Ασάμι Τερατζίμα: Ο πόλεμος των drones και η πραγματικότητα στο μέτωπο της Ουκρανίας
Τη συναντώ σε ένα καφέ στο κέντρο του Κιέβου, λίγες ώρες αφότου έχει επιστρέψει από ακόμη μία αποστολή στην πρώτη γραμμή. Η Ασάμι Τερατζίμα είναι δημοσιογράφος της Kyiv Independent και έχει περάσει μεγάλο μέρος των τελευταίων χρόνων στο μέτωπο, εκεί όπου οι άνθρωποι περπατούν χιλιόμετρα για να φτάσουν σε μια θέση, στρατιώτες μένουν για μήνες στο ίδιο σημείο και drones έχουν μετατρέψει περιοχές δεκάδων χιλιομέτρων πίσω από το μέτωπο σε ζώνες κινδύνου.
«Αυτό που προσπαθώ να κάνω στο ρεπορτάζ μου είναι να αποκαλύψω τη σκληρή πραγματικότητα που ίσως κάποιοι θα ένιωθαν άβολα να αποκαλύψουν. Τις οπισθοχωρήσεις που αντιμετωπίζει η Ουκρανία, τα προβλήματα μέσα στον ουκρανικό στρατό, τις αυθαίρετες απουσίες ή τις λιποταξίες, την εξάντληση των Ουκρανών στρατιωτών, τις απώλειες. Και όλα αυτά μαζί με κάποιες θετικές στιγμές, πώς κάποιες μονάδες τα πάνε καλά σε συγκεκριμένους τομείς ή σε συγκεκριμένους ρόλους».
Λουκάς Βελιδάκης και Ασάμι Τερατζίμα
«Τώρα είσαι μέσα στη ζώνη θανάτου»
Δεν θυμάται πόσες φορές έχει βρεθεί στην πρώτη γραμμή. Το 2023 και το 2024 μπορούσε να λείπει ακόμη και για έναν μήνα. Τότε βρισκόταν κυρίως στο Ντονμπάς, επέστρεφε για λίγο στο Κίεβο και ξαναέφευγε. Το 2025 έμεινε περισσότερο στην πρωτεύουσα. Από τις αρχές του 2026 έχει αρχίσει και πάλι να πηγαίνει συστηματικά – 2 εβδομάδες στο μέτωπο, 2 εβδομάδες στην πρωτεύουσα. Τώρα το πεδίο έχει αλλάξει δραματικά. «Το 2023 και το 2024 μπορούσα απλώς να πάρω ένα ταξί και να φτάσω σε απόσταση μικρότερη των δέκα χιλιομέτρων από το μέτωπο, να περάσω την ημέρα εκεί κάνοντας συνεντεύξεις και να είναι σχετικά ήσυχα. Σήμερα, αν το κάνεις αυτό, βρίσκεσαι μέσα στη ζώνη θανάτου. Δεν μπορείς απλώς να περπατάς».
Η απειλή των drones έχει αλλάξει και τον τρόπο με τον οποίο δουλεύει. «Αν πρόκειται να κάνεις ρεπορτάζ σε περιοχές που βρίσκονται δέκα ή είκοσι χιλιόμετρα από το μέτωπο, χρειάζεσαι πολύ λεπτομερή σχεδιασμό. Πρέπει να ξέρεις τι θα κάνεις, ποιον θα συναντήσεις. Είναι πολύ πιο οργανωμένο. Δεν γίνεται πλέον τόσο ad hoc όσο το 2023 και το 2024».
Τη ρωτάω αν αυτό κάνει –τρόπον τινά– πιο «ασφαλές» το μέτωπο για τους στρατιώτες. Το αρνείται. «Ακόμη και στον πόλεμο των drones, οι άνθρωποι πρέπει να πάνε στο μέτωπο. Πρέπει να περπατούν είκοσι χιλιόμετρα για να φτάσουν στις πιο προωθημένες θέσεις του πεζικού και να μείνουν εκεί χωρίς να γνωρίζουν για πόσο. Συνήθως για τρεις ή τέσσερις μήνες. Δεν βλέπουν το τέλος».
Ασάμι Τερατζίμα
Τα πυρομαχικά διασποράς στο Στοροζέβε
Είναι ένα πολύ γλυκό κορίτσι. Μιλάει άπταιστα αγγλικά (σ’ αυτή τη γλώσσα γράφει και τα κείμενά της), ιαπωνικά (που είναι η μητρική της γλώσσα) καθώς επίσης ουκρανικά και ρωσικά. Όσο μιλάμε, πίνει ένα εσπρέσο τόνικ – κάτι σαν το δικό μας φρέντο, πλην εξαιρετικά πικρό. Τη ρωτώ ποια ήταν η πιο επικίνδυνη στιγμή που έχει ζήσει, αν έχει βιώσει κάποια εμπειρία που την έφερε κοντά στον θάνατο. Θυμάται το 2023, όταν, κατά τη διάρκεια αποτυχημένης ουκρανικής αντεπίθεσης στην περιφέρεια του Ντονέτσκ, είχε πάει μαζί με μια ταξιαρχία πεζοναυτών στο Στοροζέβε – ένα χωριό που οι ουκρανικές δυνάμεις είχαν απελευθερώσει λίγο νωρίτερα. «Πήγαμε εκεί, εγώ και ένας στρατιωτικός, βγάζαμε φωτογραφίες, δεν υπήρχε κανείς για να πάρουμε συνέντευξη. Δεν είμαι φωτογράφος, προσπαθούσα να βγάλω φωτογραφίες και δεν ήταν πολύ καλές. Και τότε οι Ρώσοι άρχισαν να ρίχνουν πυρομαχικά διασποράς στο χωριό».
Βρήκαν ένα καταφύγιο μέσα στο κατεστραμμένο χωριό και κρύφτηκαν. Αυτό που κρατά σήμερα από την εμπειρία δεν είναι τόσο η προσωπική της έκθεση στον κίνδυνο, όσο το γεγονός ότι δεν υπήρχε επαρκής δημοσιογραφικός λόγος για να βρίσκεται εκεί. «Δεν έβγαζε νόημα να είμαι εκεί. Αλλά το 2023 μπορούσες να το επιτρέψεις στον εαυτό σου». Τώρα τα πράγματα είναι διαφορετικά. «Ένα λάθος μπορεί να κοστίσει μια ζωή. Αν, για παράδειγμα, δεν έχεις το κινητό σου στη σωστή λειτουργία ή αν περπατάς, χωρίς να προσέχεις, κοντά σ’ ένα βενζινάδικο που οι Ρώσοι χτυπούν συχνά, τα λάθη μπορούν να κοστίσουν όχι μόνο τη δική σου ζωή αλλά και άλλων».
«Έχασα φίλους»
Προσπαθώ να καταλάβω τι είναι εκείνο που την κάνει να επιστρέφει. Τη ρωτώ αν χρειάζεται μια δόση τρέλας για να επιστρέφει κανείς διαρκώς στην πρώτη γραμμή. «Μάλλον ναι. Για μένα είναι πιο δύσκολο να κάθομαι στο Κίεβο. Νιώθω σαν στο σπίτι μου όταν είμαι έξω, στο πεδίο της μάχης, όταν κάνω πράγματα και είμαι σε επαφή με την πραγματικότητα του πολέμου. Το 2023 και το 2024 το έκανα περισσότερο για τη δημοσιογραφία. Τώρα νιώθω ότι έχω μια ισχυρότερη αποστολή, γιατί έχασα πολλούς φίλους. Ένας από αυτούς μάλιστα ήταν πολύ κοντινός μου». Οι περισσότεροι ήταν στρατιώτες. Έχασε και έναν δημοσιογράφο.
Αυτό που προσπαθεί να κάνει είναι να κερδίσει την εμπιστοσύνη των απλών στρατιωτών ώστε να της μιλήσουν για όσα πραγματικά συμβαίνουν μέσα στις μονάδες τους. «Ναι, είναι ωραίο μερικές φορές όταν η Ουκρανία απελευθερώνει κάποια χωριά, αλλά δεν ξέρεις τι πραγματικά έγινε για να απελευθερωθούν. Συχνά είναι φρικτά αυτά που συμβαίνουν με σκοπό να απελευθερωθεί ένα χωριό».
Πριν χρησιμοποιήσει μια τέτοια μαρτυρία, εξετάζει αν είναι αξιόπιστη, αν ο στρατιώτης βρίσκεται σε κατάσταση που μπορεί να απαντήσει σε ερωτήσεις και, όπου είναι δυνατόν, αν υπάρχουν παρόμοιες μαρτυρίες από συμπολεμιστές. Όλο αυτό αφήνει ίχνος και στην ίδια. «Φαίνεται ότι αντέχουμε, αλλά μάλλον δεν αντέχουμε. Αυτός ο πόλεμος σε γαμάει, κατά κάποιον τρόπο».
Ασάμι Τερατζίμα
Ένας λόχος που εξαφανίστηκε
Θυμάται μια συνέντευξη το 2024. Όσο μιλούσε με τους στρατιώτες έκανε απλώς τη δουλειά της. Ρωτούσε κι άκουγε. Η συνειδητοποίηση ήρθε αργότερα, μέσα στο ταξί της επιστροφής. Δύο στρατιώτες τής είχαν περιγράψει έναν λόχο 60 ή 70 ανδρών που είχε διαταχθεί να υπερασπιστεί μια θέση. «Δεν ήταν καν πραγματικά τα χαρακώματα εκεί. Δεν υπήρχε βάθος. Ήταν ουσιαστικά ανοιχτό έδαφος και τα ρωσικά drones το χτυπούσαν συνεχώς».
Σύμφωνα με όσα της είπαν, η διοίκηση τους είχε υποχρεώσει να κρατήσουν τη θέση παρότι δεν είχε στρατηγικό νόημα. «Το μόνο πράγμα που μπορούσε να συμβεί ήταν βασικά να σκοτωθούν όλοι, επειδή ήταν μια θέση χωρίς καταφύγιο. Και αυτό ακριβώς συνέβη. Ολόκληρος ο λόχος εξοντώθηκε. Μέσα σε λίγες μέρες, σκοτώθηκαν ή τραυματίστηκαν σοβαρά σχεδόν όλοι οι άνδρες».
Μόνο όταν βρέθηκε μόνη της μέσα στο ταξί άρχισε να φαντάζεται τα πρόσωπα. «Την ώρα που το ακούς δεν σε χτυπάει τόσο έντονα συναισθηματικά. Μετά είναι που λες, γαμώτο, αυτό είναι τρελό. Αυτή είναι η πραγματικότητα».
Οι στρατιώτες, λέει, της αφηγούνται ορισμένες από τις πιο φρικτές εμπειρίες τους. «Αυτό σημαίνει ότι λειτουργώ και ως ψυχολόγος».
Τι της λένε οι στρατιώτες ύστερα από περισσότερα από τέσσερα χρόνια πολέμου; «Οι περισσότεροι με τους οποίους έχω μιλήσει είναι εξαντλημένοι. Κάποιοι λένε ότι θέλουν απλώς να πάνε σπίτι. Θέλουν να παγώσει το μέτωπο ώστε να μπορέσουν να επιστρέψουν σπίτι. Κάποιοι θέλουν να πολεμήσουν και οι άνθρωποι στο Κίεβο ή σε άλλα μέρη».
Υπάρχουν και μονάδες με πολύ μεγαλύτερο κίνητρο. Αναφέρει την 3η Ταξιαρχία Εφόδου, όπου θεωρεί ότι η καλή διοίκηση και οι ικανοί διοικητές στα χαμηλότερα κλιμάκια κάνουν τη διαφορά. «Αλλά σε πολλές μηχανοκίνητες ταξιαρχίες, που είναι και το μεγαλύτερο μέρος του στρατού, είναι πολύ εξαντλημένοι και ψυχολογικά καταβεβλημένοι, αφού έχουν δει τόσους πολλούς συμπολεμιστές τους να σκοτώνονται μπροστά τους. Και δεν βλέπουν έξοδο. Τόσα χρόνια, δεν έχουν δει έξοδο».
Το ηθικό; «Δεν θα έλεγα ότι είναι καθόλου υψηλό. Μάλλον χαμηλό θα το χαρακτήριζα. Εξαρτάται από τη μονάδα».
Οι περισσότεροι στρατιώτες που συναντά είναι 45 ετών και πάνω. «Πολλοί μου έχουν πει ότι θα προτιμούσαν να μην επιστρατεύονται νέοι, επειδή οι ίδιοι, στα 45 ή στα 50, έχουν ήδη ζήσει. Ενώ ένας 25χρονος δεν έχει. Λένε: καλύτερα να πολεμήσω εγώ αντί για τον γιο μου».
Ένας πεζικάριος περίπου 55 ετών, αστυνομικός στην πολιτική ζωή, χρειάστηκε να περπατήσει 16 χιλιόμετρα για να φτάσει στη θέση του και τραυματίστηκε καθ’ οδόν. «Μετά βίας ακούει και βλέπει εξαιτίας των διασείσεων. Του είναι πολύ δύσκολο να αντιληφθεί αν πλησιάζει κάποιο drone». Ο συμπολεμιστής του αναγκάστηκε κάποια στιγμή να του κάνει νόημα με το χέρι ότι πλησίαζε drone. «Αυτή είναι δυστυχώς η πραγματικότητα των πεζικάριων σήμερα. Πολλοί από αυτούς έχουν προβλήματα υγείας, αλλά πρέπει να πάνε στο μέτωπο».
Ασάμι Τερατζίμα
Να σκοτώνεις κάποιον που έχει την ηλικία του γιου σου
Ρωτώ αν οι Ουκρανοί στρατιώτες μισούν τους Ρώσους. «Εξαρτάται από τον άνθρωπο. Για κάποιους το μίσος είναι τόσο ισχυρό που θέλουν απλώς να καταστρέψουν την άλλη πλευρά. Υπάρχουν όμως και Ουκρανοί στρατιώτες που κάνουν τη δουλειά τους, αλλά τους είναι πολύ δύσκολο ψυχολογικά να σκοτώσουν κάποιον, ακόμη κι αν είναι κάποιος που εισέβαλε στη χώρα τους».
Η ηλικία δημιουργεί μια ακόμη πιο περίπλοκη σχέση με τον άνθρωπο απέναντι. «Κάποιες φορές οι Ουκρανοί στρατιώτες, ειδικά αν είναι 40 ή 50 ετών, μου λένε ότι είναι σαν να σκοτώνουν τον γιο τους. Ότι ο Ρώσος στρατιώτης είναι κυριολεκτικά στην ηλικία του γιου τους».
Και για τους χειριστές drones υπάρχει ένα άλλο ψυχολογικό βάρος. «Γίνεται πιο δύσκολο, γιατί σκοτώνεις κάποιον μέσα από μια οθόνη, πολλούς ανθρώπους. Αυτό έχει και ψυχολογικό κόστος. Εγώ δεν έχω σκοτώσει ποτέ κανέναν. Αυτά μου λένε οι στρατιώτες. Κάποιοι το έχουν πιο εύκολο. Για άλλους το ψυχολογικό κόστος κάθε φορά είναι τεράστιο».
«Δεν μπορούμε να προσποιούμαστε ότι είναι ένας ρομποτικός πόλεμος»
Η συζήτηση φτάνει στην ψηφιοποίηση και τη ρομποτοποίηση του πολέμου. Της αναφέρω την άποψη ότι η τεχνολογία μπορεί να περιορίσει την ανάγκη μαζικής επιστράτευσης. Διαφωνεί. «Τη χρειαζόμαστε. Σχεδόν όλες αυτές οι επιθετικές επιχειρήσεις γίνονται από ανθρώπους. Όλες οι μπροστινές θέσεις κρατιούνται από ανθρώπους που κάθονται εκεί για μήνες – τρεις, τέσσερις μήνες, μερικές φορές έναν χρόνο».
Υπάρχουν επίγεια μη επανδρωμένα οχήματα, UGV, όμως ούτε αυτά αποτελούν σήμερα λύση. Τα ρωσικά drones τα εντοπίζουν και τα χτυπούν. Το ίδιο το έδαφος μπορεί να τα σταματήσει: ένα μικρό ποτάμι απαιτεί πλωτή γέφυρα και η γέφυρα μπορεί επίσης να καταστραφεί. «Υπάρχουν κάποιες μεμονωμένες επιτυχίες. Είναι βήμα προς τη σωστή κατεύθυνση, αλλά δεν είναι λύση, δεν είναι λύση για το άμεσο μέλλον».
Και συνοψίζει: «Νομίζω ότι δεν μπορούμε να προσποιούμαστε ότι είναι ένας ρομποτικός πόλεμος. Δεν είναι. Άνθρωποι πολεμούν και πεθαίνουν στην πρώτη γραμμή. Τα ρομπότ δεν μπορούν να τους αντικαταστήσουν, τουλάχιστον όχι τώρα και μάλλον ούτε σύντομα».
Ασάμι Τερατζίμα
«Η Ρωσία έχει σημαντικά περισσότερους πόρους»
Δεν βλέπει άμεσο τέλος στον πόλεμο. Πιστεύει ότι οι δύο πλευρές θα συνεχίσουν να χρησιμοποιούν ό,τι διαθέτουν: ανθρώπους, drones, πυροβολικό, πυραύλους. «Αλλά στο τέλος της ημέρας η Ρωσία έχει σημαντικά περισσότερους πόρους και, δυστυχώς, ο ουκρανικός στρατός έχει και αυτός προβλήματα, δεν αξιοποιεί το ανθρώπινο δυναμικό όπως θα μπορούσε».
Το μεγαλύτερο πρόβλημα για την Ουκρανία, κατά την εκτίμησή της, είναι το ανθρώπινο δυναμικό. «Η Ουκρανία αντιμετωπίζει ήδη κρίσιμη έλλειψη ανθρώπινου δυναμικού. Ακόμη κι αν εντείνεις την επιστράτευση τώρα, είναι λίγο αργά. Έπρεπε να είχε γίνει πριν από έναν, δύο, τρία χρόνια». Οι νέοι στρατιώτες πρέπει να εκπαιδευτούν. Και πλέον είναι πολύ δύσκολο να βρεθούν άνθρωποι με κίνητρο.
«Υπάρχουν ιστορίες που μπορούν να ειπωθούν μόνο από εκεί»
Η Ασάμι γράφει μόνο στα αγγλικά. Της λέω ότι ένας δημοσιογράφος στην Αθήνα μπορεί να διαβάσει ένα δικό της κείμενο, να σχηματίσει άποψη για τον πόλεμο και ύστερα να μεταφέρει αυτή την εικόνα σε ακόμη περισσότερους ανθρώπους. Ρωτώ αν αισθάνεται το βάρος αυτής της ευθύνης. «Δεν το σκέφτομαι τόσο. Σκέφτομαι το να καλύψω το κενό στο ρεπορτάζ και το κενό που βλέπω είναι η σκληρή πραγματικότητα του μετώπου, το τι πραγματικά συμβαίνει».
Τα διεθνή μέσα, παρατηρεί, πηγαίνουν πλέον πολύ λιγότερο στην πρώτη γραμμή. «Πρώτον λόγω της κατάστασης ασφαλείας και δεύτερον λόγω έλλειψης χρηματοδότησης».
Τα drones φτάνουν βαθύτερα στα μετόπισθεν και η ζώνη θανάτου εκτείνεται πλέον στα 20 ή 25 χιλιόμετρα. Παρ’ όλα αυτά, επιμένει ότι η φυσική παρουσία εξακολουθεί να είναι αναντικατάστατη. «Υπάρχουν ιστορίες που μπορούν να ειπωθούν μόνο από εκείνες τις περιοχές, συναντώντας αυτούς τους διοικητές και τους στρατιώτες».
Της λέω ότι κατά κάποιον τρόπο κάνει αυτή τη δουλειά και για όλους εμάς που δεν βρισκόμαστε εκεί. «Δεν μπορώ να σκεφτώ κάτι άλλο που θα έκανα. Εκεί νιώθω ότι μπορώ να κάνω την πιο ουσιαστική δημοσιογραφία που μπορώ. Μου αρέσει να πηγαίνω σ’ αυτά τα μέρη. Δεν με αναγκάζει κανείς. Νιώθω περισσότερο ο εαυτός μου όταν είμαι εκεί έξω».
Την ευχαριστώ από καρδιάς προτού την αποχαιρετίσω. «Άστα, με το που γύρισα στο Κίεβο χάλασε το αυτοκίνητο και πρέπει να το πάω στο συνεργείο…», μου λέει χαμογελώντας, λίγο πριν χωρίσουν οι δρόμοι μας.
17°
