Γιάνα Ζαλέβσκα: Οι συγκλονιστικές μαρτυρίες της 25χρονης διοικήτριας drones στο μέτωπο της Ουκρανίας

• Προειδοποίηση περιεχομένου | Το άρθρο περιλαμβάνει περιγραφές και φωτογραφίες που ίσως προκαλέσουν δυσφορία στο αναγνωστικό κοινό

Η Γιάνα Ζαλέβσκα είναι 25 ετών. Διοικεί μια ομάδα γυναικών χειριστριών FPV drones στο νοτιοανατολικό μέτωπο της Ουκρανίας. Τη φωνάζουν «Multyk» - παρατσούκλι που στα ουκρανικά παραπέμπει σε χαρακτήρα κινουμένων σχεδίων. Η ίδια λέει ότι η Multyk και η Γιάνα είναι δύο διαφορετικά πρόσωπα του ίδιου ανθρώπου. Το ένα φοράει στολή, το άλλο θέλει απλώς να επιστρέψει στην κανονική ζωή. Φέρει στο σώμα της ουλές από ρωσικό drone που εξερράγη πάνω από το κεφάλι της τον Αύγουστο του 2024. Στο αριστερό της μάτι παραμένει ένα κομμάτι μετάλλου που οι γιατροί δεν τολμούν να αφαιρέσουν.

Της μίλησα σε μια κρίσιμη καμπή. Έχει ολοκληρώσει την πορεία της στην 141η Μηχανοκίνητη Ταξιαρχία -όπου σχημάτισε την πρώτη ομάδα γυναικών χειριστριών drone, τις Αμαζόνες- και έχει πλέον ενταχθεί στο Ουκρανικό Σώμα Πεζοναυτών, στο 88ο Τάγμα Πεζοναυτών, όπου, όπως λέει, «χτίζω τη δική μου κατεύθυνση».

Σε συνέντευξή της στους Financial Times είχε περιγράψει τον εαυτό της ως μια γυναίκα που δίνει δύο πολέμους: «έναν εναντίον των Ρώσων και έναν άλλον μέσα μου». Στη συνομιλία μας, όταν ρωτήθηκε πώς μοιάζει σήμερα ο εσωτερικός της πόλεμος, απάντησε: «Μοιάζει με το να μην προδώσω τον πόνο και την πίστη των ανθρώπων στην αλήθεια, να μην προδώσω τη δική μου πίστη και τον εαυτό μου».

Όταν τη ρώτησα ποια είναι η σχέση της Multyk με τη Γιάνα, σχολίασε: «Η Γιάνα απλά αποσύρεται στο βάθος. Ξέρω ότι η αποστολή μου δεν έχει τελειώσει ακόμα», πρόσθεσε.

Η Γιάνα Ζαλέβσκα έγινε «Multyk»

Η Ζαλέβσκα γεννήθηκε και μεγάλωσε στη Χερσώνα, στην πόλη του ουκρανικού νότου που βρέθηκε υπό ρωσική κατοχή για οκτώ μήνες μετά την εισβολή του Φεβρουαρίου 2022. Σήμερα η πόλη παραμένει υπό συνεχή ρωσικό βομβαρδισμό από την απέναντι όχθη του Δνείπερου. Σχεδόν το 70% της επαρχίας βρίσκεται ακόμα υπό κατοχή.

Όταν τη ρώτησα ποιο ήταν το κίνητρο που την ώθησε να αφήσει τη Χερσώνα και να φορέσει τη στολή, είπε: «Ήταν το να χάσω τα πάντα και να μην έχω την ευκαιρία ίσως να παλέψω. Δηλαδή, να γίνω απλά ένας παρατηρητής. Έχω τέτοιο χαρακτήρα ως άνθρωπος που δεν θα μπορούσε να το αντέξει αυτό. Εκείνοι ήταν οπλισμένοι, εμείς άοπλοι, δεν είχαμε τίποτα. Όταν καταλαβαίνεις ότι η ζωή σου, η οικογένειά σου, το παιδί σου κινδυνεύουν, δεν είδα άλλη επιλογή εκείνη τη στιγμή. Ήταν αυτός ο πρώτος φόβος που μισώ, δεν τον αντέχω, και η επιθυμία να ζήσω στην Ουκρανία». Και συμπληρώνει: «Μπορείς να ταξιδέψεις σε πολλές χώρες, είναι υπέροχα, αλλά θέλω να επιστρέφω στο σπίτι μου. Εκεί όπου ξέρω ότι μπορώ να μιλήσω τη γλώσσα μου και θα με καταλάβουν, όπου μπορώ να πάω σε οποιαδήποτε πόλη της χώρας μου και να ξέρω ότι είμαι σπίτι μου. Εδώ υπάρχει ελευθερία, εδώ ήταν υπέροχα».

Στα πρώτα χρόνια του πολέμου εργάστηκε ως υπεύθυνη Τύπου της μονάδας της. Μετά εκπαιδεύτηκε ως μάχιμη νοσοκόμα και ανέλαβε εκκενώσεις τραυματιών και νεκρών - μια εμπειρία που, όπως έχει πει στους FT, της έμαθε πώς ακούγεται ένας τραυματισμένος άνθρωπος όταν πεθαίνει στην αγκαλιά σου.

Η μετάβαση στα FPV drones ήρθε αργότερα. Σήμερα, σύμφωνα με τα στοιχεία που επικαλούνται οι ουκρανικές αρχές, το 70-80% των απωλειών στο πεδίο της μάχης οφείλεται σε αυτά τα μικρά, φτηνά, θανατηφόρα μηχανήματα.

«Η Γιάνα απλά αποσύρεται στο βάθος»

Εκεί που η κουβέντα πήγε βαθύτερα ήταν όταν περιέγραψε τον τρόπο με τον οποίο χωρίζει τον εαυτό της στα δύο - ως εργαλείο επιβίωσης. «Όταν στο μέτωπο γίνομαι Multyk, η Γιάνα απλά αποσύρεται στο βάθος. Η Γιάνα δεν μπορεί να είναι στο μέτωπο γιατί είναι ένας πολύ ευαίσθητος άνθρωπος, ψυχολογικά. Η Multyk είναι ο διοικητής, είναι ο άνθρωπος που πρέπει να προστατεύει την εσωτερική Γιάνα, τις επιθυμίες της, τα όνειρά της, να μην προδώσει αυτή τη Γιάνα και να προστατεύσει την οικογένειά της. Οικογένεια είναι οι άνθρωποί μου, η οικογένεια στην οποία γεννήθηκα, αλλά και γενικά οι άνθρωποι που με περιβάλλουν».

Έχει μια κόρη που πλησιάζει τα οκτώ της και ζει στη δυτική Ουκρανία με τον πατέρα της. Δεν αναφέρει το όνομά της δημοσίως. Σε προηγούμενες συνεντεύξεις της έχει πει ότι μέσα σε τέσσερα χρόνια την έχει δει λιγότερες από πέντε φορές. Τη ρώτησα το πώς μαθαίνει κανείς σε έναν άνθρωπο να σκοτώνει μέσα από μια οθόνη: «Είναι πιο εύκολο από το κανονικό. Παίζαμε ηλεκτρονικά παιχνίδια. Έχω κάτι να συγκρίνω, ξέρω πώς είναι όταν υπάρχει ένας στόχος. Μέσα από την οθόνη είναι πολύ πιο απλό και αυτό είναι καλό για την ψυχολογία, αλλά ταυτόχρονα θολώνει τα όρια. Είναι σημαντικό να μην παρασυρθείς σε αυτό και να δουλεύεις πάντα μετά με ψυχοθεραπευτές. Πρέπει να καταλαβαίνεις ότι στον πόλεμο το κάνεις γιατί προστατεύεις, αλλά όταν είσαι εκτός, δεν επιτρέπεται. Τα όρια είναι πολύ εύκολο να χαθούν».

Ο πόλεμος δεν έχει φύλο

Η μονάδα που διοικεί αποτελείται αποκλειστικά από γυναίκες. Τις λένε «Αμαζόνες». «Θέλω οι άνθρωποι να συνειδητοποιήσουν ότι μια γυναίκα είναι πιο ανθεκτική. Το έχω αποδείξει πολλές φορές με τη δουλειά μου. Μια γυναίκα στον πόλεμο είναι ένας άνθρωπος που πιθανώς έχει γίνει ήδη μητέρα, έχει περάσει έναν δρόμο και έχει πολλά να χάσει, γι' αυτό ξέρει την αξία της ζωής. Είναι μαχητές που ήρθαν εδώ όχι για να μιλήσουν, αλλά γιατί ξέρουν το τίμημα και συνειδητά παίρνουν αυτό το ρίσκο. Όχι για να αντικαταστήσουν τους άνδρες, αλλά για να τους ενισχύσουν. Ο πόλεμος δεν έχει φύλο».

Στις τάξεις των ουκρανικών ενόπλων δυνάμεων υπηρετούν σήμερα περισσότερες από 75.000 γυναίκες. Η Ζαλέβσκα είναι από τις νεότερες διοικήτριες γυναικείας μονάδας στη χώρα. Οι κοπέλες -οι περισσότερες απλές, καθημερινές γυναίκες- εκπαιδεύονται απευθείας σε συνθήκες πραγματικού πολέμου. «Όταν οι γυναίκες έχουν πραγματική επιθυμία και καταλαβαίνουν γιατί βρίσκονται εδώ, θα κάνουν τα πάντα για να καταστρέψουν τον εχθρό, ώστε να μην φτάσει ποτέ στο παιδί τους». Δεν έκρυψε ότι πρόκειται για βίαιη προσαρμογή. «Χθες μια κοπέλα μου έλεγε πόσο δύσκολο είναι, τα χέρια της έτρεμαν. Τις προετοιμάζουν αμέσως σε συνθήκες πραγματικού πολέμου. Θυμάμαι πόσο δύσκολο είναι. Γι' αυτό δεν τις αφήνω».

Πόσες είναι ακριβώς; Η Multyk, ως διοικήτρια, αρνήθηκε ευγενικά να απαντήσει. «Δέχομαι ακόμα απειλές από τους Ρώσους. Καταλαβαίνω πόσο θα άρεσε στον εχθρό να κυνηγήσει τις Αμαζόνες και δεν μπορώ να το επιτρέψω. Είμαστε εδώ, δουλεύουμε, είμαστε αθόρυβες, αλλά ο εχθρός ξέρει ότι όταν έρχεται το drone μας, είναι σίγουρα κάποια από τις Αμαζόνες. Και είμαστε αήττητες».

Η Multyk χτίζει τώρα τη νέα της κατεύθυνση στο 88ο Τάγμα Πεζοναυτών. Η ίδια το παρουσιάζει ως μια νέα προσωπική φάση που χρειάζεται. «Με στήριξαν και κατάλαβαν γιατί πρέπει να το κάνω αυτό τώρα. Πρέπει να ασχολούμαστε με τον πόλεμο. Πρέπει να δείχνουμε στον κόσμο τι συμβαίνει, γιατί μόνοι μας δεν θα τα καταφέρουμε. Ο εχθρός έχει τεράστιους πόρους και πολλούς ανθρώπους. Εμείς τελειώνουμε. Αλλά δεν θα επιτρέψουμε να παίρνουν τους γονείς από τα παιδιά μας και την παιδική ηλικία από τα παιδιά. Τα παιδιά δεν πρέπει να θάβουν τους γονείς τους και οι γονείς δεν πρέπει να θάβουν τα παιδιά τους».

Το ψυχολογικό τίμημα

Αξιωματικοί του ουκρανικού στρατού παραδέχονται ότι «δεκάδες» χειριστές drone παίρνουν κάθε μήνα άδεια ψυχολογικής αποκατάστασης λόγω επαγγελματικής εξουθένωσης, στρες και συμπτωμάτων μετατραυματικού συνδρόμου.

Η ίδια η Ζαλέβσκα, στο ερώτημα του ψυχολογικού τιμήματος που πληρώνουν οι χειριστές των drones, που βλέπουν ξανά και ξανά τον θάνατο από τόσο κοντά, απάντησε: «Είναι σαν ηλεκτρονικό παιχνίδι, αλλά στην πραγματικότητα, όταν είσαι εκεί, κάτω από το έδαφος, συνειδητοποιείς ότι ο εχθρός μπορεί να έρθει και για σένα. Δουλεύεις με εκρηκτικές ύλες. Οτιδήποτε μπορεί να συμβεί ανά πάσα στιγμή. Όταν κοιτάς συνεχώς αυτή την οθόνη, τα μάτια πονάνε, είναι μια πολύ έντονη δουλειά. Σε πιέζει ο χρόνος, η ευθύνη, οι αποστολές που έρχονται η μία μετά την άλλη. Είναι ένας τεράστιος όγκος ομαδικής δουλειάς και δεν είναι για όλους, ούτε για κάθε άνδρα ούτε για κάθε γυναίκα. Ο κύριος στόχος μας είναι να προστατεύουμε το πεζικό που μας προστατεύει, ώστε να μπορούμε να στεκόμαστε εκεί και να καταστρέφουμε τον εχθρό, δουλεύοντας στα μετόπισθεν για να βοηθήσουμε το πεζικό. Είναι όλα αλληλένδετα».

Περιγράφει πώς άλλαξε η φύση της μάχης: «Αυτός ο πόλεμος δεν θα είναι ποτέ ξανά ο ίδιος. Τεχνικά γίναμε πιο ανεπτυγμένοι, εκπαιδευόμαστε γρήγορα και προσαρμοζόμαστε στις νέες πραγματικότητες. Από τη μία είναι καλό, γιατί θα προτιμούσα να χρησιμοποιούμε τον εξοπλισμό παρά τους ανθρώπους, αν και αυτό δεν είναι πάντα δυνατό. Δεν αντικαθιστά πλήρως τον άνθρωπο, οι άνθρωποι θα τον ελέγχουν πάντα, άρα οι άνθρωποι θα θυσιάζονται».

Το γεγονός ότι ξεκίνησε από τη μάχιμη νοσηλεία και όχι από το χειριστήριο, λέει, της έχει αφήσει μια διαφορετική σχέση με τη βία απ' ό,τι σε νεότερους χειριστές που μπήκαν κατευθείαν στο drone. «Δυστυχώς δεν ξεκίνησα με drones. Γι' αυτό για μένα υπάρχουν πολλά πράγματα που βιώνω πολύ έντονα. Συνειδητοποιώ τι κάνω. Δεν θέλω να αναφέρω ποτέ αριθμούς, πόσους στόχους έχω καταστρέψει, γιατί θέλω απλά να ζήσω μετά τον πόλεμο. Όταν το βλέπεις μέσα από το drone, το βλέπεις διαφορετικά. Αλλά θέλω να πω ότι δεν θα το κάναμε αν δεν είχαν έρθει εκείνοι».

Ενώ μιλάμε μέσω Zoom, της αναφέρω ότι την ίδια μέρα στην Αθήνα διεξαγόταν εκδήλωση με Ουκρανούς βετεράνους ακρωτηριασμένους από τον πόλεμο. «Στηρίζω πάντα το κίνημα των βετεράνων. Ξέρω πόσο δυνατοί είναι αυτοί οι άνθρωποι. Καταλαβαίνω ότι ο πόλεμος σταματάει κάπως για εκείνους εκεί, αλλά η ευθύνη για τη ζωή και η πίστη στους ανθρώπους παραμένει. Για μένα οι βετεράνοι παλαιότερα ήταν στο μυαλό μου πιο ηλικιωμένοι άνθρωποι, αλλά τώρα συνειδητοποιώ ότι μπορεί κάποιος να γίνει βετεράνος στα 24 του. Υπάρχουν και νεότεροι βετεράνοι σε αυτόν τον πόλεμο. Είναι λυπηρό, αλλά έχουμε λόγους να είμαστε περήφανοι. Δεν είναι ένας δρόμος μάταιος».

Ελπίδα χωρίς αυταπάτη

«Ως γυναίκες, ναι, μπορεί να κλάψουμε, να σκουπίσουμε τα δάκρυά μας και μετά να πετάξουμε ξανά. Τι άλλο να κάνουμε;», λέει κι αμέσως τη ρωτάω αν εξακολουθεί να πιστεύει στη νίκη. «Αν δεν πίστευα στη νίκη μας, δεν θα είχα αναλάβει αυτόν τον ρόλο, δεν θα ήμουν στρατιωτικός. Ξέρω ότι είναι δύσκολα. Οι άνθρωποι απογοητεύονται γιατί είναι κουρασμένοι, αυτό το καταλαβαίνω. Αλλά αν αφήσουμε τώρα τα χέρια μας, δεν θα γίνουν καλύτερα τα πράγματα. Απλά θα μας καταστρέψουν όλους. Ο εχθρός δεν θα σταματήσει, θα πάει παρακάτω. Έχουν αρκετά χρήματα και ανθρώπους. Πρέπει να τους σταματήσουμε γιατί αναπτύσσονται».

Για την κατάσταση στο πεδίο, η ίδια δεν δείχνει εικόνα κατάρρευσης:

«Δεν βλέπω να παραδίδουμε θέσεις. Στεκόμαστε και κρατάμε. Είναι δύσκολο, υπάρχουν απώλειες, αλλά παρ' όλα αυτά αποκρούουμε τις επιθέσεις. Κάνουμε και εμείς επιθέσεις».

Τι της δίνει δύναμη να συνεχίσει; «Τα κορίτσια μου είναι πολύ δυνατά, θέλουν να ζήσουν. Και το κυριότερο: θέλουν να ζήσουν σε μια ελεύθερη Ουκρανία. Είναι δύσκολο να πιστεύεις όταν βλέπεις πώς καταστρέφονται τα πάντα, πώς καίγονται πόλεις και χωριά, πώς πεθαίνουν πολίτες και υποφέρουν παιδιά. Αλλά το κυριότερο είναι να μην χάνουμε την πίστη μας».

Και τότε ξαναμίλησε η «Multyk»: «Πρέπει να πληρώσουν για τις πράξεις τους. Πρέπει να πεθάνουν στη γη στην οποία πάτησαν με όπλα. Και ελπίζω πραγματικά η επόμενη γενιά μας να μην τους συγχωρήσει και να θυμάται για πάντα ότι οι καλύτεροι του έθνους μας βρίσκονται τώρα στο χώμα. Εμείς τελειώνουμε. Αλλά η νεολαία μεγαλώνει και βλέποντάς τους καταλαβαίνω ότι η Ουκρανία έχει μέλλον. Αλλά τώρα είναι δύσκολο να το πιστέψεις. Όμως πιστεύω και προσεύχομαι. Ας γίνει έτσι».

Και πώς σκέφτεται το αύριο μιας ειρηνικής και ελεύθερης Ουκρανίας; «Θέλω απλά να ανοίξουν τα αεροδρόμια. Να μπορεί ο κόσμος να μπαινοβγαίνει και να ευημερεί η Ουκρανία. Γιατί ξέρω πόσο υπέροχη μπορεί να είναι, πόσο καλά μπορεί να είναι εδώ και πόσο φιλόξενοι άνθρωποι είμαστε. Είδατε, ακόμα και τους Ρώσους τους υποδεχτήκαμε με κοκτέιλ. Μολότοφ βέβαια. Αλλά αυτό είναι μια λεπτομέρεια. Είμαστε μια πολύ φιλόξενη χώρα».

Κι όταν ο πόλεμος τελειώσει; «Θα βγάλω την πανοπλία. Θα πάω διακοπές με την κόρη μου και τη μητέρα μου. Θα ζήσω. Θα απολαμβάνω τις στιγμές αυτής της ζωής και θα αναπληρώσω όλα όσα έχασα αυτό το διάστημα. Επιτέλους θα βγάλω αυτό το βάρος της ευθύνης για τις ζωές των ανθρώπων. Θα ισιώσω την πλάτη μου και θα σταματήσω να φοβάμαι. Να φοβάμαι και να παλεύω με αυτόν τον φόβο κάνοντας αυτό που κάνω. Δεν θέλω να πιάσω ξανά όπλο στα χέρια μου».

• Η συνέντευξη πραγματοποιήθηκε στα ουκρανικά με τη συνδρομή της ψυχολόγου Βικτώριας Σαντουλιάκ.

→ Η ιστορία της Γιάνα Ζαλέβσκα έχει ήδη αρχίσει να περνά και στις σελίδες βιβλίων και διεθνών δημοσιογραφικών πρότζεκτ. Η 25χρονη Ουκρανή διοικήτρια drones, γνωστή με το προσωνύμιο «Multyk», ετοιμάζει το δικό της βιβλίο βασισμένο στις εμπειρίες της από το μέτωπο, τη μετάβασή της στα FPV drones και το ψυχολογικό βάρος του πολέμου. Παράλληλα, αποτελεί το κεντρικό πρόσωπο του βιβλίου Une Lettre de l'Est, στο εξώφυλλο του οποίου εμφανίζεται με τις ουλές από την επίθεση ρωσικού drone που εξερράγη πάνω από το κεφάλι της τον Αύγουστο του 2024. Η ιστορία της έχει παρουσιαστεί και σε διεθνή δημοσιογραφικά αφιερώματα και ντοκιμαντερίστικες καταγραφές, μεταξύ άλλων από τη σειρά «Inside Ukraine» και τους Financial Times.