Ρομάν Ζιλμπέρ: Η Κάρμεν όπως γεννήθηκε το 1875 συναντά το 2026 στη ΕΛΣ

Η πιστή αναδημιουργία της ιστορικής παγκόσμιας πρώτης της «Κάρμεν», που δόθηκε το 1875 στην Οπερά Κομίκ του Παρισιού, με τα εντυπωσιακά σκηνικά και κοστούμια που είχε επιβλέψει προσωπικά ο Ζορζ Μπιζέ, ανεβαίνει στη σκηνή της Λυρικής, στο πλαίσιο του θεματικού άξονα «Η όπερα του μέλλοντος από τη μήτρα του παρελθόντος».

Η ATHENS VOICE μίλησε με τον διακεκριμένο Γάλλο σκηνοθέτη της νεότερης γενιάς Ρομάν Ζιλμπέρ, που ζωντάνεψε την «πρώτη νεότητα» της «Κάρμεν», προσθέτοντας στην παράσταση τη δική του, σύγχρονη αισθητική υπογραφή.

Μεσημέρι της περασμένης Τρίτης μπαίνω στο φουαγιέ της Λυρικής. Σε πέντε λεπτά καταφθάνει ο Ρομάν Ζιλμπέρ, με χαιρετά χαμογελαστός, μιλάμε λίγο και η συνέντευξη ξεκινά, γιατί ο χρόνος πιέζει. Πατάω το play και πολύ γρήγορα διαπιστώνω ότι οι ερωτήσεις που είχα ετοιμάσει είναι μάλλον περιττές, γιατί τα επόμενα 45 λεπτά, με τον χειμαρρώδη, γλαφυρό λόγο του, απαντά σε όλα όσα ήθελα να μάθω και σε πολύ περισσότερα.

Ρομάν Ζιλμπέρ: «Η όπερα θα πεθάνει αν δεν την ανακαλύψουμε ξανά»

Ξεκινώ ρωτώντας τον ποιο ήταν το σημείο εκκίνησής του για τη σκηνοθεσία της «Κάρμεν», η ιστορική πιστότητα ή η δραματουργία;

«Και τα δύο. Καταρχάς, η πρόταση να ενεργοποιήσω το παρελθόν ήταν πολύ δελεαστική, κυρίως λόγω των ιστορικών αρχείων του Παλατσέτο Μπρου Τζάνε –του οργανισμού που ερευνά και αναβιώνει σημαντικά έργα της γαλλικής ρομαντικής μουσικής– που είχα στη διάθεσή μου, και ειδικά του “Livret de mise en scène” (εγχειρίδιο σκηνογραφίας - σκηνοθεσίας), ενός μικρού βιβλίου περίπου 13-14 σελίδων. Ήταν συναρπαστικό να μαθαίνω πώς ανέβαινε τότε μια όπερα. Ίσως, βέβαια, αναρωτηθείτε ποιο είναι το νόημα για έναν σκηνοθέτη, αν απλώς του ζητηθεί να κάνει copy-paste μια σκηνοθεσία.

»Στην πραγματικότητα, στο εγχειρίδιο δεν ήταν όλα γραμμένα, ίσως μόνο το 10-20%, κυρίως οδηγίες για τις μεγάλες ομάδες συντελεστών, τη χορωδία, τους κομπάρσους και τα παιδιά, όχι όμως για το μπαλέτο. Για τους ερμηνευτές, αντίθετα, είχαμε ελάχιστες πληροφορίες, γιατί εκείνη την εποχή αυτοσχεδίαζαν. Και μάλιστα, ανάλογα με το καστ της βραδιάς, ο καθένας αυτοσχεδίαζε διαφορετικά. Για εμάς είναι κάπως περίεργο, αλλά τον 19ο αιώνα, εμπιστεύονταν απόλυτα τους τραγουδιστές. Έκαναν μαθήματα υποκριτικής και ήξεραν πώς να ερμηνεύουν έναν ρόλο. Η έννοια του σκηνοθέτη δεν υπήρχε καν. Αν χρειαζόταν κάποιου είδους σκηνοθεσία, αναλάμβανε είτε ο ίδιος ο συνθέτης ή, μερικές φορές, ο θεατρώνης, ο σημερινός διευθυντής σκηνής, ο οποίος έδινε οδηγίες, κρατούσε σημειώσεις και επέβλεπε τη συγγραφή του εγχειριδίου.

»Σε ό,τι αφορά τη δραματουργία, η πρώτη μου κίνηση ήταν να ανατρέξω στην ομότιτλη νουβέλα του Προσπέρ Μεριμέ, η οποία είχε γραφτεί 30 χρόνια πριν, και να εντοπίσω τις διαφορές της με το λιμπρέτο. Υπήρχε λόγος. Γνωρίζουμε πως, όταν η Οπερά Κομίκ ανέθεσε στον Ζορζ Μπιζέ να συνθέσει μια νέα όπερα με λιμπρετίστες τους Μεγιάκ και Αλεβί, εκείνος επέλεξε να έχει θέμα τη νουβέλα “Κάρμεν”. Εκείνη την εποχή, η Οπερά Κομίκ ήταν ένα οικογενειακό θέατρο με μικροαστικό κοινό. Συχνά οι γονείς έφερναν εκεί την κόρη τους για να γνωρίσει τον μέλλοντα σύζυγό της και να καταλάβουν αν ήταν καλό ταίριασμα. Δεν τους ένοιαζε τόσο το έργο, περίμεναν όμως να δουν στη σκηνή χαρακτήρες με τους οποίους μπορούσαν να ταυτιστούν.

»Επόμενο ήταν, λοιπόν, ο διευθυντής της Οπερά Κομίκ, γνωρίζοντας τη βιαιότητα του έργου, να αρνηθεί: “Θάνατος στη σκηνή μας; Αδύνατον. Είναι ανεπίτρεπτο γυναίκες να πεθαίνουν στη σκηνή”. Ευτυχώς,συνθέτης και λιμπρετίστες είχαν την εξυπνάδα να τον καθησυχάσουν λέγοντας ότι θα πρόσθεταν νέα πρόσωπα και θα μαλάκωναν κάπως την ιστορία της επί σκηνής δολοφονίας της Κάρμεν. Πράγματι, μετρίασαν τον ρεαλισμό του έργου και έπλασαν νέους χαρακτήρες στον αντίποδα του πρωταγωνιστικού ζεύγους.Έτσι γεννήθηκε η αγνή και υπάκουη Μικαέλα, με την οποία οι κοπέλες μπορούσαν εύκολα να ταυτιστούν και ο επιτυχημένος, λαμπερός ταυρομάχος Εσκαμίγιο, πρότυπο για τους νεαρούς άντρες. Το ηθικό δίδαγμα για το κοινό της εποχής ήταν ότι, αν δεν φέρεσαι σωστά, αν ζηλεύεις, θα έχεις άσχημο τέλος, όπως η Κάρμεν και ο Δον Χοσέ».

Δον Χοσέ, ο κρυφός πρωταγωνιστής

«Στη σκηνοθετική μου προσέγγιση, θέλησα να επαναφέρω την Κάρμεν και τον Δον Χοσέ όπως παρουσιάζονται στη νουβέλα. Ο Μεριμέ αφηγείται την ιστορία από την οπτική γωνία του Δον Χοσέ. Ο περίπλοκος χαρακτήρας του για μένα είχε μεγάλο ενδιαφέρον, όπως και η σχέση του με την Κάρμεν, που είναι αρκετά διαφορετική από αυτή που νομίζουμε. Στην όπερα ερωτεύονται κεραυνοβόλα, όμως είναι παράλογο.

»Αν υπολογίσεις τον χρόνο που μένουν μαζί, στην ουσία η μόνη στιγμή που φέρονται σαν ερωτευμένοι είναι στο τέλος της πρώτης πράξης, κι αυτό διαρκεί ένα λεπτό. Η ερωτική σχέση, ωστόσο, υπάρχει και είναι συναρπαστικό να την παρατηρείς. Η Κάρμεν σίγουρα αγαπά τον Δον Χοσέ. Στη νουβέλα, του λέει “Σ’ αγαπώ γιατί δεν σου ζητάω λεφτά”. Για εκείνη αυτό σημαίνει αγάπη, αφού χρησιμοποιεί τους άντρες –περισσότερο απ’ ό,τι βλέπουμε στην όπερα– για να τη στηρίζουν, να την υπηρετούν, να της λύνουν τα προβλήματα. Παραμένει όμως αμετακίνητη, πιστή σ’ αυτό που είναι. Ο Δον Χοσέ, από την άλλη, κινείται, εξελίσσεται, έχει τα πάνω και –συχνότερα– τα κάτω του, αλλά ο άξονας, το σημείο αναφοράς του, είναι πάντα η Κάρμεν. Την ερωτεύεται, αλλά δεν την αγαπά, θέλει μόνο να την έχει αποκλειστικά δική του».

Αναζητώντας την ερωμένη-μητέρα

«Κατά την άποψή μου», συνεχίζει ο Ρομάν Ζιλμπέρ, «ο Δον Χοσέ έχει θέμα με τη μητέρα του – θα το καταλάβετε και στη σκηνοθεσία μου. “Βλέπω τη μητέρα μου”, τραγουδά στο μεγάλο ντουέτο της πρώτης πράξης με τη Μικαέλα και πραγματικά τη βλέπει στο πρόσωπό της. Είναι το “καλό κορίτσι”, που έχει την έγκριση της μητέρας του και συμπεριφέρεται σαν εκείνη. Όταν ο Δον Χοσέ και η Κάρμεν συναντιούνται για πρώτη φορά, αναφέρει το περίφημο βιβλιαράκι, κοιτάζονται, αλλά δεν συμβαίνει τίποτα. Η Κάρμεν τραγουδά τη “Χαμπανέρα”, τον πλησιάζει, του πετά το λουλούδι και τότε μόνο τον κάνει να ενδιαφερθεί. Ο Δον Χοσέ αρχίζει να μαγνητίζεται από αυτή τη γυναίκα. Σύμφωνα με την ψυχολογία, είναι ο τύπος άντρα που, ακόμα κι όταν βρίσκει μια γυναίκα ελκυστική, αν εκείνη δεν κάνει την πρώτη κίνηση, δεν προχωρά. Περιμένει να του δείξει ενδιαφέρον, αγάπη, συναισθηματική σύνδεση, ακριβώς όπως θα έκανε μια μητέρα. Γι’ αυτού του είδους τη σχέση ψάχνει. Πιστεύω λοιπόν ότι η ιστορία τους τελειώνει άσχημα γιατί ο Δον Χοσέ ερωτεύεται, ίσως για πρώτη φορά, μια γυναίκα και όχι μια μητρική φιγούρα, αλλά κάνει και πάλι το ίδιο λάθος: θέλει η Κάρμεν να τον αγαπήσει όπως η μητέρα του, κάτι που φυσικά δεν λειτουργεί, γιατί εκείνη δεν είναι έτσι».

Η Κάρμεν για εμάς συμβολίζει την ελευθερία. Ρωτώ τον Ζιλμπέρ αν την ίδια πρόθεση είχαν και οι δημιουργοί της.

«Ναι, σε αυτό συμφωνούν τόσο ο Μεριμέ όσο και ο Μπιζέ. Η Κάρμεν είναι ένα ελεύθερο πνεύμα. Δεν νοιάζεται για το τι θα πουν οι άλλοι. Ζει τη ζωή της όπως της αρέσει. Δεν θέλει να την καθορίζουν οι άντρες αλλά ούτε και το πεπρωμένο. Ενώ ρίχνει τα χαρτιά και βλέπει τον θάνατό της, μένει ως το τέλος και τον προκαλεί, έχοντας πλήρη συνείδηση του ότι θα πεθάνει από το χέρι του Δον Χοσέ. Αυτή είναι για μένα η τέλεια εικόνα της ελευθερίας».

Αφήνοντας για λίγο την ιστορία της Κάρμεν, ο Ρομάν Ζιλμπέρ κάνει ένα χρονικό άλμα και εξηγεί τη χρησιμότητα των εγχειριδίων σκηνοθεσίας και των σχεδίων σκηνικών και κοστουμιών στα τέλη του 19ου αιώνα.

«Εκείνη την εποχή, η δημιουργία ενός έργου στη Γαλλία ή αλλού παρέμενε άκρως εμπιστευτική. Μόνο αν ερχόταν κάποιος στην Οπερά Κομίκ θα μπορούσε να γνωρίζει πώς είχε ανέβει η “Κάρμεν”. Για να μεταφερθεί μια επιτυχημένη παραγωγή σε άλλη πόλη ή χώρα, έπρεπε να έχουν καταγραφεί λεπτομερώς στο εγχειρίδιο σκηνοθεσίας όλες οι πληροφορίες για το πώς πρέπει να στηθεί η σκηνή σε κάθε πράξη, από πού μπαίνει η χορωδία, πού στέκονται οι πρωταγωνιστές, πού τοποθετούνται τα σκηνικά αντικείμενα – για αυτόν τον λόγο άλλωστε υπήρχε.

»Για παράδειγμα, η “Κάρμεν” του 1875, μετά το Παρίσι ανέβηκε τον Σεπτέμβριο της ίδιας χρονιάς στη Βιέννη και το ταξίδι της συνεχίστηκε στην Αγία Πετρούπολη, στο Λονδίνο, στο Μιλάνο, στη Νέα Υόρκη… Η ίδια παραγωγή της Οπερά Κομίκ αναπαραγόταν μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα! Φυσικά, κάθε θέατρο μπορούσε να ερμηνεύσει με τον δικό του τρόπο τις οδηγίες του εγχειριδίου, με αποτέλεσμα να έχουμε διαφορετικά σχέδια και αργότερα φωτογραφίες σκηνικών από μεταγενέστερες αναβιώσεις της “Κάρμεν” – ένα πλούσιο υλικό που αξιοποίησε ο σκηνογράφος μας, Αντουάν Φοντέν, για να ετοιμάσει τα ζωγραφισμένα τελάρα του».

Το 2026 δεν είναι 1875

Αναρωτιέμαι πόσο εφικτό είναι σήμερα να αναδημιουργηθούν πιστά οι τότε συνθήκες.

«Θα μπορούσαμε να το κάνουμε και χωρίς σύγχρονες παρεμβάσεις», μου απαντά . «Βρισκόμαστε ωστόσο στο 2026, κι αν έβλεπε κανείς την “Κάρμεν” ακριβώς όπως παίχτηκε το 1875, θα βαριόταν αφάνταστα. Σκεφτείτε ότι τότε οι ερμηνευτές αναγκάζονταν να πλησιάζουν πολύ κοντά στη ράμπα, γιατί μόνο εκεί φωτίζονταν από τις λάμπες φωταερίου. Τι νόημα θα είχε για το σημερινό κοινό να τους βάλω να στέκονται ακίνητοι μπροστά στη ράμπα; Και κάτι ακόμα. Αν κρατούσαμε όλη τη μουσική, τους μακροσκελείς διαλόγους πρόζας και τα μεγάλα διαλείμματα για τις αλλαγές σκηνικού μεταξύ κάθε πράξης της πρωτότυπης παραγωγής, η παράσταση θα διαρκούσε 5 ώρες!

»Στην εποχή μας, όμως, οι άνθρωποι δεν έχουν ούτε χρόνο ούτε υπομονή. Η “Κάρμεν” του Μπιζέ δεν είναι η τετραλογία του Βάγκνερ την οποία παρακολουθεί ένα εξοικειωμένο κοινό γνωρίζοντας ότι κάθε έργο διαρκεί 5 ή 6 ώρες. Είναι μια πολύ όμορφη όπερα με πασίγνωστες μελωδίες, ιδανική για όσους αγαπούν το λυρικό θέατρο ή θέλουν να το ανακαλύψουν περνώντας τρεις ευχάριστες ώρες. Πρέπει επομένως να μιλήσεις ταυτόχρονα σε ένα κοινό που ενδεχομένως δεν έχει δει ποτέ όπερα και σ’ εκείνους που έχουν παρακολουθήσει 10 ή 20 παραγωγές της “Κάρμεν”, και να τους ικανοποιήσεις όλους. Αυτή είναι η μεγάλη πρόκληση για έναν σκηνοθέτη».

Το πείραμα της «Κάρμεν»

«Στην “Κάρμεν” ήμουν απόλυτα ελεύθερος να προσθέσω στοιχεία στη δραματουργία, να εφεύρω τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ των ερμηνευτών που δεν είναι γραμμένες στο εγχειρίδιο, να τους σκηνοθετήσω όπως γίνεται σήμερα. Έχοντας πάντα στον νου τις δυνατότητες του 19ου αιώνα, πιστεύω ότι δημιούργησα ένα μείγμα του τότε και του τώρα, που δείχνει ότι μπορείς να έχεις όχι απλά το ιστορικό πλαίσιο, με όμορφα κοστούμια, σκηνικά, φωτισμό, χορογραφία, αλλά και κάτι πολύ ζωντανό και σύγχρονο.

Όταν την ανεβάσαμε, προκάλεσε τεράστιο ντιμπέιτ για το τι είναι η όπερα σήμερα, τι πρέπει και τι δεν πρέπει να κάνουμε. Είναι καλό που έγινε η “Κάρμεν”. Η ιστορική αναβίωση στην όπερα, όμως, για μένα είναι ένα πείραμα, όχι κάτι που πρέπει να επιδιώξουμε, γιατί αυτή η μορφή τέχνης θα πεθάνει αν δεν την ανακαλύψουμε εκ νέου ή αν δεν δημιουργήσουμε καινούργια πράγματα, σεβόμενοι πάντα την ιστορία και, το πιο σημαντικό, τη μουσική».

Λυρική τέχνη υψηλής ραπτικής

Η συζήτηση θα μπορούσε να κρατήσει ώρα, αλλά ο Ρομάν Ζιλμπέρ σε λίγα λεπτά θα συναντήσει μία από τις τρεις Κάρμεν της διανομής. Δεν μπορώ όμως να μην τον ρωτήσω για τα κοστούμια.

«Όχι μόνο είχαμε όλα τα σχέδια των κοστουμιών του 1875, αλλά είμαστε τυχεροί που την αναδημιουργία τους ανέλαβε ένας μετρ της υψηλής ραπτικής, ο Κριστιάν Λακρουά. Θέλετε να τα δούμε;»

Έκπληκτη λέω ναι και τον αφήνω να με οδηγήσει στα άδυτα της Λυρικής –είναι ήδη έναν μήνα εδώ και τα έχει μάθει καλά. Κάνουμε πρώτα μια στάση στη σκηνή, όπου στήνονται ήδη τα υπέροχα ζωγραφισμένα τελάρα του Αντουάν Φοντέν και ανεβαίνουμε στον 5ο όροφο, στο βεστιάριο. Μου δείχνει το κοστούμι της Κάρμεν από την τρίτη πράξη, το σακάκι του Δον Χοσέ, τη στολή τορεαδόρ του Εσκαμίγιο…

«Είναι κλασικός Λακρουά, απλώς τοποθετημένος 151 χρόνια νωρίτερα», σχολιάζει χαμογελώντας. «Είμαι πραγματικά ευγνώμων που δούλεψε μαζί μας. Η ποιότητα των υφασμάτων και ο τρόπος κατασκευής τους είναι απίστευτα. Συνήθως, τα κοστούμια της όπερας φτιάχνονται για να τα βλέπεις από μακριά και δεν δίνεται μεγάλη προσοχή στις λεπτομέρειες. Εδώ όλα είναι τέλεια, μπορείς να κάνεις ζουμ ιν στα πάντα! Δείτε πόσο όμορφα είναι», λέει και με παρακινεί να τα αγγίξω, να νιώσω το βελούδο στο σακάκι με τα μικροσκοπικά κουμπιά, τα κεντήματα στα μπολερό τις δαντέλες στις φούστες…

Ο χρόνος όμως μας κυνηγά. Ευχαριστώ τον Ρομάν Ζιλμπέρ για την κουβέντα μας και για το αναπάντεχο δώρο που μου πρόσφερε και τον αποχαιρετώ ανανεώνοντας το ραντεβού μας για την πρεμιέρα.

Τrivia για την «Κάρμεν» από τον Ρομάν Ζιλμπέρ

• Τίνος είναι η «Χαμπανέρα»;
  «Στη Γαλλία εκείνης της εποχής, ήταν της μόδας να γράφουν “Εσπανιολάντ”, μεγάλες όπερες με στοιχεία και ρυθμούς που παρέπεμπαν στην Ισπανία. Ο Μπιζέ δεν πήγε ποτέ στην Ισπανία, οι γνώσεις του για τη μουσική της ήταν πολύ περιορισμένες. Μάλιστα, πίσω από την περίφημη “Χαμπανέρα” της “Κάρμεν” κρύβεται μια απίθανη ιστορία. Η Σελεστίν Γκαλί-Μαριέ, που πρώτη ερμήνευσε τον ρόλο στην Οπερά Κομίκ, δεν ήταν ευχαριστημένη με την εισαγωγική της άρια. Ζήτησε από τον συνθέτη να την ξαναγράψει, αλλά, ακόμα και μετά την 13η προσπάθειά του δεν ήταν ικανοποιημένη. Τότε ο Μπιζέ έτυχε ν’ ακούσει το “El Arreglito” του Βάσκου συνθέτη Σεμπαστιάν Ιραδιέρ. Του άρεσε πολύ και, χωρίς να γνωρίζει ότι η μελωδία είχε κουβανικές ρίζες και όχι ισπανικές, άλλαξε τους στίχους και μερικές νότες και το παρουσίασε στην ντίβα, η οποία ενθουσιάστηκε. Έτσι η “Χαμπανέρα”, η πιο διάσημη άρια της “Κάρμεν”, γεννήθηκε από την πρώτη μεγάλη “κλοπή” μουσικής στην ιστορία της όπερας!»
• Το λουλούδι της Κάρμεν
  «Πάντα φανταζόμαστε την Κάρμεν με ένα τριαντάφυλλο. Ανακαλύψαμε όμως στα αρχεία της βιβλιοθήκης της Όπερας του Παρισιού ότι το λουλούδι στον κορσέ της, το οποίο πετάει στον Δον Χοσέ, δεν είναι τριαντάφυλλο, αλλά ένα ματσάκι από κίτρινα άνθη Κάσσιας. Κι αυτό ακριβώς θα δείτε να φορά».

→ «Κάρμεν» του Ζορζ Μπιζέ, για δώδεκα παραστάσεις, από τις 30 Απριλίου έως και τις 4 Ιουνίου 2026, στην Αίθουσα Σταύρος Νιάρχος της ΕΛΣ στο ΚΠΙΣΝ, σε μουσική διεύθυνση Κωνσταντίνου Τερζάκη. Σκηνοθεσία: Ρομάν Ζιλμπέρ.