«Είμαστε αυτό που θυμόμαστε»: Με αφετηρία τη μνήμη, ο Τιάγκο Ροντρίγκες μετατρέπει τη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση σε χώρο προσωπικής και συλλογικής αντίστασης
«Είμαστε αυτό που θυμόμαστε». Ίσως αυτή η φράση να συνοψίζει με τον πιο καθαρό τρόπο τα τρία έργα του Τιάγκο Ροντρίγκες που παρουσιάστηκαν στη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση. Ο Τιάγκο Ροντρίγκες, γνωστός στην Ελλάδα από το 2016 όταν πρωτοπαρουσίασε το «By Heart», γεννήθηκε στη Λισαβόνα και από πολύ μικρός άρχισε να γράφει· το πρώτο του άρθρο δημοσιεύτηκε όταν ήταν μόλις 13 ετών. Σπούδασε στο Κονσερβατόριο της Λισαβόνας, όπου οι καθηγητές του τον θεώρησαν «ακατάλληλο για το θέατρο» — μια ειρωνεία, αν αναλογιστεί κανείς τη διαδρομή που ακολούθησε. Καθοριστική στιγμή στη διαμόρφωσή του υπήρξε το 1997, όταν γνώρισε το φλαμανδικό κολεκτίβο tg STAN, μια ομάδα που λειτουργεί χωρίς ιεραρχία και χωρίς σκηνοθέτη. Τα αρχικά σημαίνουν Stop Thinking About Names, μια δήλωση ελευθερίας απέναντι σε τίτλους, ρόλους και εξουσίες. Από αυτούς ο Ροντρίγκες έμαθε την αξία της συλλογικής δημιουργίας, της ισότητας ανάμεσα στους ηθοποιούς, της απλότητας, της προφορικότητας και της αλήθειας της στιγμής. Έμαθε επίσης την κατάργηση του «τέταρτου τοίχου», την άμεση σχέση με το κοινό και την αποδοχή του λάθους ως δημιουργικού εργαλείου. Αργότερα ίδρυσε την ομάδα Mundo Perfeito, ενώ από το 2015 έως το 2021 διετέλεσε καλλιτεχνικός διευθυντής του Εθνικού Θεάτρου D. Maria II της Πορτογαλίας. Από το 2022 είναι ο πρώτος μη Γάλλος διευθυντής του Φεστιβάλ της Αβινιόν — μια θέση που πρόσφατα ανανεώθηκε.
Σε αυτό το πλαίσιο διαμορφώνεται και η άτυπη τριλογία που είδαμε φέτος τον Μάιο στη Στέγη.
Είμαστε αυτό που θυμόμαστε. Η άτυπη τριλογία του Τιάγκο Ροντρίγκες στη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση
Ο Χορός των Εραστών
Στο πρώτο έργο παρακολουθούμε τη διαδρομή ενός ζευγαριού μέσα στον χρόνο. Ο Ροντρίγκες εξερευνά τον έρωτα, τη φθορά και την κοινή μνήμη: πώς δύο άνθρωποι προσπαθούν να καταλάβουν αν «έχουμε ακόμη χρόνο» να αγαπηθούμε πραγματικά ή αν τελικά οι αναμνήσεις είναι η μόνη κοινή μας γλώσσα.
Η ελληνική εκδοχή, με τον Νίκο Καραθάνο και τη Μαρίσσα Τριανταφυλλίδου, ανέδειξε με ευαισθησία την ποιητική ισορροπία του έργου — μια ισορροπία ανάμεσα στην τρυφερότητα και τη σιωπή, στην καθημερινότητα και στην αγωνία της απώλειας.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει και η δραματουργική μορφή του έργου: ουσιαστικά ακούμε δύο μονολόγους που εκφέρονται σαν μία κοινή φωνή. Οι δύο ήρωες μοιάζουν να συγχωνεύονται σε μια ενιαία συνείδηση, σαν ο έρωτας να δημιουργεί μια βαθιά ταύτιση όπου τα όρια ανάμεσα στο «εγώ» και το «εμείς» γίνονται ασαφή.
Στο δεύτερο έργο, πατέρας και κόρη ζουν σε δύο διαφορετικούς πλανήτες — και ταυτόχρονα σε δύο διαφορετικούς ψυχικούς κόσμους. Η απόσταση δεν είναι μόνο χωρική ή χρονική· είναι βαθιά υπαρξιακή. Οι δυο τους βιώνουν τα ίδια γεγονότα με εντελώς διαφορετικό τρόπο.
Η κόρη, εγκαταλείποντας τη Γη, επιλέγει ένα πρόγραμμα αμνησίας για να ξεχάσει την οικολογική καταστροφή. Η επιλογή αυτή θυμίζει πολιτικές και ιδεολογίες που επιδιώκουν να «κατασκευάσουν» έναν νέο άνθρωπο μέσα από τη διαγραφή της μνήμης.
Το λιτό σκηνικό — δύο κόσμοι που δεν συναντιούνται ποτέ — φέρνει στον νου το παράλογο του Περιμένοντας τον Γκοντό: μια αδυναμία επικοινωνίας που μετατρέπεται σε συγκινησιακό τοπίο. Σε αντίθεση με τον Χορό των Εραστών, εδώ οι μονόλογοι δυσκολεύονται να γίνουν διάλογος. Πατέρας και κόρη μιλούν ο ένας προς τον άλλον, χωρίς όμως να κατορθώνουν πραγματικά να συναντηθούν. Η γλώσσα δεν λειτουργεί ως γέφυρα αλλά ως υπενθύμιση της απόστασης που τους χωρίζει.
Στο τρίτο έργο, δέκα θεατές καλούνται να αποστηθίσουν ένα σονέτο του Σαίξπηρ. Η παράσταση μετατρέπεται σε μια τελετουργία μνήμης: τι σημαίνει να θυμάσαι και τι σημαίνει να μεταδίδεις κάτι που κανείς δεν μπορεί να σου αφαιρέσει.
Ο Ροντρίγκες συνδέει προσωπικές ιστορίες, πολιτικά παραδείγματα και λογοτεχνία, δείχνοντας πώς τα αυταρχικά καθεστώτα επιχειρούν να σβήσουν τη μνήμη — και πώς η μνήμη μπορεί να λειτουργήσει ως μορφή αντίστασης.
Εδώ η αναφορά στη μνήμη γίνεται πλέον άμεση και καθαρή. Ο άνθρωπος δεν ορίζεται μόνο από τη γενετική ταυτότητα που κουβαλά, αλλά και από την πνευματική του ταυτότητα: τις λέξεις, τα ποιήματα, τις ιστορίες και τις ιδέες που έχει αποθηκεύσει μέσα του. Και αυτή είναι μια ταυτότητα που κανείς δεν μπορεί να του υφαρπάξει.
Η τριλογία ως πορτρέτο των ανθρώπινων σχέσεων
Στα τρία έργα βλέπουμε τρεις θεμελιώδεις σχέσεις: το ζευγάρι (άνδρας – γυναίκα), τον γονιό και το παιδί (πατέρας – κόρη), τον εγγονό και τη γιαγιά. Είναι σαν να παρακολουθούμε τη γυναίκα σε τρία στάδια της ζωής της: κόρη, γυναίκα, γιαγιά. Και αντίστοιχα τον άντρα σε τρεις ρόλους: εγγονός, σύζυγος, πατέρας. Κοινός άξονας και των τριών έργων είναι η μνήμη. Για τον Ροντρίγκες, χωρίς μνήμη δεν υπάρχουμε πραγματικά· η ταυτότητά μας συγκροτείται από όσα θυμόμαστε, από όσα διασώζουμε μέσα μας και από όσα μεταδίδουμε στους άλλους. Ίσως τελικά αυτό να είναι και το βαθύτερο νήμα που ενώνει όλη την τριλογία: η ανθρώπινη ανάγκη να κρατήσουμε ζωντανές τις ιστορίες, τους ανθρώπους και τις λέξεις που μας διαμόρφωσαν. Γιατί, στο τέλος, είμαστε αυτό που θυμόμαστε.
17°
