Ο ουκρανός φωτορεπόρτερ μιλά για τη δουλειά στα σημεία των ρωσικών επιθέσεων, τον φόβο και την ανάγκη να καταγραφεί ο πόλεμος στην Ουκρανία
«Πρέπει να τα καταγράφουμε ώστε να μείνουν στην ιστορία», λέει o Γιαν Ντομπρονόσοβ, ένας από τους ανθρώπους που εδώ και χρόνια κατευθύνονται προς τα σημεία των ρωσικών επιθέσεων την ώρα που οι υπόλοιποι αναζητούν καταφύγιο.
Ο Γιαν Ντομπρονόσοβ δεν σταματά να καλύπτει γεγονότα. Είναι από τους φωτορεπόρτερ που φτάνουν στα σημεία των επιθέσεων σχεδόν αμέσως, ακόμη κι όταν η επίθεση βρίσκεται σε εξέλιξη. Άνθρωπος ευγενικός, με τις κινήσεις του να έχουν μια ένταση – όσα έχει δει τον έχουν σκληρύνει.
Όταν ηχεί ο συναγερμός και οι πολίτες κατεβαίνουν στα καταφύγια, εκείνος παίρνει την κάμερα, βγαίνει στον δρόμο και πηγαίνει ακριβώς εκεί που έπεσε ο πύραυλος. Είναι ανθρώπινο να φοβάσαι, ό,τι κι αν έχεις δει. «Γιαν, φοβάσαι;» ρωτάω κι εκείνος αντιστρέφει το ερώτημα. «Όταν κατεβαίνεις σε ένα καταφύγιο είναι πιο τρομακτικά. Επειδή ακούς ήχους, εκρήξεις, σου φαίνεται ότι τα πάντα εκρήγνυνται από πάνω σου».
Έξω, αντίθετα, υπάρχει πληροφορία. Διαβάζει τα κανάλια στο Telegram, ξέρει πού πετούσαν τα αναγνωριστικά UAV τη μία ή τις δύο προηγούμενες μέρες, άρα εκτιμά ποιες περιοχές μπορεί να βρίσκονται στο επίκεντρο. «Τη στιγμή της επίθεσης μπορώ να πω ποιες περιοχές θα εμπλακούν. Δεν το μαντεύω πάντα. Αλλά δεν φοβάμαι τόσο, γιατί έχω κάποιους κανόνες».
Του έχει τύχει πολλές φορές να βρίσκεται στο επίκεντρο μετά την πρώτη έκρηξη και να ακούει στους ασυρμάτους της Κρατικής Υπηρεσίας Έκτακτης Ανάγκης ότι έρχεται δεύτερο κύμα. Τότε τρέχουν όλοι μαζί προς το καταφύγιο: οι διασώστες, οι εθελοντές και οι άνθρωποι που μόλις επέζησαν από το πρώτο χτύπημα στα ίδια αυτά σπίτια. «Μας έχει συμβεί πολλές φορές. Είναι η πιο τρομακτική στιγμή αυτής της δουλειάς».
Για όσους φαντάζονται ότι οι συναγερμοί είναι ρουτίνα, έχει μια διευκρίνιση. Όταν ειδοποιούν ότι πετούν πύραυλοι προς το Κίεβο, το 99% φτάνουν. «Όχι με την έννοια ότι χτυπούν άμεσα, αλλά με την έννοια ότι δεν είναι άστοχοι. Ο στόχος δεν θα εξαφανιστεί». Σε αυτές τις στιγμές βλέπει καθαρά τον φόβο γύρω του κι έχει προσέξει κάτι: στις πόλεις που βομβαρδίζονται ήδη, οι άνθρωποι έχουν «εντελώς διαφορετικό νευρικό σύστημα». Ξέρουν ότι εδώ έπεσε κάτι πριν από μισή ώρα.
Δεν ήταν πάντα αυτή η δουλειά του. Το 2014, όταν η Ρωσία επιτέθηκε πρώτη φορά, ταξίδευε στην περιοχή του Λουγκάνσκ και στο Ντονμπάς γυρίζοντας βίντεο και ντοκιμαντέρ για τηλεοπτικές εταιρείες. «Αυτά τα έργα δεν μου ανήκουν, εγώ ήμουν ο κινηματογραφιστής, αλλά είχα την εμπειρία να πηγαίνω σε διάφορα μέρη». Μεταξύ 2017 και 2022 δούλευε στο ουκρανικό κοινοβούλιο, φωτογραφίζοντας προέδρους, υπουργούς, βουλευτές κι όλους τους επισκέπτες, μαζί με συγκεντρώσεις, αθλητικά και κοινωνικά γεγονότα. Τον Φεβρουάριο του ’22 κατάλαβε πού έπρεπε να είναι. «Θέλω να καταγράφω τα σημαντικότερα γεγονότα της χώρας». Όταν ξεκίνησε η πλήρους κλίμακας εισβολή, αυτό έγινε το σημαντικότερο γεγονός για την Ουκρανία.
Από την πρώτη στιγμή φωτογράφιζε τις εχθρικές ενέργειες, όχι μόνο στο Κίεβο: Χάρκοβο, Τσερνίχιβ, Ντονέτσκ, μερικές φορές στη Χερσώνα. Σήμερα δουλεύει σε τρεις κατευθύνσεις, Κίεβο, Ντονέτσκ, Χάρκοβο. Το Σλοβιάνσκ το είχε επισκεφτεί δύο εβδομάδες πριν, στο Κραματόρσκ θα πήγαινε πιθανότατα αμέσως μετά τη συνέντευξή μας. «Γενικά τώρα η περιοχή του Ντονέτσκ έχει γίνει η δεύτερη κατεύθυνσή μου – όσο αυτό είναι εφικτό, επειδή είναι πιθανό κάποια στιγμή την περιοχή του Ντονέτσκ να είναι αδύνατο να την επισκεφτείς».
Του αρκεί να δουλεύει σε παραμεθόριες περιοχές, εκεί όπου απέχεις πέντε ή επτά χιλιόμετρα από τον εχθρό, να καταγράφει πολιτικές υποδομές και περιοχές όπου ζουν άμαχοι και πώς αλλάζουν τα πράγματα από βδομάδα σε βδομάδα.
«Βλέπω ομορφιά. Κάθε μέρα»
Οι φωτογραφίες του δεν είναι ουδέτερη τεκμηρίωση της καταστροφής. Έχουν μια γωνία που σε κρατάει μπροστά στην εικόνα αντί να σε κάνει να γυρίσεις αλλού το πρόσωπο. «Κατά τη γνώμη μου, το στιλ του φωτογράφου το ορίζει αυτό που βλέπει. Παρόλο που φωτογραφίζω πολύ πόλεμο και πολλή φρίκη, εγώ βλέπω ομορφιά. Κάθε μέρα». Η δουλειά του, όπως τη θέτει, είναι να τραβήξει την προσοχή του θεατή μέσα στον όγκο των εικόνων που κατακλύζουν καθημερινά τον κόσμο και για να το πετύχει βάζει μια πινελιά. Δεν το κρύβει καθόλου: «όταν υπερβάλλεις λίγο στην εικόνα, οι άνθρωποι τη βλέπουν με περισσότερο ενδιαφέρον».
Υπογραμμίζει πάντως ότι η τεκμηρίωση πρέπει να γίνει, «ώστε να μείνει στην ιστορία. Ο κόσμος πρέπει να δει πώς καταστρέφεται η Ουκρανία».
Υπάρχει ένα όριο που το έχει θέσει συνειδητά. Δεν ακούει και δεν επηρεάζεται – τουλάχιστον ενόσω βρίσκεται στο πεδίο. Οι άνθρωποι τον πλησιάζουν, του γράφουν, θέλουν να του διηγηθούν τι έζησαν – εκείνος τους λέει ευθέως ότι δεν έχει αποθέματα ενέργειας για κάτι τέτοιο. Πρώτον γιατί «το μεγαλύτερο μέρος αυτής της εμπειρίας το γνωρίζω ήδη, επειδή είναι στατιστικό. Ακούγεται πολύ άσχημο και πολύ “λογιστικό”, αλλά από περίπτωση σε περίπτωση πολλά πράγματα συμπίπτουν». Και δεύτερον γιατί δεν αντέχει. «Αρχίζω να γίνομαι ευερέθιστος. Το ξέρω αυτό, είναι μια ιδιότητα μέσα μου. Γι’ αυτό δεν αφήνω τους ανθρώπους να πλησιάζουν. Δεν θα τους γίνει πιο εύκολη η κατάσταση μιλώντας σ’ εμένα. Δεν εκτοξεύω εγώ πυραύλους, ούτε μπορώ να τους σταματήσω. Τίποτα απ’ αυτά δεν βρίσκεται στις επιλογές μου».
Την πήγαν στο ασθενοφόρο, να προλάβει το χειρουργείο. «Εκεί καταλαβαίνω τη χρησιμότητά μου. Αν βρεθώ κάποτε μόνος και δω ότι κάποιος χρειάζεται βοήθεια, θα σκαρφαλώσω στα ερείπια να τον βγάλω. Αλλά να ακούω δεν μπορώ. Το νευρικό μου σύστημα δεν αντέχει». Αυτό το αφήνει στους ειδικούς: «Είναι πολύ καλό που στη χώρα μας αυτό γίνεται ήδη σε επαγγελματικό επίπεδο», λέει για τους ψυχολόγους που φτάνουν στα σημεία μαζί με τους διασώστες και τους εθελοντές, όσο πιο γρήγορα γίνεται μετά το χτύπημα.
Τον ρωτάω αν κουράζεται. Με κοιτάει με βλέμμα σχεδόν απολογητικό. «Κουράζομαι πολύ». Κι αμέσως μετά κάνει κάτι που δεν γίνεται συχνά από ανθρώπους σε αυτή τη δουλειά: αποδομεί τον μύθο του. Οι άνθρωποι βλέπουν όλη μέρα τις φωτογραφίες του και νομίζουν ότι βρίσκεται παντού. Δεν βλέπουν τις μέρες που δεν δημοσιεύει τίποτα, όταν έχει τρέξει μια ολόκληρη εβδομάδα από σημείο σε σημείο και μετά κοιμάται δύο και τρεις μέρες. «Είναι μια ψευδαίσθηση».
Μου εξηγεί το σύνηθες πλάνο. Το βράδυ γίνεται επίθεση, φεύγει τη νύχτα, δουλεύει μέχρι τις οκτώ ή τις εννιά το πρωί και πάει για ύπνο. Εκείνη την ώρα «οι άνθρωποι πηγαίνουν στη δουλειά. Κανείς δεν κοιμήθηκε τη νύχτα, ούτε εγώ ούτε αυτοί, κι εγώ πάω να ξεκουραστώ». Δεν παραπονιέται, κοιμάται αρκετά. «Αλλά όταν έχω αυτό το σφιχτό πρόγραμμα για μια εβδομάδα, ναι, κουράζομαι πολύ. Ενεργειακά σε εξαντλεί». Την ενέργεια την αναζητεί, «ψάχνω το χαμόγελο». Και την αντλεί κυρίως από την κόρη του.
Αυτή η ζωή τον έχει αλλάξει. «Έχω γίνει πιο σκληρός, είναι σίγουρο». Καταλαβαίνει ότι η ζωή μπορεί να τελειώσει σήμερα, αύριο ή σε τριάντα χρόνια κι έχει σταματήσει να αναβάλλει. Ζει για τον εαυτό του, για την κόρη του και την οικογένειά του, για το σήμερα. Το παράδειγμα που διαλέγει είναι χαρακτηριστικό: «Θέλω, για παράδειγμα, έναν καινούργιο φακό. Πόσο θα ζήσω δεν το ξέρω, θέλω να φωτογραφίζω με αυτόν από σήμερα. Θα μαζέψω όλα τα λεφτά, θα δανειστώ, θα πάω και θα τον αγοράσω». Ακόμα και με πιστωτική, δεν έχει σημασία.
Το ίδιο ισχύει και για τους ανθρώπους γύρω του. Αν νιώσει ότι κάποιος του καταναλώνει χρόνο ή ενέργεια χωρίς λόγο, τον κάνει πέρα γρήγορα. Δεν έχει περιορισμούς στις λέξεις, εκφράζεται καθαρά, κι αν χρειαστεί βρίζει. «Παλιά ήμουν άνθρωπος που ανεχόταν τους άλλους. Ήμουν πολύ ήρεμος, ήπιος άνθρωπος. Τώρα όχι».
«Να είστε προσεκτικοί»
Στους Έλληνες αναγνώστες έχει δύο πράγματα να πει. Το πρώτο είναι ένα ευχαριστώ σε όσους στηρίζουν την Ουκρανία, «κατά κανόνα έξυπνοι άνθρωποι, που ξέρουν τι είναι η Ρωσία, ποιος είναι ο εχθρός μας, ένας εχθρός που δεν είναι μόνο δικός μας». Το δεύτερο είναι μια προειδοποίηση. Σε όλες σχεδόν τις χώρες υπάρχουν άνθρωποι στους οποίους αρέσει η Ρωσία. «Θέλω να προειδοποιήσω ότι και εμείς είχαμε πολλούς τέτοιους ανθρώπους. Δεν έχω καμία απαίτηση, απλώς θέλω να πω ότι είναι ένα μεγάλο λάθος, το οποίο θα οδηγήσει στο να έρθει η Ρωσία στο σπίτι σας. Απλά να είστε προσεκτικοί. Η δουλειά μου είναι να προειδοποιώ, όχι να ζητώ από κανέναν τον λόγο γιατί τους συμπαθεί». Και προσθέτει: «Για μένα οι Έλληνες είναι φίλοι, δικοί μας άνθρωποι, μαζί μας».
Δεν έχει έρθει ποτέ στην Ελλάδα, την έχει δει μόνο στην τηλεόραση, έχει ταξιδέψει όμως στην Ισπανία – μπορεί να τη φανταστεί. «Χαρείτε το, χαμογελάστε. Χαμογελάστε με τα μάτια. Κοιτάξτε τη φύση». Και εξηγεί γιατί το λέει σε κάποιον που δεν το ζήτησε. «Ξέρετε, πριν από το 2014, όλα αυτά ήταν τόσο συνηθισμένα για μας, τόσο καθημερινά, που δεν τα χαιρόμασταν. Ένα σωρό πράγματα μας ενοχλούσαν. Κοιτάξτε γύρω σας».
17°
