Είδαμε τις Σφήκες του Αριστοφάνη στις Φυλακές Κορυδαλλού

Μια θεατρική παράσταση στις Φυλακές Κορυδαλλού είναι μια σπουδαία εμπειρία για όλους. Αρχικά για τους κρατούμενους που έχουν την ευκαιρία να ασχοληθούν με κάτι τόσο δημιουργικό. Στη συνέχεια για όλους τους συντελεστές που δουλεύουν υπό αυτές τις ειδικές συνθήκες. Και τέλος, για τον κόσμο που έρχεται να παρακολουθήσει το προϊόν αυτής της συνεργασίας. Βρέθηκα στο σωφρονιστικό κατάστημα του Κορυδαλλού για να παρακολουθήσω τις «Σφήκες» του Αριστοφάνη, σε σκηνοθεσία της Αικατερίνης Παπαγεωργίου.

Φυλακές Κορυδαλλού: Η Αικατερίνη Παπαγεωργίου σκηνοθετεί τις Σφήκες του Αριστοφάνη για τους κρατούμενους του σωφρονιστικού καταστήματος

Δεν είχε τύχει να ξαναπαρακολουθήσω κάποιο θεατρικό έργο στις Φυλακές Κορυδαλλού. Ωστόσο, μπήκα στο Σωφρονιστικό κατάστημα υπό συνθήκες άκρας ασφάλειας και ελέγχων. Με περίσσεια ευγένεια θα έλεγα, σαν όλοι να περίμεναν καιρό αυτήν την παράσταση και να μοιράζονταν τη χαρά τους μαζί μας. Η ώρα προσέλευσης ήταν αρκετά νωρίτερα από την ώρα έναρξης του έργου, οπότε είχα την ευκαιρία να περιηγηθώ λίγο στον κήπο, να επισκεφθώ το κυλικείο και στη συνέχεια να πάρω τη θέση μου και να περιμένω την παράσταση να αρχίσει.

Οι «Σφήκες» του Αριστοφάνη δεν ήταν σίγουρα μια τυχαία επιλογή. Όπως μου ανέφερτε η Αικατερίνη Παπαγεωργίου, η σκηνοθέτις, όταν τέθηκε το ερώτημα ποια παράσταση θα ανεβάσουν, έκανε τρεις προτάσεις, όλες τραγωδίες ή κωμωδίες, καθώς αυτά τα έργα δίνουν τη δυνατότητα να συμμετέχει όλη η ομάδα, αφού υπάρχει πάντοτε το στοιχείο του Χορύ. Επικράτησε εντέλει η κωμωδία του Αριστοφάνη, που θίγει με σατιρικό και καυστικό τρόπο το ζήτημα της απόδοσης της δικαιοσύνης. Όπως ανέφερε, ένα έργο που σατιρίζει το δικανικόαι ήταν ένα έργο που ταίριαζε με τις συνθήκες του χώρου, ενώ φάνηκε να μίλησε και στην ψυχή των συμμετεχόντων. «Άλλωστε αυτό είναι το πυρηνικό ζήτημα της ζωής τους μέσα στο σωφρωνιστικό κατάστημα. Με αυτό ασχολούνται, αυτό τους διατρέχει», όπως ανέφερε.

Η υπόθεση λίγο πολύ γνωστή σε όλους. Ο πρωταγωνιστής είναι ένας πρώην δικαστής που δεν ξέρει να κάνει τίποτε άλλο παρά να δικάζει. Και δεν είναι μόνο ότι δικάζει τους πάντες, είναι ότι τους κρίνει όλους ένοχους. Για να σατιρίσει την κατάσταση και να κάνει ένα έμμεσο σχόλιο στη δικαιοσύνη, ο Αριστοφάνης τον βάζει να δικάζει τον σκύλο που έκλεψε ένα κομμάτι τυρί και το έφαγε, το παράθυρο της κουζίνας που ανοιγόκλεινε μόνο του από τον αέρα και προκάλεσε θόρυβο και αναστάτωση, το φεγγάρι που δεν φώτιζε αρκετά και δεν έβλεπε καλά μέσα στη νύχτα ή ακόμα χειρότερα το πόδι της καρέκλας που έσπασε την ώρα του δείπνου και προκάλεσε ατυχήματα σε εκείνους που έτρωγαν. Φυσικά όλοι ήταν ένοχοι, έμψυχα και άψυχα όντα.

Ο γιος του και οι υπηρέτες του –που έχουν και τον ρόλο αφηγητή- ήθελαν να του αλλάξουν μυαλά και να οργανώσουν ένα συμπόσιο. Τι συμβαίνει τότε; Πώς αντιδρά ο μεγάλος δικαστής αφού έχει πιει και αρκετό κρασί, απέναντι στους υπόλοιπους πολίτες που άλλοτε δίκαζε και τους έκρινε συχνά ενόχους; Καθώς φαίνεται ξεπερνά τα όριά του και αρχίζει να βωμολοχεί, να προσβάλει, ακόμα και να κλέβει… Ένας- ένας οι προσκεκλημένοι του συμποσίου επισκέπτονται τον γιο του και ζητούν… δικαιοσύνη, απειλώντας με μηνύσεις. Η απάντηση σε όλους ίδια: «Στο ταμείο κι εσείς για να πληρωθείτε» με μια ειρωνική διάθεση σαν να προμηνύει ότι δεν θα υπάρξει πληρωμή ούτε δικαίωση. Και έτσι ο γιος ξεσπά λέγοντας: «από τη δικομανία πήγες στην κρασομανία». Το έργο κλείνει με τον Χορό όλο επι σκηνής να αναρωτιέται κατά πόσο αλλάζει ο άνθρωπος και τι έχει σημασία εντέλει στη ζωή. «Στο μέτρο και την αγάπη βρίσκεται η σοφία» ακούμε από κάποιον. Όπως και το ότι «στις χαρές και τις λύπες το ίδιο είμαστε».

Μια παράσταση σύντομη, στα μέτρα των κρατουμένων, που απέδωσαν πολύ επιτυχημένα ενώ υπήρξαν πάρα πολλές στιγμές έντονου χιούμορ που έφτιαξαν τη διάθεση όλων μας. Και φάνηκε πόσο το χαίρονταν και οι ίδιοι. Άλλωστε για αυτούς το θέατρο ήταν μια πολύ όμορφη και δημιουργική διέξοδος. Ένα έργο δουλεμένο, με πολλά μηνύματα και γοητευτικές ατέλειες από κάποιους αγχωμένους ηθοποιούς που μπορεί να ξεχνούσαν κάποια λόγια ή να μην ακούγονταν τόσο καλά. Μια πολύ αξιόλογη προσπάθεια από την Αικατερίνη Παπαγεωργίου και την ομάδα της The Young Quill, που επιλέγει άλλωστε να δουλεύει με πολιτικά πάντα θέματα, με την ευρεία έννοια του όρου «πολιτική», ό,τι έχει να κάνει με την κοινωνία των πολιτών.

Οι «Σφήκες» στις Φυλακές Κορυδαλλού: Η δυνατή στιγμή της Παράβασης

Η πιο δυνατή στιγμή της παράστασης ήταν η Παράβαση. Όπως μου ανέφερε η Αικατερίνη Παπαγεωργίου, αυτή ήταν η στιγμή των κρατουμένων να εκφράσουν τις δικές τους σκέψεις. Πώς χτίστηκε η Παράβαση; Το αρχικό ερώτημα ήταν λίγο ανοιχτό. Η σκηνοθέτις παρότρυνε τους κρατούμενους να εκφράσουν με λίγα λόγια κάποιες σκέψεις τους για το έργο, ένα προσωπικό σχόλιο επίκαιρο που να τους αφορά και να τους εκφράζει, ώστε να ακουστεί η φωνή τους προς τα έξω, στον κόσμο που θα έρθει να τους παρακολουθήσει. «Είναι η στιγμή τους», όπως ανέφερε. Ο καθένας το ερμήνευσε κατά βούληση. Οι ατάκες που οι ίδιοι επέλεξαν προσαρμόστηκαν από την ίδια και παρουσιάστηκαν στο κοινό. Αναφέρω ενδεικτικά κάποια παραδείγματα: «Μια ιστορία πόνου που ζητά κατανόηση και όχι μόνο τιμωρία», «ένας δικαστής πρέπει να κρατά ίσα τη ζυγαριά του και να κρίνει όλες τις καταστάσεις», «μια ευκαιρία για να αλλάξεις και να γίνεις καλύτερος», «να κρίνετε όχι μόνο σύμφωνα με την εμφάνιση αλλά και ανάλογα με τις πράξεις»…

Δεν μιλάμε για μια ομάδα που απλώς θα ανεβάσει μια παράσταση αλλά για μια κοινότητα θεατρική που στο τέλος θα παρουσιάσει και ένα έργο.

Πόσο εύκολο είναι να στηθεί μια παράσταση στις Φυλακές Κορυδαλλού

Το ερώτημα που μας απασχόλησε όλους είναι πόσο καιρό πήρε για να στηθεί το έργο, τι δυσκολίες είχε να αντιμετωπίσει η σκηνοθέτις και η ομάδα της The Young Quill. Το να στήνεις μια παράσταση σε ένα σωφρωνιστικό κατάστημα, δουλεύοντας αποκλειστικά με κρατούμενους, δεν είναι αυτονόητο. Χρειάζεται οργάνωση, υπομονή, πολλή δουλειά και τη συμβολή πολλών και διαφορετικών ανθρώπων. «Η μεγάλη δυσκολία είναι τοι να κερδίζουμε τη φυλακή. Όλα αυτά που συμβαίνουν είναι επιβλητικά και επηρεάζουν πάρα πολύ τους ανθρώπους εκεί. Η κατάθλιψη, η καθίζηση, η ραθυμία είναι πράγματα που τους διατρέχουν και είναι πολύ έντονα στην καθημερινότητά τους. Δεν είναι δεδομένο ότι σε κάθε συνάντηση θα μπορέσουμε να τα νικήσουμε και να τα υπερβούμε και να φτιάξουμε την υγιή λειτουργία της δημιουργικής διαδικασίας. Είναι κάθε φορά στοίχημα για μας αν θα νικήσουμε εμείς ή το περιβάλλον. Οπότε, το πηγαίνουμε βδομάδα τη βδομάδα και προσαρμόζουμε στον τρόπο που δουλεύουμε», μου ανέφερε η Αικατερίνη Παπαγεωργίου. 

Η σκηνοθέτις δεν θα μπορούσε να έχει αυτό το αποτέλεσμα δίχως τη βοήθεια των κοινωνικών λειτουργών και κοινωνιολόγων του καταστήματος, αλλά και του καθηγητή Εγκληματολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου, που τη βοηθούσε με την ερευνητική του μελέτη πάνω στον τρόπο της λειτουργίας και της διεξαγωγής του θεατρικού εργαστηρίου. Όταν ξεκίνησαν οι συναντήσεις της Αικατερίνης με τη θεατρική ομάδα τον Οκτώβριο, το πρώτο ζήτημα που κλήθηκε να αντιμετωπίσει είναι να μπορέσει από τις 25 ατομικές οντότητες να φτιάξει μια ομάδα που θα μπορεί να συνεργαστεί για ένα σκοπό. Στη συνέχεια, ξεκίνησε να τους μυεί στο θέατρο με διάφορους τρόπους καθώς οι περισσότεροι κρατούμενοι είχαν μηδαμινές αν όχι ελάχιστες προσλαμβάνουσες και εμπειρίες από τον χώρο του θεάτρου. Μάλιστα, φέτος η μεγάλη πλειονότητα των συμμετεχόντων δεν είχαν τελειώσει το σχολείο, οπότε και η ανάγνωση του κειμένου ήταν για εκείνους μια δύσκολη πίστα. Μετά έκαναν πολλούς αυτοσχεδιασμούς κατά τη διάρκεια του εργαστηρίου, όπως για παράδειγμα εικονικές δίκες. 

Η απόφαση για το ανέβασμα της παράστασης ήρθε πολύ αργότερα, γύρω στον Μάρτιο, ενώ οι πρόβες έγιναν πιο εντατικές τους τελευταίους δυο μήνες πριν την παρουσίαση. Οι πρόβες είναι σύντομες, 2,5 ώρες το πολύ καθώς είναι πολλές και οι υποχρεώσεις των κρατουμένων μέσα στο κατάστημα αλλά και πολύ συχνά δεν έχουν ούτε την όρεξη ούτε τη διάθεση να αφιερώσουν περισσότερο χρόνο. Όπως άλλωστε μου τόνισε η Αικατερίνη Παπαγεωργίου, πλέον το πρόγραμμα αυτό είναι ετήσιο και «δεν μιλάμε για μια ομάδα που απλώς θα ανεβάσει μια παράσταση αλλά για μια κοινότητα θεατρική που στο τέλος θα παρουσιάσει και ένα έργο».

Συντελεστές

Σκηνοθεσία: Αικατερίνη Παπαγεωργίου

Ευχαριστούμε πολύ για την ανεκτίμητη συνεισφορά και βοήθεια τους:

Φάνη Μιλλεούνη (Σκηνογραφική επιμέλεια)

Χάρη Κούσιο (Επιμέλεια κίνησης)

Διαμαντή Αδαμαντίδη (Μουσική επιμέλεια)

Ειρήνη Γεωργακίλα (Ενδυματολογική επιμέλεια)

Πέτρος Πρίντεζης (Γραφιστικός σχεδιασμός)

Γιώργο Νικολόπουλο, καθηγητή Εγκληματολογίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο -Επιστημονικός Συνεργάτης

Φωτογραφίες: Ελίνα Γιουνανλή

Επικοινωνία: Μαρίκα Αρβανιτοπούλου

Παίζουν: η Θεατρική Ομάδα του Σωφρονιστικού Καταστήματος Κορυδαλλού Ι αποτελούμενη από 25 κρατούμενους