφιερωμένη ολοκληρωτικά στην επιστήμη καθώς ήταν, περιφρονούσε χαρακτηριστικά την εξωτερική εμφάνιση και τις κοινωνικές συμβάσεις — πράγματα που ξένιζαν μεν τους τυπικούς ακαδημαϊκούς, αλλά γοήτευαν όσους μπορούσαν να παρακολουθήσουν την ταχύτητα της σκέψης της. (Αν και αυτοί οι τελευταίοι δεν ήταν και πάρα πολλοί).

Παρά το τεράστιο κύρος της, η Νέτερ δεν κατείχε ποτέ πλήρη καθηγεσία στο Γκέτινγκεν. Το 1922 έλαβε τον τίτλο nichtbeamteter außerordentlicher Professor (ανεπίσημη έκτακτη καθηγήτρια), μια θέση χωρίς πραγματικό μισθό. Μόλις το 1923 άρχισε να λαμβάνει μια μικρή αμοιβή διδασκαλίας. Η οικονομική της κατάσταση παρέμεινε δύσκολη σε ολόκληρη τη σταδιοδρομία της στη Γερμανία.

Η φυγή και το τέλος

Η διεθνής αναγνώριση κορυφώθηκε το 1932 στο Διεθνές Συνέδριο των Μαθηματικών στη Ζυρίχη, όμως η άνοδος του ναζισμού το 1933 διέκοψε απότομα την καριέρα της. Ως Εβραία και άτομο με προοδευτικές πολιτικές πεποιθήσεις —είχε εκδηλώσει ενδιαφέρον για τη Ρωσική Επανάσταση και είχε διδάξει στη Μόσχα κατά το διάστημα 1928-1929— εκδιώχθηκε από το Γκέτινγκεν. Ως γνωστόν, οι Ναζί εφάρμοσαν τον Νόμο για την Αποκατάσταση του Επαγγελματικού Δημοσιοϋπαλληλικού Σώματος, που απέκλειε τους Εβραίους από οποιαδήποτε δημόσια θέση. Με τη βοήθεια του Άλμπερτ Αϊνστάιν και άλλων συναδέλφων —και αφού για κάποιο διάστημα συνέχισε να διδάσκει ανεπίσημα σε ιδιωτικές συναντήσεις στο σπίτι της—, κατέφυγε στις ΗΠΑ, όπου βρήκε φιλόξενο περιβάλλον στο Bryn Mawr College, ένα γυναικείο κολέγιο υψηλού κύρους, στο οποίο συνέχισε την έρευνά της στη μη μεταθετική άλγεβρα, καθώς και στο Ινστιτούτο Προηγμένων Σπουδών στο Πρίνστον.

Ως γνωστόν, οι Ναζί εφάρμοσαν τον Νόμο για την Αποκατάσταση του Επαγγελματικού Δημοσιοϋπαλληλικού Σώματος, που απέκλειε τους Εβραίους από οποιαδήποτε δημόσια θέση.

Παρά τη δυσκολία της να προσαρμοστεί σε ένα «πανεπιστήμιο ανδρών» («Τίποτε γυναικείο δεν γίνεται δεκτό εδώ», παρατήρησε η ίδια για το Πρίνστον), συνέχισε να παράγει έργο μέχρι τον ξαφνικό θάνατό της το 1935. Είχε υποβληθεί σε χειρουργική επέμβαση για την αφαίρεση ενός ωοθηκικού όγκου, πιθανότατα μιας κύστης. Η επέμβαση φάνηκε αρχικά επιτυχής, αλλά τέσσερις ημέρες αργότερα εμφάνισε υψηλό πυρετό και κατέληξε στις 14 Απριλίου 1935, σε ηλικία μόλις 53 ετών, από μετεγχειρητική λοίμωξη. Το σώμα της αποτεφρώθηκε, και οι στάχτες της θάφτηκαν κάτω από τη διάβαση πεζών έξω από τη βιβλιοθήκη του Bryn Mawr.

Συχνά, στις αργίες, έπαιρνε τους αφοσιωμένους φοιτητές της για να τους κάνει μάθημα σε καφέ, ή για να λύσουν σύνθετα θεωρητικά μαθήματα σε μπιραρίες.

Οι σύγχρονοί της περιέγραφαν μια γυναίκα με εντυπωσιακή ζωτικότητα και γενναιοδωρία. Ήταν γνωστή για τη θερμή, μη συμβατική προσωπικότητά της, και τις θυελλώδεις, πλημμυρισμένες από ενθουσιασμό διαλέξεις της. Οι νεαροί επιστήμονες που είχαν την τύχη να την έχουν δασκάλα αναπολούσαν για πάντα τον τρόπο που μιλούσε, και δίδασκε, όταν καταλαμβανόταν από την ιερότητα της επιστήμης της. Τίποτε δεν μπορούσε να σταθεί δίπλα της τότε. Ήταν γοητευτική και όλο φλόγα, με μεγάλες χειρονομίες, ασυγκράτητο ενθουσιασμό, και αγάπη. Συχνά, στις αργίες, έπαιρνε τους αφοσιωμένους φοιτητές της για να τους κάνει μάθημα σε καφέ, ή για να λύσουν σύνθετα θεωρητικά μαθήματα σε μπιραρίες.

Η ανδροκρατούμενη κοινωνία έκανε ό,τι μπορούσε για να τη συγκρατήσει. Παρ’ όλα αυτά, σήμερα δεκάδες αίθουσες, κτίρια, ινστιτούτα και προγράμματα υποτροφιών φέρουν το όνομά της παγκοσμίως. Ο αστεροειδής 7001 ονομάζεται Noether. Όπως και ένας κρατήρας στη Σελήνη. Αν ζούσε έναν αιώνα αργότερα, θα μπορούσε να φτιάξει μια αποικία εκεί. Από την οποία δεν θα απέκλειε κανέναν.

* * *

Η Έμι Νέτερ (Amalie Emmy Noether, 1882-1935), «η πιο σημαντική δημιουργική μαθηματική ιδιοφυΐα από τότε που οι γυναίκες απέκτησαν πρόσβαση στην ανώτατη εκπαίδευση», κατά τη γνωστή δήλωση του Αϊνστάιν, αναδείχθηκε σε μια εποχή που οι γυναίκες αντιμετώπιζαν αδιανόητα θεσμικά εμπόδια σε κάθε βήμα της ακαδημαϊκής τους σταδιοδρομίας. Παρ’ όλα αυτά, κατάφερε να μεταμορφώσει ριζικά δύο θεμελιώδεις επιστημονικούς κλάδους —τη θεωρητική φυσική και την αφηρημένη άλγεβρα—, αφήνοντας πίσω της μια κληρονομιά που εξακολουθεί να διαμορφώνει τη μαθηματική σκέψη μέχρι σήμερα. Κανείς δεν ξέρει πού θα έφτανε εάν δεν πέθαινε τόσο νέα, ή αν οι άντρες γενικώς —επειδή ήταν γυναίκα— και οι ναζί ειδικώς —επειδή ήταν Εβραία— την άφηναν να δουλέψει με την ησυχία της.

Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Τρίτη και Πέμπτη. Κάθε Σάββατο, παρουσιάζουμε το πορτρέτο μιας «άγνωστης» γυναίκας πρωτοπόρου του περασμένου καιρού. Τις Κυριακές, η στήλη μεταμορφώνεται στο Βιβλίο της Εβδομάδας. Στείλτε μας μέιλ αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Μην ξεχνάτε, επίσης, πως έχουμε και πόντκαστ! Σας ευχαριστούμε πολύ.