Αντρίι Σαβένκο: «Οι Έλληνες πρέπει να βρείτε αγάπη για τους Ουκρανούς»

Συναντηθήκαμε απέναντι από την εκκλησία του Αγίου Μιχαήλ – περπατήσαμε για αρκετή ώρα στο πάρκο, εκεί όπου η πόλη ανοίγει και κάτω απλώνεται ο Δνείπερος. Ο Αντρίι Σαβένκο μιλάει τόσο καλά ελληνικά, που σε κάνει να ξεχνάς ότι δεν είναι η μητρική του γλώσσα. Σε μια πέργκολα ένας πιανίστας παίζει ένα κλασικό κομμάτι. Το προηγούμενο βράδυ είχε προηγηθεί πυραυλική επίθεση στο Κίεβο που στοίχησε τη ζωή σε 15 ανθρώπους.

Αντρίι Σαβένκο: ο καθηγητής κλασικής φιλολογίας που αγαπάει την Ελλάδα

Όσο περπατούσαμε, άρχισε να αφηγείται τα σοβιετικά παιδικά του χρόνια. Η μητέρα του είναι Ρωσίδα και η πρώτη του γλώσσα είναι τα ρωσικά. «Ονομάζομαι Αντρίι, Ανδρέας, στα ρωσικά Αντρέι». Κι επιμένει ότι αυτό έχει σημασία, γιατί κάποια στιγμή υπήρξε επιλογή. Ο Ουκρανός πατέρας του του είχε πει κάτι που του έμεινε: «Κοίτα, παιδί μου, είμαστε Ουκρανοί και δεν μιλάμε καθόλου ουκρανικά, δεν είναι λίγο παράξενο;». Και του θύμισε τα ιστορικά μυθιστορήματα που του διάβαζε στα ουκρανικά. Τέτοια λογοτεχνία μπορούσε να γραφτεί στη Σοβιετική Ένωση ακριβώς επειδή μιλούσε για το παρελθόν, ήταν ο τρόπος των συγγραφέων να πουν αυτά που ήθελαν χωρίς να εκτεθούν.

Τα ελληνικά ήρθαν μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, όταν μπήκε στο Πανεπιστήμιο Τάρας Σεβτσένκο και ξεκίνησε να ασχολείται με την Κλασική Φιλολογία, τα αρχαία ελληνικά και τα λατινικά. «Είχα μια ανάγκη να προσδιοριστώ. Πού ανήκουμε; Γεννήθηκα σοβιετικός, τώρα επέλεξα να είμαι Ουκρανός. Η Ουκρανία πού βρίσκεται, σε ποια κατεύθυνση πρέπει να πάει;».

Διασχίζουμε την κεντρική λεωφόρο μπροστά από την πλατεία Ανεξαρτησίας. Υπάρχουν κτίρια που παραπέμπουν στα χρόνια της Σοβιετικής Ένωσης. «Η Ουκρανία είναι μια δυτική χώρα που έχει αρκετά σοβιετικά κατάλοιπα». Ψάχνει τη λέξη, δοκιμάζει «κατακάθια», καταλήγει στο ότι το πρόβλημα δεν είναι η κοινωνία, αλλά η εξουσία, που κουβαλάει περισσότερα τέτοια υπόλοιπα από τον κόσμο. «Κάτι που μας κρατάει και δεν αφήνει να πηγαίνουμε όπως θέλουμε».

Το σχήμα της διάσπασης ανάμεσα σε δυτική και ανατολική Ουκρανία το απορρίπτει. «Τέτοιες διαφορές είναι τεχνητής φύσεως. Δεν μπορούμε να πούμε ότι οι Ουκρανοί που ζουν στο Λβιβ και αυτοί που ζουν στο Χάρκοβο είναι διαφορετικοί άνθρωποι». Αυτό που υπάρχει είναι κάποιοι που φοβούνται τις αλλαγές και θα ήθελαν μια Σοβιετική Ένωση 2.0. Σε αυτούς μίλησε ο Πούτιν το 2014, και ο Σαβένκο μιμείται τον τόνο: «Παιδιά, σας αρέσει η Σοβιετική Ένωση, ήσασταν ευτυχισμένοι εκεί. Εγώ σας φέρνω πίσω. Όλοι μαζί, παρέα, φιλία των λαών».

Το μεγαλύτερο κακό του πολέμου είναι ότι προσπαθεί να αλλάξει και τη συνείδηση και τη ροή της καθημερινής ζωής

Μία νύχτα πριν, το Κίεβο είχε δεχτεί έναν από τους βαρύτερους βομβαρδισμούς των τελευταίων εβδομάδων. Τον ρωτάω ό,τι ρωτώ τους περισσότερους Ουκρανούς –όλοι μου απαντούν ότι το έχουν συνηθίσει–, αν αυτή η κατάσταση στ’ αλήθεια συνηθίζεται. «Το μεγαλύτερο κακό του πολέμου είναι ότι προσπαθεί να αλλάξει και τη συνείδηση και τη ροή της καθημερινής ζωής. Παρεμβαίνει στον ρυθμό, προσπαθεί να τον σταματήσει, να τον αλλοιώσει». Υπάρχουν άνθρωποι, πιο νευρικοί, που κατεβαίνουν σχεδόν κάθε νύχτα στο μετρό. Αυτοί χάνονται. «Η ζωή τους γίνεται μια θολούρα».

Οι άλλοι κάνουν κάτι που ο Σαβένκο, κλασικός φιλόλογος γαρ, το βρίσκει στον Όμηρο, τη στιγμή που ο Αχιλλέας κατεβαίνει στη μάχη και τα αθάνατα άλογά του δακρύζουν επειδή ξέρουν ότι θα πεθάνει. «Και αυτός λέει, εγώ κατεβαίνω στη μάχη εφόσον αυτός είναι ο σκοπός της ζωής μου, και δεν σκέφτομαι τι θα γίνει μετά. Πολλοί Ουκρανοί βρήκαν κάποια διέξοδο σε αυτή τη λογική». Το μεταφράζει αμέσως στην καθημερινότητα, στις δουλειές, στα μαθήματα, στα μαγαζιά: «Συνεχίζουμε τη ζωή μας ως πράξη αντίστασης. Δεν σκύβουμε το κεφάλι απέναντι στους βαλλιστικούς πυραύλους, εφόσον η ζωή μας πρέπει να ανήκει σ’ εμάς. Δεν πρέπει να γινόμαστε κοπάδι που τρέχει».

Προσπαθώ να καταλάβω πώς εναρμονίζεσαι με μια συνθήκη όπου μπορεί απόψε ή αύριο να πεθάνεις. Οι περισσότεροι άνθρωποι του κοντινού του περιβάλλοντος είναι στον στρατό, ο μικρότερος αδερφός του επίσης. «Λέω, καλά, αν τώρα καταρρεύσω στο Κίεβο, πώς μπορώ να κοιτάξω στα μάτια τον αδερφό μου που κάθεται στο χαράκωμα με τα παιδιά του και πολεμάει;». Του γράφει τα πρωινά, όταν πηγαίνει στη δουλειά: «Γεια σου, φιλαράκι, πώς είσαι, τι κάνεις;». Όταν του απαντάει «δουλεύω», σημαίνει ότι είναι στην πρώτη γραμμή. «Και σκέφτομαι, τι θα γίνει με τον αδερφό μου, αν μάθει ότι εγώ κατέρρευσα;».

Έτσι βρίσκουν ένα παράξενο τρόπο για να συνεχίζουν, να κρατάνε τη ζωή τους τίμια, να ετοιμάζονται για κάτι αναπόφευκτο. Επικαλείται τον Καβάφη: «σαν έτοιμος από καιρό, σα θαρραλέος». Υπάρχει κάτι που σπρώχνει τους ανθρώπους προς μια μεγάλη κοινωνική ευθύνη: «Ο αδερφός μου, ο κουμπάρος μου, ο καλύτερός μου φίλος δεν πολεμούν για τον Ζελένσκι, ούτε καν για το ουκρανικό κράτος. Πολεμούν για την ουκρανική κοινωνία, γι’ αυτή την πόλη, για να έχει ευκαιρία να κάνει επιλογές».

Καθίσαμε στο καφέ ενός μεγάλου βιβλιοπωλείου. Τον ρώτησα για τους Ρώσους. Είχε πολλούς συναδέλφους στη Ρωσία, από τα χρόνια της διδασκαλίας, και όλα αυτά έχουν εξαφανιστεί. Πρόσφατα έμαθε ότι σκοτώθηκε ένας γνωστός του, ο Ίγκορ Χοτζανιάζοφ, «ένα χρυσό παιδί», ερευνητής και μουσικός της παράδοσης της Κριμαίας αλλά και της ελληνικής παράδοσης της Αζοφικής. Πιο νέος απ’ αυτόν, ταλαντούχος. «Αυτό προκαλεί οργή. Μπορώ να σκέφτομαι άσχημα πράγματα για τους Ρώσους».

Το πραγματικό πρόβλημα είναι ότι οι Ρώσοι δεν έχουν δημοκρατική παράδοση, έχουν παράδοση υποταγής

Τον πιέζω: υπάρχει η δυνατότητα να μη τους μισήσεις, όταν κάθε βράδυ κινδυνεύει η ζωή σου και η ζωή των δικών σου; «Υπάρχει, και αυτό είναι λίγο λάθος». Βλέπει τη ρωσική κοινωνία ως βαριά άρρωστη, θέλει να τους λυπάται, διορθώνει όμως αμέσως τον εαυτό του: «Όταν χρησιμοποιούμε μεταφορές του σώματος και της αρρώστιας, μπαίνουμε στον χώρο της προπαγάνδας, το έχει δείξει ο Λάκοφ». Το πραγματικό πρόβλημα, λέει, είναι ότι οι Ρώσοι δεν έχουν δημοκρατική παράδοση, έχουν παράδοση υποταγής. Επικαλείται τον Μπορίς Ουσπένσκι και το έργο του για τον Τσάρο: η ρωσική κοινωνία δεν είναι απλώς ιεραρχική, είναι πυραμίδα σε πιο άσχημη μορφή, και όταν χάνεται η έννοια του Τσάρου μπαίνει σε κατάσταση όχι μόνο τρόμου, αλλά παράνοιας.

Και μετά, το κομμάτι που τον πονάει προσωπικά. Ένας άνθρωπος που περνάει τη νύχτα με τον κρότο των βαλλιστικών πυραύλων και το πρωί ανοίγει το ελληνικό Facebook και διαβάζει σχόλια κάποιων τύπων που τον αναφέρουν ως νεοναζί. «Μου έκανε μεγάλη εντύπωση, από τις πρώτες μέρες της εισβολής». Αυτό που δεν χωράει στο μυαλό του είναι πώς οι Έλληνες, που κατά τον ίδιο έχουν τόσο μεγάλο πνεύμα ανυποταξίας, επιλέγουν το μέρος του δυνατού. Και δίνει την εξήγηση με τη φωνή του μέσου Έλληνα: «Άκουγα στο σχολείο για τη Ρωσία, για τον πολιτισμό της, για τον Ντοστογιέφσκι. Για την Ουκρανία δεν ξέρω τίποτα. Άρα δεν υπάρχει. Οπότε πιστεύω αυτά που λέει ο Πούτιν, ότι είναι εφεύρημα των δυτικών δυνάμεων και του ΝΑΤΟ». Με την ελληνική αριστερά είχε «πνευματικό πόνο, διαβάζοντας από το 2014 τις βλακείες για το Αζόφ». Τη βλέπει σε αδιέξοδο.

Διαφωνήσαμε σε ένα σημείο. Μίλησε για αντιευρωπαϊσμό των Ελλήνων και του είπα ότι πρόκειται μάλλον για γκρίνια, ότι εμείς προσδιοριζόμαστε ως Ευρωπαίοι. Δέχτηκε ότι η Ελλάδα είναι ευρωπαϊκή χώρα, κράτησε όμως ότι μέσα στην Ένωση, σε κάποιες δομές, δεν υπάρχει ισότητα. Και έφερε στη συζήτηση μια συγγένεια που δεν περίμενα: «Από την εμφάνιση του ελληνικού κράτους, οι Έλληνες ήταν άνθρωποι τη μοίρα των οποίων την αποφάσιζαν άλλοι. Αυτή είναι η συγγένεια της Ελλάδας με την Ουκρανία. Γατί και οι Ουκρανοί έζησαν αιώνες με άλλους να αποφασίζουν τι γλώσσα θα μιλήσουν».

Για την ορθοδοξία είναι πιο προσεκτικός. Ορθόδοξη είναι και η Ουκρανία, λέει, μόνο που πέρασε ογδόντα χρόνια σοβιετικής εξουσίας και «πολύ συχνά οι άνθρωποι που πηγαίνουν στην εκκλησία μπορεί να μην ξέρουν το Πάτερ Ημών». Τώρα, στο μέτωπο και κάτω από τους πυραύλους, ανακαλύπτουν την ιδέα της πίστης περισσότερο από όσο την υπηρετούν οι ιερείς στους ναούς, ως ανάγκη παρηγοριάς και ελπίδας.

Πώς απαντάς στην προπαγάνδα; «Δημοκρατία σημαίνει πρώτα απ’ όλα διάλογος, χωρίς διαμεσολάβηση, χωρίς καθοδήγηση. Εγώ λέω αυτά που σκέφτομαι, ακούω εσένα». Και μετά τα εργαλεία: γνώση, αυτόπτες μάρτυρες, κινηματογράφος, βιβλίο, πολιτιστικός δρόμος. Του αντέτεινα ότι, σχεδόν πέντε χρόνια τώρα, αυτός ο δρόμος έδωσε ελάχιστα, μια μετάφραση της ποίησης του Κριβτσόφ και κάποια βιβλία που μόλις τώρα εμφανίζονται. «Είναι αλήθεια, αυτός ο δρόμος είναι αργός, δυστυχώς».

Το πηγαίνει βαθύτερα. Η ουκρανική αντεπίθεση δεν έγινε γιατί λείπει το υπόστρωμα. Στην Ευρώπη ο ουκρανικός πολιτισμός δεν αντιπροσωπεύεται, υπάρχουν έδρες σλαβικών σπουδών που πρακτικά είναι έδρες ρωσικών σπουδών, όπως στην Ελλάδα, όπου, όπως του είχε πει ο Μανώλης Ανδρουλάκης, σχεδόν δεν υπάρχουν ειδικοί της ουκρανικής ιστορίας.

Είχε ρωτήσει κάποτε τον Τριανταφυλλίδη γιατί, μιλώντας για την Ουκρανία, καλεί τον Ρώσο Γασάν Γκουσεϊνόφ, αντιπουτινικό μεν αλλά Ρώσο, και όχι τον Βολοντίμιρ Γερμολένκο, Ουκρανό φιλόσοφο, σήμερα πρόεδρο του ουκρανικού PEN. «Άρα οι Ουκρανοί πρέπει τώρα να ρίχνουν τα θεμέλια των ουκρανικών σπουδών σε κάθε χώρα της Ευρώπης». Και το κλείνει με την εικόνα που του ταιριάζει περισσότερο: «Είμαστε στη θέση του Άτλαντα, που πρέπει να σηκώσει όλο τον ουράνιο θόλο».

Οι Έλληνες πρέπει να βρείτε αγάπη για τους Ουκρανούς στην ψυχή σας και κατανόηση γι’ αυτό που κάνουν οι Ουκρανοί ως ελεύθεροι άνθρωποι

Του ζήτησα ένα μήνυμα προς τον ελληνικό κοινό. «Εγώ αγαπάω την Ελλάδα και θεωρώ την Ελλάδα δεύτερή μου πατρίδα. Στην ψυχή του ελληνισμού, του κάθε Έλληνα, βρίσκω κάτι πολύ συγκινητικό. Είναι και το μαρτύριο που πέρασε ο ελληνισμός, είναι και τα θύματα που έδωσαν οι Έλληνες, είναι και οι αδικίες που έχουν ζήσει. Όλα αυτά με κάνουν να νιώθω τους Έλληνες σαν τα μέλη της οικογένειάς μου. Γιατί περάσαμε από βάσανα που είναι παρόμοια».

Του ζητώ να το συμπυκνώσει σε μία πρόταση. Και τότε ο άνθρωπος που γεννήθηκε Σοβιετικός, μεγάλωσε μιλώντας ρωσικά, επέλεξε συνειδητά την ουκρανική του ταυτότητα, έμαθε ελληνικά και σήμερα ζει στο Κίεβο κάτω από τις ρωσικές επιθέσεις, απαντά: «Πρέπει να βρείτε αγάπη για τους Ουκρανούς στην ψυχή σας και κατανόηση γι’ αυτό που κάνουν οι Ουκρανοί ως ελεύθεροι άνθρωποι».