Επίσκοπος Κομάνων Μιχαήλ: «Αν φύγω, θα πάρω από τους ανθρώπους μια ελπίδα»

Τον συναντήσαμε στον Άγιο Ανδρέα, δύο ημέρες πριν από την Ημέρα της Ανεξαρτησίας. Την ώρα της συνέντευξης ήχησε συναγερμός αεροπορικής επιδρομής. Εκείνος μου έκανε απλώς νόημα να συνεχίσουμε.

Δύο ημέρες πριν από την Ημέρα της Ανεξαρτησίας της Ουκρανίας, νωρίς το μεσημέρι του Σαββάτου, βρίσκομαι στο γραφείο του Επισκόπου Κομάνων Μιχαήλ, μέσα στην εκκλησία του Αγίου Ανδρέα, στο κέντρο του Κιέβου.

O Επίσκοπος Κομάνων Μιχαήλ μιλά για τον πόλεμο, την Εκκλησία και την Ελλάδα

Άνθρωπος λιτός και απέριττος, μας υποδέχεται σε έναν χώρο όπου συνυπάρχουν η ουκρανική και η ελληνική σημαία, ενώ στον τοίχο δεσπόζει μια μεγάλη φωτογραφία του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου. Παντού υπάρχουν βιβλία. Στο τραπέζι βρίσκεται ένα εξαιρετικά ογκώδες βιβλίο ευχών και, όταν τον ρωτάω αν το έχει διαβάσει, γελάει: «Αυτή είναι έκδοση τσέπης…».

Μιλάει άπταιστα ελληνικά κι όμως λέει: «Δυστυχώς, ντρέπομαι ακόμα που δεν μιλάω, κατά τη δική μου γνώμη, αρκετά καλά». Πάντως, όσες φορές στη διάρκεια της συζήτησης τον συγχαίρω για τα ελληνικά του, κοκκινίζει από σεμνότητα.

Σε λίγο θα ηχήσει ο συναγερμός πάνω από την πόλη. Ο δεσπότης θα μου κάνει απλώς νόημα ότι η κουβέντα συνεχίζεται.

Συστήνεται με τον πλήρη τίτλο του, που είναι μακρύς και τον λέει με προσοχή: «Είμαι ο Επίσκοπος Κομάνων Μιχαήλ, Έξαρχος του Οικουμενικού Πατριάρχου και Προεστώς του Οικουμενικού Πατριαρχικού Σταυροπηγίου στο Κίεβο, στην Εκκλησία του Αγίου Ανδρέου».

Από το Χαμπάροφσκ στην ανεξάρτητη Ουκρανία

Κατά κόσμον Μιχαήλ Αλεξέγεβιτς Ανίσενκο. Είναι Ουκρανός, αλλά η καταγωγή του είναι, όπως λέει, δύσκολη υπόθεση. «Προέρχομαι από τη Σοβιετική Ένωση. Ο μπαμπάς μου ήταν στρατιωτικός και μέσα στη Σοβιετική Ένωση τους στέλνανε οπουδήποτε. Εγώ γεννήθηκα στο Χαμπάροφσκ, κοντά στην Κίνα».

Μέχρι τα δώδεκά του χρόνια έζησε εκεί. Λίγο πριν από την κατάρρευση της ΕΣΣΔ, ο πατέρας του, Ουκρανός με καταγωγή από το Σούμι, επέστρεψε στην πατρίδα. Η οικογένεια εγκαταστάθηκε στα δυτικά, πρώτα στο Τερνόπιλ και δύο χρόνια αργότερα στο Λουτσκ, στη Βολυνία, στα σύνορα με την Πολωνία.

Εκεί έζησε τα εφηβικά του χρόνια, εκεί ζουν ακόμη οι γονείς του, εκεί έζησε και τη γέννηση της ανεξάρτητης Ουκρανίας.

Η Αθήνα, «σαν παραμύθι»

Στην Ελλάδα ήρθε το 2007. «Έχω λάβει την υποτροφία από την Εκκλησία της Ελλάδος και πήγα για σπουδές στην Αθήνα, στη Θεολογική Σχολή». Ήταν ήδη ιερέας δέκα χρόνια. Ελληνικά δεν ήξερε – «καλημέρα, καλησπέρα, έως εκεί…». Τον πρώτο χρόνο είχε υποχρεωτικά μαθήματα γλώσσας στη Φιλοσοφική, μετά τα τεστ, μετά η Θεολογική. Ορκίστηκε το 2012. Στο μεταξύ, ένα παιδί «με τη νοοτροπία της Σοβιετικής Ενώσεως», όπως αυτοπεριγράφεται, βρέθηκε να μένει στην Πατησίων, στην Αθήνα, τον Δεκέμβριο του 2008, πάνω στον άξονα των επεισοδίων.

«Όταν ήρθα στην Ελλάδα, από την πρώτη μέρα άρχισε η ανακάλυψη ενός καινούργιου κόσμου για μένα. Άλλου κόσμου. Όχι μόνο αυτό, αλλά και η ανακάλυψη μιας άλλου είδους ορθοδοξίας – διότι νοοτροπικά εμείς τότε ζούσαμε μια λίγο διαφορετική κατάσταση. Και μπορώ να πω ότι έμαθα τα καλύτερα, τα γλυκότερα, στην Ελλάδα. Της ορθοδοξίας, της εκκλησίας και όχι μόνο εκκλησιαστικά, αλλά και ανθρώπινα».

«Εμείς ζούσαμε σαν ένα παραμύθι, διότι ήμασταν φοιτητές. Ζούσαμε στη Σύνοδο και ήμασταν προστατευμένοι. Είχαμε τον σκοπό μας, να σπουδάσουμε, να πάρουμε τα διπλώματά μας, να μάθουμε ελληνικά». Φόβο δεν ένιωσε, παρά την ένταση της εποχής. Υπήρξε και στιγμή που βρέθηκε εν μέσω οδομαχιών. «Νιώσαμε σαν να ζούμε μια ταινία ιστορική. Ξέραμε πού δεν έπρεπε να βρισκόμαστε, αλλά σε κάποιες περιπτώσεις χρειάστηκε να περάσουμε από αυτούς τους δρόμους – τι μπορούσαμε να κάνουμε! Και παρ’ όλα αυτά, ειλικρινά, κανείς δεν μας ακούμπησε. Δεν μας είπε ούτε μια κακή λέξη».

Ο πρώτος Έξαρχος μετά από 300 χρόνια

Μετά την Αθήνα, το Φανάρι. Κληρικός της Ιεράς Μητροπόλεως Ρεθύμνης, με απόσπαση στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, στάλθηκε από τον Πατριάρχη στην Αττάλεια για να εξυπηρετεί τους σλαβόφωνους ορθοδόξους. Έμεινε οχτώ χρόνια, από τα τέλη του 2011 έως τις αρχές του 2019. Έμαθε και τουρκικά. «Έχω πτυχίο επιπέδου Β2, σύμφωνα με τις επίσημες εξετάσεις».

Ουκρανικά, ρωσικά, ελληνικά, αγγλικά, γαλλικά, τουρκικά και τώρα ισπανικά. Επτά γλώσσες μιλάει ο δεσπότης.

Τον Ιανουάριο του 2019 έφτασε στο Κίεβο. Μόλις είχε εκδοθεί ο Τόμος της Αυτοκεφαλίας της Ουκρανικής Εκκλησίας και ιδρυόταν το Σταυροπήγιο, η επίσημη έδρα του Πατριαρχείου στη χώρα. Πρώτος Έξαρχος της Κωνσταντινούπολης στο Κίεβο «μετά από 300 χρόνια διακοπή». Τον Νοέμβριο του 2020 χειροτονήθηκε Επίσκοπος από τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο. Ένα χρόνο αργότερα ήρθαν οι γιορτές για τα 30 χρόνια της ανεξαρτησίας και η επίσκεψη του Πατριάρχη στο Κίεβο. «Ήταν μεγάλο γεγονός για την Ουκρανία. Αυτή η επίσκεψη έσπρωξε την Εκκλησία, η πρόοδος ήταν μεγάλη». Και σε λίγους μήνες, η ρωσική εισβολή. Ο πόλεμος.

«Είμαστε εδώ, δεν φύγαμε»

Του ζητώ να γυρίσουμε τον χρόνο πίσω. Στις τέσσερις το πρωί της 24ης Φεβρουαρίου, όταν δέχτηκε τηλεφωνική κλήση από τον υποδιάκονό του. «Μου λέει, δεσπότη μου, έρχομαι να σας πάρω και να σας πάω έξω από το Κίεβο. Αυτός μένει έξω από το Κίεβο, οπότε έπρεπε να γυρίσει, να με πάρει και να πάμε αλλού. Αρνήθηκα. Του είπα να πάρει την οικογένειά του σε ένα μέρος κάπως ασφαλές. Του ζήτησα να μην έρθει στο Κίεβο, διότι δεν ξέρουμε τι θα γίνει. Εγώ, με τη βοήθεια του Θεού, κάπως θα ζω».

«Δεν έφυγα, λοιπόν, από το Κίεβο». Μαζί του, από ολόκληρο το διπλωματικό σώμα, είχαν μείνει ο Νούντσιος του Πάπα, ο πρέσβης της Πολωνίας και ο πρέσβης του Αζερμπαϊτζάν. «Όλα τα άλλα προξενεία έχουν αναχωρήσει. Και κάναμε λειτουργίες από τις πρώτες μέρες. Λειτουργίες με βόμβες, με εκρήξεις, με όλα αυτά. Γι’ αυτό τώρα, όταν γίνεται κάτι, έχω συνηθίσει. Νομίζω πολλοί έχουν συνηθίσει». Τεσσεράμισι χρόνια μετά, η σειρήνα είναι κομμάτι της καθημερινότητας.

Υπήρχε φόβος; «Δεν μπορώ να πω ότι δεν είχα άγχος. Είχα, φυσικό είναι. Αλλά είπα: εκπροσωπώ τη Μητέρα Εκκλησία». Το επαναλαμβάνει, ήταν η φράση που τον κράτησε. «Έχω προετοιμαστεί και από την ιστορική κληρονομιά. Ιστορικά, πολλοί έξαρχοι έχουν τελειώσει με κακό τρόπο. Τους σκοτώσανε». Είχε σκεφτεί ότι μπορεί να είναι ο επόμενος στη σειρά. «Γιατί όχι. Θα μπορούσε να γίνει οτιδήποτε».

Του ζητώ να μου εξηγήσει πώς αντιλαμβάνεται αυτή την ευθύνη. «Ακόμα δεν κατέχω τον εαυτό μου. Με κατέχει η Εκκλησία και ο Θεός. Παρ’ όλα αυτά μπορώ να φοβηθώ, αλλά έχω την ευθύνη. Πρώτα απ’ όλα για την Εκκλησία, για τη θέση που μου έδωσε η Μητέρα Εκκλησία. Όταν άνθρωποι έχουν μια θέση ευθύνης, γίνονται σύμβολο. Δεν είμαι ο Μιχαήλ, είμαι σύμβολο της Μητέρας Εκκλησίας. Κι αν εγώ φύγω σε τέτοιες στιγμές, είναι σαν να προδίδω τη θέση μου και τους πιστούς. Όχι μόνο αυτό. Θα φέρω στους ανθρώπους περισσότερη θλίψη, γιατί θα τους πάρω μια ελπίδα που έχουν, παραμένοντας εγώ εδώ. Έτσι αισθάνθηκα».

Τις πρώτες μέρες τράβηξαν και βίντεο για να στηρίξουν τον κόσμο. «Λέω, είμαστε εδώ, δεν φύγαμε».

Η εκκλησία του Αγίου Ανδρέα, πριν από τρεις μήνες, τραντάχτηκε από ένα drone που έπεσε στον δρόμο ακριβώς μπροστά της. Ένα χιλιόμετρο πιο κάτω χτυπήθηκε η γέφυρα. Τι σκέφτεται ο άνθρωπος, πέρα από τον επίσκοπο, εκείνες τις στιγμές; «Σκέφτηκα μόνο τους γονείς μου, πώς ζουν στο Λουτσκ. Δεν μπορούσα να πιστέψω ότι γίνεται κάτι τέτοιο. Ακόμα δεν μπορώ να το πιστέψω. Σαν ένα κακό παραμύθι, σαν εφιάλτης. Και τώρα θα ξυπνήσω και θα τελειώσει. Αυτό αισθάνθηκα. Με βοήθησαν οι άνθρωποι που ερχόταν στην εκκλησία. Χρειάστηκαν παρηγοριά, ήθελαν να μιλάνε. Και αυτό με βοήθησε να συγκρατήσω τον άνθρωπο».

Δύο μέρες στον καναπέ, με τα πρόσφορα

Στο καταφύγιο δεν κατεβαίνει. Δείχνει τους τοίχους του γραφείου, γύρω στα δύο μέτρα πάχος, χωρίς παράθυρα. «Καταφύγιο έχουμε εδώ». Σε μια από τις σκληρές νυχτερινές επιθέσεις στο Κίεβο, λαμβάνεται η απόφαση για απαγόρευση κυκλοφορίας Σάββατο και Κυριακή. «Και λέω, τι να κάνουμε, Κυριακή πρέπει να κάνω τη Θεία Λειτουργία. Είχα προετοιμάσει τα πρόσφορα στο σπίτι. Και θυμήθηκα ότι όταν αρχίσουν οι σειρήνες έχουμε δικαίωμα να κυκλοφορούμε μέχρι το καταφύγιο. Παίρνω αμέσως τα πρόσφορα, έρχομαι εδώ και έμεινα δύο μέρες εδώ». Κοιμήθηκε στον καναπέ.

Σε κάποιους δυνατούς βομβαρδισμούς, τα παιδιά από το απέναντι σχολείο έτρεξαν μέσα στην εκκλησία, γιατί δεν προλάβαιναν να πάνε πουθενά αλλού. «Όταν οι άνθρωποι έχουν άγχος, έρχονται σε εσένα και σε βλέπουν σαν λειτουργό του Χριστού. Νιώθουν εμπιστοσύνη. Δεν χρειάζεται να τους πεις δύσκολα πράγματα. Χρειάζεται μόνο να τους ακούς και να είσαι παρών. Και αυτό δίνει μια παρηγοριά».

Την ψυχραιμία του τη χρωστάει στους ανθρώπους της Ελλάδας. Θυμάται τον γέροντά του, τον μακαριστό επίσκοπο Ευγένιο, που του έλεγε: «Μην ξεχνάς, ό,τι δύσκολη κατάσταση και να προκύψει, να λες: έχει ο Θεός». Θυμάται τον μακαριστό Μητροπολίτη Πισιδίας, πρώην Κορέας, που στα γεράματά του έχτισε εκκλησίες στην Τουρκία. «Μια φορά, στη λειτουργία, του λέω: δεσπότη μου, τόση ησυχία και ηρεμία αισθάνομαι λειτουργώντας με εσάς, σαν να είστε ο παππούς μου και εγώ ένα παιδί σας. Και αυτός ειλικρινά δεν μπορούσε να καταλάβει πώς μπορεί να είναι αλλιώς».

Θυμάται τον Μητροπολίτη Διδυμοτείχου, τότε επίσκοπο Διαυλείας, που μάζευε τους ξένους φοιτητές και τους έστελνε στις ενορίες της Αθήνας για να μάθουν ελληνικά μιλώντας με Έλληνες. «Αυτός ο άνθρωπος προέβλεπε το μέλλον. Εμείς μέχρι τώρα κρατάμε τις επαφές. Επίσκοποι γίνανε τώρα, Έλληνες και ξένοι, και αυτό μας κρατάει πάντοτε σαν αδελφότητα. Γι’ αυτό, όταν έρχομαι στην Ελλάδα, ο Άγιος Ρεθύμνης και ο Άγιος Διδυμοτείχου λένε: έλα, οπωσδήποτε να έρθεις, εδώ είναι το σπίτι σου. Μην το ξεχνάς. Έλα να λειτουργήσουμε».

«Ο Θεός μού έστειλε ανθρώπους τους οποίους κοιτάς και μαθαίνεις. Μόνο τους κοιτάς και μαθαίνεις. Το βλέπω σαν προετοιμασία όλα αυτά τα χρόνια. Μου άλλαξε τον τρόπο σκέψης, ακόμα και τον τρόπο που βλέπω τα εκκλησιαστικά πράγματα, πώς να βλέπω τους ανθρώπους. Έμαθα να μην είμαι αυστηρός, αλλά χριστιανός που θέλει να βοηθήσει τον άλλον. Και έτσι ήρθα στην Ουκρανία προετοιμασμένος».

Για το τέλος του πολέμου δεν κάνει προβλέψεις. «Κανένας πόλεμος δεν κρατάει για πάντα. Κάποτε θα τελειώσει. Δεν είμαι πολιτικός. Εγώ έχω ευθύνη τα εκκλησιαστικά». Από την αρχή του πολέμου το Σταυροπήγιο επιμένει σε ένα διαφορετικό μέσο ενότητας: τις εκδόσεις. Η «Ενωτική Ουκρανική Μετάφραση» της Αγίας Γραφής διατίθεται δωρεάν και χρησιμοποιείται από διαφορετικές ουκρανικές εκκλησιαστικές δικαιοδοσίες. Παράλληλα, είναι έτοιμη για έκδοση στα ουκρανικά η «Τεχνητή νοημοσύνη και άνθρωπος» του Αρχιμανδρίτη Αρίσταρχου Γκρέκα. «Αυτό βλέπω ως δουλειά μου. Κάνω ό,τι μπορώ».

Ο καπνός και το νυφικό

Πριν ολοκληρώσουμε, του ζητώ ένα μήνυμα για το ελληνικό κοινό. Η απάντησή του είναι μία ευχαριστία. Ήρθε στην Αθήνα στα 31 του και θεωρεί ότι ο ελληνισμός, η Ορθόδοξη Εκκλησία και οι άνθρωποι που γνώρισε εκεί άλλαξαν ολόκληρη τη ζωή του. «Μου άνοιξε τους ορίζοντες, τα νοήματα».

Θέλει τώρα να προσφέρει σε νεότερους ανθρώπους κάτι από αυτό που προσφέρθηκε κάποτε στον ίδιο: τη δυνατότητα να μάθουν ελληνικά, να φοιτήσουν σε πανεπιστήμια και να ανοίξουν τους δικούς τους ορίζοντες. Κυρίως θέλει να καταλάβουν ότι «η Εκκλησία δεν είναι ένα πράγμα του παρελθόντος, αλλά το νυν και το μέλλον. Να μη βλέπουν την Εκκλησία σαν ένα εθνικό μουσείο, αλλά σαν ζωντανή κοινωνία και επικοινωνία με τον Θεό. Όλοι είμαστε μέλη μιας ζωντανής κοινωνίας».

Όταν τελειώνει η συνέντευξη, ο Επίσκοπος Μιχαήλ μάς ξεναγεί στην εκκλησία του Αγίου Ανδρέα και στη συνέχεια βγαίνουμε στον αύλειο χώρο. Από εδώ ψηλά η θέα του Κιέβου είναι εντυπωσιακή, αλλά το βλέμμα πηγαίνει αλλού. Στο βάθος, περίπου δέκα χιλιόμετρα μακριά, όπου υψώνεται μια μεγάλη στήλη μαύρου καπνού. Εκεί έχουν χτυπήσει οι Ρώσοι πριν από λίγο, την ώρα που εμείς μιλούσαμε στο γραφείο του και ήχησε ο συναγερμός.

Ακριβώς κάτω από την εκκλησία, όμως, ένα ζευγάρι έχει μόλις παντρευτεί. Ο γαμπρός και η νύφη στέκονται μαζί και βγάζουν τις φωτογραφίες του γάμου τους, ενώ πίσω τους, μέσα στο ίδιο κάδρο, υψώνεται η στήλη του μαύρου καπνού. Μερικές φορές μια ολόκληρη χώρα μπορεί να χωρέσει σε μία εικόνα. Στο Κίεβο του 2026, ο πόλεμος και η ζωή δεν βρίσκονται σε δύο διαφορετικούς κόσμους. Συνυπάρχουν στον ίδιο δρόμο, στην ίδια στιγμή, ακόμη και στην ίδια φωτογραφία. Η πόλη εξακολουθεί να βομβαρδίζεται, αλλά εξακολουθεί και να ερωτεύεται, να παντρεύεται, να πιστεύει και να συνεχίζει. «Είμαστε εδώ, δεν φεύγουμε», μου λέει ο δεσπότης.