Συγγνώμη, κύριε Φώκνερ

Υπάρχει μια άγραφη σύμβαση στη γλώσσα μας: στους νεκρούς δεν απευθυνόμαστε με την προσφώνηση «κύριε» ή «κυρία». Ο θάνατος καταργεί τις κοινωνικές ιδιότητες και αφήνει μόνο το όνομα, το έργο και το ίχνος που διασώζεται στον χρόνο. Επιτρέψτε μου, ωστόσο, να παραβιάσω αυτή τη σύμβαση.

Συγγνώμη, κύριε Φώκνερ.

Η συγγνώμη αυτή δεν απευθύνεται απλώς στον νομπελίστα συγγραφέα ούτε μόνο στον δημιουργό ενός από τα σημαντικότερα μυθιστορήματα του εικοστού αιώνα. Απευθύνεται στον στοχαστή που, μέσα από το βιβλίο «Ένας Μύθος» (1954) (κυκλοφόρησε πρόσφατα για πρώτη φορά στα ελληνικά από τις Εκδόσεις Gutenberg, σε εξαιρετική μετάφραση της Μαργαρίτας Ζαχαριάδου) επιχείρησε να διατυπώσει μια από τις πιο απαισιόδοξες αλλά και πιο διαυγείς διαγνώσεις για την ανθρώπινη κατάσταση: ότι η Ιστορία διαθέτει μνήμη, αλλά ο άνθρωπος όχι.

Ο Φώκνερ γνώριζε ότι έγραφε για τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο έχοντας ήδη πίσω του τον Β’. Είχε ήδη δει τον βιομηχανικά οργανωμένο θάνατο, το Ολοκαύτωμα και τη χρήση της ατομικής βόμβας. Είχε κάθε λόγο να πιστεύει ότι η ανθρωπότητα είχε φτάσει στο έσχατο όριο της αυτοκαταστροφής της. Ωστόσο, ο «Ένας Μύθος» δεν εκφράζει την αισιοδοξία ότι οι άνθρωποι θα διδαχθούν από την τραγωδία. Εκφράζει τον φόβο ότι δεν θα διδαχθούν ποτέ.

Εβδομήντα χρόνια αργότερα, η πραγματικότητα φαίνεται να δικαιώνει αυτή τη ζοφερή διαίσθηση. Και γι' αυτό η συγγνώμη που οφείλουμε στον Φώκνερ είναι πολιτισμική. Δεν αφορά το γεγονός ότι δεν τον διαβάσαμε. Αφορά το γεγονός ότι τον διαβάσαμε, τον κατανοήσαμε και, παρ' όλα αυτά, συνεχίσαμε να επαναλαμβάνουμε τα ίδια ιστορικά σφάλματα.

Όταν τελείωσε ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος, η ανθρωπότητα ορκίστηκε ότι δεν θα επέτρεπε ποτέ ξανά να επαναληφθούν οι θηριωδίες που είχαν προηγηθεί. Το Άουσβιτς έγινε το απόλυτο σύμβολο της ανθρώπινης βαρβαρότητας. Η Χιροσίμα και το Ναγκασάκι μάς υπενθυμίζουν ότι η τεχνολογία, όταν αποσυνδέεται από την ηθική, μπορεί να οδηγήσει στην ολοκληρωτική καταστροφή. Η ίδρυση των Ηνωμένων Εθνών το 1945, η Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου το 1948 και η ανάπτυξη του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου δημιούργησαν την προσδοκία ότι ο κόσμος είχε πλέον αποκτήσει τους θεσμούς που θα απέτρεπαν την επανάληψη τέτοιων εγκλημάτων.

Η Ιστορία δεν άργησε να διαψεύσει αυτή την ελπίδα.

Μόλις πέντε χρόνια αργότερα ξέσπασε ο πόλεμος της Κορέας (1950) αφήνοντας πίσω του εκατομμύρια νεκρούς. Ακολούθησε ο πόλεμος του Βιετνάμ (1955), ο οποίος εξελίχθηκε σε μία από τις μεγαλύτερες ανθρωπιστικές τραγωδίες του εικοστού αιώνα. Οι εικόνες από τη σφαγή του Μάι Λάι, οι εκτεταμένοι βομβαρδισμοί και η χρήση του ισχυρού χημικού Agent Orange σημάδεψαν ανεξίτηλα τη συλλογική μνήμη. Και όμως, ούτε αυτές στάθηκαν αρκετές για να αναχαιτίσουν τη βία.

Το 1994, στη Ρουάντα, περίπου 800.000 άνθρωποι δολοφονήθηκαν μέσα σε εκατό ημέρες, ενώ η διεθνής κοινότητα παρακολουθούσε σχεδόν αμήχανη την εξέλιξη της γενοκτονίας των Τούτσι. Έναν χρόνο αργότερα, στην ευρωπαϊκή ήπειρο, στην Σρεμπρένιτσα καταγράφηκε η μεγαλύτερη μαζική δολοφονία στην Ευρώπη μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, με την εκτέλεση περισσότερων από 8.000 Βόσνιων μουσουλμάνων.

Ο εικοστός πρώτος αιώνας δεν αποδείχθηκε περισσότερο ειρηνικός. Η εισβολή των ΗΠΑ στο Ιράκ το 2003 άνοιξε έναν κύκλο αστάθειας που επηρέασε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή. Ο εμφύλιος πόλεμος στη Συρία, που ξεκίνησε το 2011, προκάλεσε εκατοντάδες χιλιάδες θανάτους και έναν από τους μεγαλύτερους προσφυγικούς εκτοπισμούς της σύγχρονης ιστορίας. Στο Σουδάν, η σύγκρουση που αναζωπυρώθηκε το 2023 έχει οδηγήσει εκατομμύρια ανθρώπους στην πείνα και στον εκτοπισμό, ενώ οι ανθρωπιστικές οργανώσεις προειδοποιούν για μία από τις σοβαρότερες κρίσεις παγκοσμίως.

Παράλληλα, ο πόλεμος στην Ουκρανία, που ξεκίνησε με τη ρωσική εισβολή το 2022, συνεχίζει να προκαλεί τεράστιες ανθρώπινες απώλειες, καταστροφή πόλεων και μαζικούς εκτοπισμούς πληθυσμών. Η σύγκρουση στη Γάζα έχει οδηγήσει σε μια ανθρωπιστική κρίση πρωτοφανούς έντασης, με χιλιάδες νεκρούς αμάχους, παιδιά, εκτεταμένες καταστροφές σε νοσοκομεία, σχολεία και βασικές υποδομές, ενώ εκατομμύρια άνθρωποι βρίσκονται αντιμέτωποι με την πείνα, την έλλειψη ιατρικής περίθαλψης και τον αναγκαστικό εκτοπισμό.

Και καθεμία από αυτές τις συγκρούσεις έχει τα δικά της ιστορικά αίτια, τις δικές της πολιτικές ευθύνες και το δικό της γεωπολιτικό πλαίσιο. Αλλά, όλες καταλήγουν στο ίδιο αποτέλεσμα: ο άμαχος πληθυσμός πληρώνει το βαρύτερο τίμημα.

Τα παιδιά σκοτώνονται ανεξάρτητα από τη σημαία κάτω από την οποία γεννήθηκαν. Οι γονείς θρηνούν με τον ίδιο τρόπο, είτε βρίσκονται στο Κίεβο είτε στο Ισραήλ είτε στην Παλαιστίνη. Ο ανθρώπινος πόνος δεν μετριέται από εθνικότητα, θρησκεία ή σύνορα. Εκεί, στον ανθρώπινο πόνο βρίσκεται η βαθύτερη αποτυχία του ανθρώπινου πολιτισμού. Εκατομμύρια άνθρωποι ζουν καθημερινά υπό την απειλή της βίας, του εκτοπισμού και της πείνας.

Ποτέ άλλοτε η ανθρωπότητα δεν διέθετε τόσους μηχανισμούς προστασίας της ειρήνης, διεθνή δικαστήρια, οργανισμούς, συνθήκες και συμβάσεις και ποτέ άλλοτε δεν υπήρχε τόσο εκτεταμένη αδυναμία επιβολής τους. Το διεθνές δίκαιο εξακολουθεί να αποτελεί θεμελιώδη κατάκτηση του πολιτισμού, όμως η εφαρμογή του εξαρτάται συχνά από τα πολιτικά συμφέροντα και όχι αποκλειστικά από τις αρχές της δικαιοσύνης.

Θυμάμαι ένα δείπνο πριν από μερικά χρόνια. Ανάμεσα στους συνδαιτημόνες ήταν κι ένας γιατρός που υπηρετούσε το αγροτικό του κάπου στην Ελλάδα. Μας έλεγε, εμφανώς εκνευρισμένος, ότι έφθαναν βάρκες με πρόσφυγες και τον ξυπνούσαν τα ξημερώματα για να τους παράσχει τις πρώτες βοήθειες και ότι, κατά τη γνώμη του, «έκαναν κακό στον Έλληνα». Η συζήτηση άναψε. Κάποια στιγμή τον ρωτήσαμε ευθέως αν μπορεί να βάζει το χρώμα του παιδιού πάνω από τη ζωή του. Μας απάντησε ανερυθρίαστα: «Ναι». Εντάξει όλοι το ξέρουμε, η εκπαίδευση δεν έχει καμία απολύτως σχέση με την παιδεία.

Και πλέον ο πόλεμος έχει αλλάξει μορφή. Δεν διεξάγεται μόνο στα χαρακώματα ή στα πεδία των μαχών. Διεξάγεται στον κυβερνοχώρο, στα δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας, στις δορυφορικές επικοινωνίες, ακόμη και στην πληροφορία. Η παραπληροφόρηση και η ψηφιακή προπαγάνδα αποτελούν αναπόσπαστο μέρος κάθε σύγχρονης σύγκρουσης. Ο πόλεμος, δεν καταστρέφει μόνο πόλεις και χώρες, επιχειρεί να διαμορφώσει συνειδήσεις.

Την ίδια στιγμή, η ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης δημιουργεί νέα ηθικά διλήμματα. Η τεχνητή νοημοσύνη χρησιμοποιείται ήδη για την ανάλυση στρατιωτικών δεδομένων και τον εντοπισμό στόχων. Η μεγαλύτερη πρόκληση του 21ου αιώνα δεν είναι η τεχνολογική εξέλιξη αλλά η ηθική της διαχείριση.

Αν κάποιος εξωγήινος πολιτισμός παρατηρούσε τη Γη από εκατομμύρια έτη φωτός μακριά, οι νόμοι της φυσικής λένε ότι δεν θα έβλεπε εμάς. Θα έβλεπε τη Γη όπως ήταν πριν από εκατομμύρια χρόνια. Έναν πλανήτη όπου κυριαρχούσαν οι δεινόσαυροι και όπου ο ισχυρότερος καταβρόχθιζε τον ασθενέστερο. Ίσως η εικόνα αυτή να μην απέχει από τον σημερινό κόσμο. Άλλαξαν τα μέσα, άλλαξαν τα όπλα. Δεν είμαι βέβαιη όμως ότι άλλαξε ουσιαστικά και η συμπεριφορά μας. Εξακολουθεί ο ισχυρός να πιστεύει ότι έχει δικαίωμα να επιβληθεί στον αδύναμο.

Στην Ευρώπη, ο πόλεμος στην Ουκρανία εισήλθε ήδη στον πέμπτο χρόνο, μεταβάλλοντας τη γεωπολιτική αρχιτεκτονική της ηπείρου, προκαλώντας εκατομμύρια εκτοπισμούς. Στη Μέση Ανατολή, η Γάζα εξακολουθεί να βιώνει μια από τις σοβαρότερες ανθρωπιστικές κρίσεις των τελευταίων δεκαετιών, ενώ η ευρύτερη περιοχή παραμένει εξαιρετικά εύθραυστη, με διαρκή κίνδυνο περιφερειακής κλιμάκωσης. Στη Μιανμάρ (την γνωρίζαμε παλιά ως Βιρμανία) ο εμφύλιος που ακολούθησε το πραξικόπημα του 2021 συνεχίζει να στοιχίζει δεκάδες χιλιάδες ζωές. Το PEN International, η κορυφαία διεθνής ένωση λογοτεχνών, δημοσιεύει σχεδόν καθημερινά ανακοινώσεις για συγγραφείς, ποιητές και δημοσιογράφους που φυλακίζονται, διώκονται, εξαφανίζονται ή δολοφονούνται, επειδή τόλμησαν να εκφράσουν ελεύθερα τη γνώμη τους. Κάθε ανακοίνωση είναι μια υπενθύμιση ότι, ακόμη και σήμερα, σε πολλές γωνιές του κόσμου, η ελευθερία του λόγου εξακολουθεί να πληρώνεται με την ίδια τη ζωή.

Και κάπως επιστρέφω σε εσάς, κ. Φώκνερ και ζητώ συγγνώμη, όχι επειδή η λογοτεχνία απέτυχε να μας προειδοποιήσει. Η μεγάλη λογοτεχνία έκανε πάντοτε το χρέος της. Από τον Όμηρο και τον Θουκυδίδη μέχρι τον Τολστόι και εσάς, μας υπενθύμιζε αδιάκοπα ότι κάθε πόλεμος, όσο διαφορετικές κι αν είναι οι αφορμές του, καταλήγει στο ίδιο αποτέλεσμα: στην ήττα του ανθρώπου. Δεν απέτυχε η Ιστορία να μας διδάξει. Εμείς αρνηθήκαμε να διδαχθούμε από εκείνη. Ιδρύσαμε διεθνείς οργανισμούς, υπογράψαμε συνθήκες ειρήνης, θεσπίσαμε διακηρύξεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Κι όμως, ο πόλεμος εξακολουθεί να αποτελεί το πιο συνηθισμένο μέσο επίλυσης των διαφορών μας.

Ίσως, τελικά, η μεγαλύτερη αποτυχία του ανθρώπινου πολιτισμού να μην είναι ότι εξακολουθούν να υπάρχουν πόλεμοι. Είναι ότι, παρόλη τη γνώση που αποκτήσαμε, εξακολουθούμε να πιστεύουμε πως η καταστροφή μπορεί να γεννήσει ασφάλεια και πως ο θάνατος αθώων μπορεί να δικαιολογηθεί στο όνομα οποιουδήποτε σκοπού.

Διαβάζοντας σήμερα το Ένας Μύθος, ένιωσα ότι διάβαζα τις ειδήσεις του 2026.

Και αυτό, κύριε Φώκνερ, δεν είναι δικαίωση για έναν συγγραφέα. Είναι η πιο θλιβερή επιβεβαίωση της αποτυχίας όλων μας.