Όπου οι γενιές χάνουν την επαφή τους, η παράδοση μεταλλάσσεται σε γραφικό φολκλόρ, επιστρέφοντας ενίοτε διαστρεβλωμένη και επιθετική για να εκδικηθεί τους λωτοφάγους που την ξέχασαν.
Παράδοση και ταυτότητα: πώς οι γενιές διατηρούν, μεταλλάσσουν ή απορρίπτουν τα ήθη και τα έθιμά τους στην εποχή της παγκοσμιοποίησης.
Είχα τη μεγάλη τύχη να ολοκληρώσω τις θερινές μου διακοπές με μια ολιγοήμερη επίσκεψη στην Κρήτη. Ομολογουμένως, πέραν των βαθύτατα γραφικών χωριών και των μαγευτικών τοπίων, η γενέτειρα του Μινωικού Πολιτισμού χαρακτηρίζεται μέχρι σήμερα από έναν εθιμοτυπικό πλούτο. Γενιές Κρητών όλων των ηλικιών ασπάζονται με τον ίδιο ζήλο τα παραδοσιακά τους μουσικά όργανα, τις μελωδίες και τους χορούς τους. Και αυτό, παρά την υπέρ το δέον τουριστική ανάπτυξη του νησιού, με τα πολυτελή ξενοδοχεία να πληθαίνουν και τα παράλια να αναπτύσσονται με ιλιγγιώδεις ρυθμούς.
Ωστόσο, πανευρωπαϊκά, είναι γεγονός πως έχει δημιουργηθεί μια ένταση μεταξύ της παράδοσης, ιδίως τη διαχρονικότητα αυτής, και του νεοτερισμού των πολυπολιτισμικών κοινωνιών. Συνήθως αυτή η αντίθεση αφορά και ένα σύστημα αξιών που απορρέει από τη θρησκευτική πίστη, τη γαστρονομία, τη μουσική, τα ήθη και έθιμα, ακόμα και τη γλώσσα. Με λίγα λόγια, μια προοδευτική τάση, θα έλεγε κανείς, έχει έρθει να αντικαταστήσει, υποχθόνια αλλά αποτελεσματικά, την καθιερωμένη και επί εκατονταετίες πλασμένη, ριζωμένη τάξη πραγμάτων. Και κατά τη διαδικασία αυτή, οι τοπικές ή εθνικές ταυτότητες διαβρώθηκαν και έδωσαν τόπο σε ένα άχαρο, άναρχο και αλλοιωμένο μείγμα μη συμβατών πολιτισμικών αναφορών.
Ένα πολύ χρήσιμο και χαρακτηριστικό παράδειγμα της αντίθεσης που περιγράφω μπορεί να εντοπιστεί σε ένα από τα κύρια ζητήματα που πραγματεύεται ο δημόσιος διάλογος στην Γαλλία. Δεν είναι, βεβαίως, τυχαία η επιλογή της γαλλικής κοινωνίας. Όπως πολλά άλλα κράτη-έθνη της Ευρώπης, η Γαλλία διατήρησε αποικίες μέχρι και τις αρχές της δεκαετίας του ’60, με αποτέλεσμα να είναι αναπόφευκτη μια πληθυσμιακή και πολιτισμική ανάμειξη. Όπως συχνά συμβαίνει, όσο η οικονομική ευχέρεια των στρωμάτων της κοινωνίας ήταν υψηλή, τα προβλήματα των αποκλίσεων σε ήθη και έθιμα μπορούσαν να καμουφλαριστούν.
Οι ύστερες οικονομικές και κοινωνικές ανισότητες που δημιούργησε η παγκοσμιοποίηση, η συσσώρευση πλούτου αλλά και η επανειλημμένη απόκλιση των κάποτε μεταναστών – αλλά πλέον πολιτών δεύτερης κατηγορίας– από τα αστικά κέντρα, διατάραξε το status quo του πολιτισμικού potpourri. Δηλαδή, έφερε στην επιφάνεια και αναζωπύρωσε τα διαστρεβλωμένα απομεινάρια των πολιτισμικών δομικών διαφορών. Για παράδειγμα, η μουσουλμανική μαντίλα έγινε σύμβολο αντίστασης στο κοσμικό κράτος και όχι πια ένδειξη πατριαρχικής καταπίεσης.
Ασχέτως της ερμηνείας αυτής, η επιστροφή στις αρχετυπικές πολιτισμικές ταυτότητες, ή καλύτερα στη φαντασίωση αυτών, δημιουργεί ρήξη. Ο λευκός Γάλλος νοσταλγεί τις κυριακάτικες λειτουργίες, τα πασχαλινά τραπέζια και το κατηχητικό στα σχολεία. Ο τρίτης γενιάς μουσουλμάνος Γάλλος νοσταλγεί μια πρώτη πατρίδα που δεν γνώρισε και δεν βίωσε ποτέ, επιστρέφοντας σε απαρχαιωμένα και οπισθοδρομικά θρησκευτικά κατάλοιπα. Στην πραγματικότητα, ωστόσο, η παραδοσιακή Γαλλία του ακορντεόν και του μπερέ μετατράπηκε σε κλισέ από την ίδια την ένταξη της γαλλικής κοινωνίας στην παγκοσμιοποίηση, αλλά και από την επιρροή του Μάη του ’68. Αντίστοιχα, η γιαγιά του βορειοαφρικανικής καταγωγής Γάλλου πολίτη μάλλον έβγαλε τη μαντίλα της φτάνοντας τότε σε μια Γαλλία που έμοιαζε τόπος ευκαιρίας και βελτίωσης των συνθηκών ζωής – ασχέτως εάν αυτό σε μεγάλο βαθμό δεν επιβεβαιώθηκε.
Η συνέχιση ή η ρήξη με την παράδοση είναι ενδογενής
Επιστρέφοντας λοιπόν στην αφετηρία, κατάφεραν οι Κρητικοί να διατηρήσουν ουσιαστικά την παράδοσή τους ατόφια; Ή μήπως δεν την κράτησαν τελικά, και πρόκειται περί μιας πειστικής αυταπάτης που παραμένει φαντασιακά ζωντανή;
Η απάντηση στα δύο ερωτήματα είναι η ίδια και είναι καταφατική. Οποιαδήποτε διαχρονική και διαγενεακή μετάδοση ηθών και εθίμων δεν μπορεί παρά να παρουσιάσει αλλοιώσεις. Παρά ταύτα, η κάθε γενιά μπορεί να βρει νόημα στους ήχους, τους χορούς και όλα τα στοιχεία που ενώνουν τους τόπους. Μπορεί επίσης να αποτινάξει τα στοιχεία τούτα. Το μόνο βέβαιο είναι πως η συνέχιση ή η ρήξη με την παράδοση είναι ενδογενής. Δεν δημιουργείται από τη λαοθάλασσα τουριστών-κατακτητών, ούτε από την απολύτως αυτονόητη μετανάστευση πληθυσμών προερχόμενων από τέως αποικίες. Εξαρτάται μονάχα από τη γοητεία που ασκεί η παράδοση των παλιών στους νέους. Όπου υπάρχει διαπαιδαγωγική και συναισθηματική σχέση γενεών, η παράδοση θα μεταφέρεται και θα οικειοποιείται ξανά και ξανά, με τις ανάλογες εξελίξεις. Όπου οι γενιές χάνουν την επαφή τους, η παράδοση μεταλλάσσεται σε γραφικό φολκλόρ, επιστρέφοντας ενίοτε διαστρεβλωμένη και επιθετική για να εκδικηθεί τους λωτοφάγους που την ξέχασαν.
Όπου οι γενιές χάνουν την επαφή τους, η παράδοση μεταλλάσσεται σε γραφικό φολκλόρ, επιστρέφοντας ενίοτε διαστρεβλωμένη και επιθετική για να εκδικηθεί τους λωτοφάγους που την ξέχασαν.
23°
