Ο ναός του Αγίου Χαραλάμπους Πολυγώνου: 70 χρόνια από τις αγιογραφίες του Φώτη Κόντογλου

Στις ανατολικές παρυφές του Πεδίου του Άρεως, εκεί όπου ρίζωσε ο συνοικισμός του Πολυγώνου, οι πρόσφυγες που έφτασαν μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή ύψωσαν έναν ναό προς τιμήν του Αγίου Χαραλάμπους. Στην επιγραφή που σώζεται στην εκκλησία αυτοπροσδιορίζονται ως «φυγάδες Μικρασίας», άνθρωποι που έφυγαν κυνηγημένοι από τις πατρογονικές τους εστίες και αναζήτησαν νέο τόπο να εγκατασταθούν. Δεν ήταν η πρώτη εκκλησία που στεκόταν εκεί· στη θέση αυτή υπήρχε ήδη από τον 18ο ή τις αρχές του 19ου αιώνα μια καμαροσκέπαστη βασιλική με ημιεξαγωνική αψίδα, διακοσμημένη με την Πλατυτέρα στην κόγχη του ιερού. Ο παλαιός ναός κατεδαφίστηκε και στη θέση του ανεγέρθηκε ο σημερινός, τρίκλιτος σταυροειδής με τρούλο, χωρίς να υπάρχουν ορατά κατάλοιπα του προγενέστερου.

Σε επιγραφή που σώζεται στον δυτικό τοίχο του νέου ναού αναφέρεται ως έτος θεμελίωσης το 1929. Οι πρόσφυγες που τον έκτισαν έφεραν μαζί τους την εικόνα του Αγίου Χαραλάμπους και την τοποθέτησαν στον καινούργιο ναό, ως γέφυρα ανάμεσα στη μνήμη της πατρίδας που εγκατέλειψαν και στην πραγματικότητα της νέας τους εγκατάστασης. Η ανοικοδόμηση ολοκληρώθηκε το 1936, ενώ η ίδια επιγραφή καταγράφει και μεταγενέστερες εργασίες που πραγματοποιήθηκαν κατά την περίοδο 1954–1959, ανοίγοντας τον δρόμο για τη μεγάλη καλλιτεχνική παρέμβαση του Φώτη Κόντογλου.

Ο ζωγραφικός διάκοσμος του Φώτη Κόντογλου

Τις δεκαετίες που ακολούθησαν, ο ναός βρήκε την εικαστική του ταυτότητα «δια χειρός Φώτη Κόντογλου». Από το 1954 έως το 1958, μαζί με τους μαθητές του Σπυρίδωνα Παπανικολάου και Νικόλαο Ιωάννου, έντυσε το εσωτερικό με αγιογραφίες βυζαντινής αυστηρότητας και πνευματικού παλμού.Το έργο του Φώτη Κόντογλου στον Ιερό Ναό Αγίου Χαραλάμπους είναι, σύμφωνα με τους ειδικούς «το πιο αντιπροσωπευτικό δείγμα της εκκλησιαστικής ζωγραφικής του».

Ο ναός δεν είναι απλά ένα ακόμη εκκλησάκι της Αθήνας. Είναι ένας τόπος όπου η προσφυγική μνήμη, η βυζαντινή παράδοση και η καλλιτεχνική ιδιοφυΐα του Κόντογλου συναντώνται. Μια ζωντανή κατάθεση πίστης και τέχνης, που συνεχίζει να ζητά τη φροντίδα μας για να μιλά και στις επόμενες γενιές.

Μπαίνοντας στο εσωτερικό, ο χώρος είναι σκοτεινός, με το φως να φιλτράρεται απαλά και σιγά-σιγά δημιουργείται η αίσθηση τον επισκέπτη ότι περπατά μέσα σε μία θεολογική αφήγηση. Αν υψώσει το βλέμμα ψηλά στον τρούλο, αντικρίζειτον Παντοκράτορα, να δεσπόζει αυστηρός, περιβαλλόμενος από ζώνες χρωμάτων – κόκκινο, βαθύ μπλε και πράσινο – που δίνουν μια αίσθηση κοσμικής κίνησης. Γύρω του ξεδιπλώνονται οι αγγελικές δυνάμεις, σε στάσεις γεμάτες κίνηση και εσωτερικό ρυθμό.

Προχωρώντας στην κόγχη του ιερού, συναντά την Παναγία Βλαχερνίτισσα. Ο Κόντογλου την απέδωσε με το παιδί Χριστό εμπρός στο στήθος, τα χέρια σε δέηση, σαν μεσολαβήτρια που κρατάει όλο το βάρος των ικεσιών του λαού της. Γύρω τους απλώνονταν σκηνές από το Δωδεκάορτο: η Μεταμόρφωση, η Ανάσταση, η Κοίμηση της Θεοτόκου, εκτεταμένες παραστάσεις από το μαρτύριο του Αγίου Χαραλάμπους καθώς και μεγάλος αριθμός μεμονωμένων μορφών αποστόλων, ιεραρχών, μαρτύρων και οσίων.

Τέλος, πλησιάζοντας στο τέμπλο, οι δεσποτικές εικόνες αποπνέουν έναν διαφορετικό παλμό: πιο αυστηρές, πιο «κρητικές», με λιγότερα χρώματα αλλά μεγάλη δύναμη στο σχέδιο. Ο Χριστός, η Παναγία, ο Πρόδρομος, ο Άγιος Χαράλαμπος – όλοι στέκουν εκεί ως φύλακες της πύλης προς το ιερό.

Με τις αγιογραφίες του Κόντογλου, ο ναός δεν έγινε μόνο τόπος προσευχής· έγινε και σχολείο βυζαντινής τέχνης, ένας ζωντανός καμβάς όπου η θεολογία συναντά την αισθητική. Ένας χώρος που μιλά όχι μόνο στη θρησκευτική συνείδηση, αλλά και στην ψυχή κάθε ανθρώπου που αγαπά την τέχνη.

Η ανάγκη αποκατάστασης

Με τα χρόνια όμως, ο ναός δοκιμάστηκε. Η υγρασία, οι κακές επισκευές και ο σεισμός του 1999 άφησαν τα σημάδια τους. Οι τοιχογραφίες άρχισαν να φθείρονται, τα χρώματα να αλλοιώνονται, τμήματα να αποκολλώνται.

Παρά τις πληγές, η αξία του έργου δεν έπαψε ποτέ να αναγνωρίζεται. Το 2021, το Υπουργείο Πολιτισμού χαρακτήρισε επίσημα τον ζωγραφικό διάκοσμο του Αγίου Χαραλάμπους ως νεότερο μνημείο, βάζοντάς τον κάτω από την προστασία της πολιτείας. Δεν ήταν μόνο μια τυπική απόφαση· ήταν η επίσημη παραδοχή ότι αυτός ο ναός αποτελεί θησαυρό της νεοελληνικής βυζαντινής ζωγραφικής, έργο που ξεπερνά τα όρια μιας ενορίας και ανήκει σε όλους μας.

Στο μεταξύ, η ενορία, με επικεφαλής τον εφημέριο και τους συνεργάτες του, δεν έμεινε αδρανής. Με ίδιους πόρους ξεκίνησαν μελέτες: αρχιτεκτονικές, στατικές, ηλεκτρολογικές και, πάνω απ’ όλα, μελέτες συντήρησης των ίδιων των αγιογραφιών. Ειδικοί επιστήμονες ανέλαβαν να εξετάσουν προσεκτικά κάθε πτυχή του μνημείου. Οι μελέτες εγκρίθηκαν από το Υπουργείο Πολιτισμού και, το σημαντικότερο, το έργο αποκατάστασης εντάχθηκε στο ΕΣΠΑ. Έτσι, άνοιξε ο δρόμος για να σωθούν οι τοιχογραφίες του Κόντογλου και να διασφαλιστεί ότι ο ναός θα συνεχίσει να μιλά και στο μέλλον με την ίδια ένταση που μιλά εδώ και εβδομήντα χρόνια.

Τα «Κοντόγλεια 2025»

Σήμερα, 70 χρόνια μετά την αγιογράφησή του, οργανώνεται από τις 19 έως τις 21 Σεπτεμβρίου 2025, ένα τριήμερο πολιτιστικό φεστιβάλ «Κοντόγλεια 2025», αφιερωμένο στον Κόντογλου και στο έργο του στον Άγιο Χαράλαμπο. Το φεστιβάλ συνδυάζεται αρμονικά με το Φεστιβάλ Βιβλίου που φιλοξενείται στο Πεδίο του Αρεως. Το πρόγραμμα θα είναι πλούσιο: ομιλίες για την ιστορία και την τέχνη, ξεναγήσεις στον ναό, εργαστήρια αγιογραφίας από φοιτητές της ΑΣΚΤ, συναυλία βυζαντινών ύμνων, αναγνώσεις κειμένων από το βιβλίο του Κόντογλου Ασάλευτο θεμέλιο, από καταξιωμένους ηθοποιούς.

Παράλληλα, θα παρουσιαστεί και το πρώτο βιβλίο-αφιέρωμα στον ναό, γραμμένο από την ιστορικό τέχνης Τζένη Αλμπάνη, το οποίο καταγράφει την ιστορία του ναού, των προσφύγων και του έργου του Κόντογλου, με λεπτομερή ανάλυση όλων των αγιογραφιών.

Μέσα από αυτές τις εκδηλώσεις, διασφαλίζεται πως το μνημείο αυτό θα συνεχίσει να μιλά στις επόμενες γενιές. Αξίζει, λοιπόν, οι Αθηναίοι να περάσουν από τα Κοντόγλεια 2025, να διαβούν το κατώφλι του Αγίου Χαραλάμπους και να γίνουν μέρος μιας ζωντανής γιορτής που ενώνει την τέχνη με τη μνήμη και την πίστη.