Πώς η έννοια της Δύσης διαμορφώνεται μέσα από την ιστορία, τις αντιπαραθέσεις και τις σύγχρονες χρήσεις της
Με τον Νίτσε δεν είχα ποτέ πάρε δώσε. Τον έβρισκα πολύ στριφνό για τα γούστα μου. Όπως όλοι, ωστόσο, υποκύπτω στα τόσο γνωστά αποφθέγματά του. Ένα από τα πιο επιτυχημένα χρησιμοποιεί ο Μαρκ Μαζάουερ σε μια παρουσίαση βιβλίου του δικού μας Γιώργου Βαρουξάκη «The West: The History of an Idea», σύμφωνα με το οποίο «μόνο αυτό που δεν έχει ιστορία ορίζεται». Κι αν έχει ιστορία η Δύση...
Έχει γίνει κάτι σαν διανοητική επιδημία, κυρίως από ακροδεξιούς πολιτικούς και σχολιαστές, να μιλούν για τον κίνδυνο που απειλεί τον δυτικό πολιτισμό. Η κυβέρνηση Τραμπ αναφέρεται σε «πολιτισμική εξαφάνιση» που απειλεί την Ευρώπη. Το ίδιο πάνω κάτω επαναλαμβάνει και ο Πούτιν, ο οποίος ισχυρίζεται ότι η Ευρώπη βρίσκεται σε ηθική και πολιτισμική παρακμή. Ήδη αυτό μας βάζει σε σκέψεις. Ποιον ακριβώς πολιτισμό υπερασπίζεται ο καθένας τους; Τι κοινό έχουμε με τον Τραμπ ή τον Πούτιν;
Εννοείται πως το ερώτημα είναι γενικότερο. Τι ακριβώς μπορεί να εννοεί όποιος επικαλείται τον δυτικό πολιτισμό και τις δυτικές αξίες; Η απάντηση μπορεί να φαίνεται αυτονόητη όταν, για παράδειγμα, κάποιοι αντιπαραθέτουν την ανεκτικότητα των δυτικών κοινωνιών με τον σκοταδισμό των μουλάδων. Ξέρουμε με ποιους είμαστε. Βέβαια, στην παράδοση της Δύσης περιλαμβάνεται και ο εθνικοσοσιαλισμός του Χίτλερ. Πώς τον εξαιρούμε; Και, για να είμαστε πιο συγκεκριμένοι, ποια είναι μεγαλύτερη απειλή για τη Δημοκρατία: ο Αφγανός μετανάστης ή ο οπαδός του Κασιδιάρη;
Ο δυτικός πολιτισμός που αξίζει να υπερασπιζόμαστε, από τη φύση του, (θέλει να) είναι ουμανιστικός και καθολικός
Εννοείται πως στην ιστορία μέρος του δυτικού πολιτισμού είναι και ο κομμουνισμός. Για δεκαετίες, η μισή Ευρώπη ζούσε σε εξαιρετικά καταπιεστικά και ανελεύθερα καθεστώτα. Άλλωστε, ακόμα και σήμερα, σε κομμουνιστικά καθεστώτα, εμπνευσμένα από τη Δύση δηλαδή, εξακολουθούν να ζουν εκατοντάδες εκατομμύρια πολίτες στην Κίνα, την Κούβα ή το Βιετνάμ. Αλλά και μερικά από τα πιο καταπιεστικά αραβικά καθεστώτα, όσα εμπνέονταν από τον μπααθισμό, από τη Δύση αντλούσαν την καταγωγή τους. Η ιδεολογία τους αποτελούσε ένα κράμα αραβικού εθνικισμού και σοσιαλισμού με έντονα αντιαποικιακά στοιχεία. Η δική τους αποτυχία συνέβαλε στην άνοδο του ισλαμικού φονταμενταλισμού στις χώρες αυτές.
Στην πραγματικότητα, όταν μιλάμε για τον δυτικό πολιτισμό, εννοούμε πολλά διαφορετικά πράγματα. Για τα οποία δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι είμαστε όλοι σύμφωνοι. Αψευδής μάρτυρας οι έντονες αντιπαραθέσεις στο εσωτερικό των δυτικών κοινωνιών για θεμελιώδη θέματα (π.χ. ζητήματα ταυτότητας) ή ακόμα και για τον ρόλο της επιστήμης. Αυτό το τελευταίο έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς στον δημόσιο διάλογο ο ορθός λόγος υποχωρεί και επικρατεί το συναίσθημα. Είναι το κατάλληλο έδαφος πάνω στο οποίο ανθίζουν οι θεωρίες συνωμοσίας και υποδαυλίζεται η ξενοφοβία.Αν, λοιπόν, η προσέγγισή μας είναι από τη σκοπιά της Δημοκρατίας, του κράτους δικαίου και των ατομικών δικαιωμάτων, τότε μιλάμε για ένα πολύ συγκεκριμένο μέρος του δυτικού πολιτισμού. Το οποίο, ωστόσο, έχει πολλές ιδιαιτερότητες. Η πρώτη, και ασφαλώς η πιο σημαντική, είναι πως δεν αποτελεί αποκλειστικότητα της Δύσης.
Ιστορικά υπήρξαν πολλές κοινωνίες με τη δική τους ξεχωριστή παράδοση ανεκτικότητας και διαλόγου. Ένα ωραίο παράδειγμα, υποστηρίζοντας αυτήν ακριβώς τη θέση, δίνει ο νομπελίστας Αμάρτια Σεν στο βιβλίο του «The Argumentative Indian». Στην Ινδία των Μουγκάλ, ο αυτοκράτορας Ακμπάρ προωθούσε τον διάλογο μεταξύ των θρησκειών, την εποχή που στην Ευρώπη επικρατούσε η Ιερά Εξέταση. Άλλωστε πολιτικά για τις ίδιες αξίες αγωνίζονταν οι Ιρανοί που βγήκαν στους δρόμους και βρήκαν τον θάνατο από τα πυρά των Φρουρών της Επανάστασης.
Η πιο σημαντική ιδιαιτερότητα, ωστόσο, είναι ότι από τη σύλληψή τους αυτές οι αξίες τους αφορούν όλους – ανεξάρτητα εθνικότητας, φυλής ή θρησκείας. Όπως αναφέρεται στη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας των ΗΠΑ, θεωρούμε πως «αυτές οι αλήθειες είναι αυτονόητες, πως όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται ίσοι και είναι προικισμένοι από τον Δημιουργό τους με ορισμένα αναπαλλοτρίωτα δικαιώματα». Που πάει να πει ότι δεν μπορείς να ισχυρίζεσαι πως υπερασπίζεσαι τον δυτικό πολιτισμό όταν τον επικαλείσαι για να χτίζεις τείχη ή για να θεμελιώσεις κάποιου είδους πολιτισμική ανωτερότητα. Δεν μπορείς να τον βλέπεις ξεκομμένο από την ιστορία του, χωρίς να βάζεις δίπλα στα μεγάλα επιτεύγματα και τις σκοτεινές του σελίδες. Και βέβαια δεν μπορείς να λες ότι τον υπερασπίζεσαι όταν καταπατάς τα ανθρώπινα δικαιώματα και την αξιοπρέπεια των μεταναστών. Ο δυτικός πολιτισμός που αξίζει να υπερασπιζόμαστε, από τη φύση του, (θέλει να) είναι ουμανιστικός και καθολικός.
→ Το βιβλίο του Γιώργου Βαρουξάκη «The West: The History of an Idea» (Princeton University Press, 2025) θα κυκλοφορήσει σύντομα στα ελληνικά από τις εκδόσεις Πατάκη, σε μετάφραση Ανδρέα Παππά
19°
