Κήποι του Πασά: «Φανταστική αρχιτεκτονική» στο κέντρο της Θεσσαλονίκης

Νομίζεις ότι τριάντα χρόνια είναι αρκετά για να γνωρίζεις την πόλη σου, όταν τελικά ανακαλύπτεις ότι στο μακρύ αυτό διάστημα διέσχιζες μια οδό πλάι στην οποία κρυβόταν ένας από τους πιο εκκεντρικούς πνεύμονες πρασίνου της: ένα πάρκο διαμορφωμένο σύμφωνα με το ρεύμα της «φανταστικής αρχιτεκτονικής».

Η κοσμοπολίτικη και εξαιρετικά ακμαία εμπορικά Θεσσαλονίκη των αρχών του 20ού αιώνα έχει ήδη μπει σε τροχιά εκσυγχρονισμού. Καρπός αυτής της προσπάθειας είναι το ιδιαίτερα προηγμένο για την εποχή του Νοσοκομείο Χαμιδιέ (σημερινό Γ.Ν.Θ. «Άγιος Δημήτριος»), το οποίο σχεδιάζεται από τον αρχιτέκτονα Ξενοφώντα Παιονίδη και εγκαινιάζεται το 1904. Προκειμένου αυτό να ανταποκριθεί στις προδιαγραφές των ευρωπαϊκών μονάδων υγειονομικής περίθαλψης, την προνομιακή τοποθεσία του νοσοκομείου συμπληρώνει, το ίδιο έτος, ένας προαύλιος χώρος αναψυχής για τους ασθενείς. Τα ιστορικά αυτά γεγονότα δεν παρέχουν, ασφαλώς, το πλαίσιο για την ερμηνεία της αινιγματικής ονομασίας του χώρου, η οποία πιθανότατα ανάγεται σε λαϊκές παραδόσεις που ήθελαν τους Κήπους να αποτελούν ησυχαστήριο του Οθωμανού μεράρχου Σεϊφουλάχ Πασά.

Όποιος και αν υπήρξε ο σκοπός δημιουργίας τους, οι Κήποι του Πασά σχεδιάζονται ως χώρος ανοίκειος και απόκοσμος, αποκομμένος από τον υπόλοιπο αστικό ιστό. Στο κέντρο του επικλινούς πάρκου δεσπόζει ένα οικοδομικό σύμπλεγμα τριών αλληλεξαρτώμενων κατασκευών, διαφορετικών επιπέδων. Για την πρώτη και πιο υπερυψωμένη από αυτές, γνωρίζουμε από φωτογραφικό υλικό της εποχής ότι λειτουργούσε ως βάση για ένα ξύλινο κιόσκι που έφερε έντονες οριενταλιστικές επιρροές. Νοτιότερα βρίσκεται το δεύτερο τμήμα που παραπέμπει σε μεσαιωνικό πύργο και περιβάλλεται από λιθόκτιστα καθίσματα. Εντυπωσιακότερο όλων είναι το σύστημα σιντριβανιού της τρίτης οικοδομικής ενότητας. Στο υψηλότερο σημείο της, μια δεξαμενή διοχετεύει νερό από τρεις πίδακες, ενώ η ροή του συνεχίζει την πορεία της μέχρι να καταλήξει σε μια πέτρινη σήραγγα που εκτείνεται γύρω από την κατασκευή. Όλα αυτά μαρτυρούν ότι το υδάτινο στοιχείο δεν αποτελεί απλώς διακοσμητική προσθήκη, αλλά βρίσκεται στον πυρήνα της σύνθεσης, καθορίζοντας τον τρόπο διαμόρφωσής της. Όσον αφορά τα υλικά κατασκευής, ο συνδυασμός πλίνθων της κεραμοποιίας Αλλατίνι και πετρωμάτων από τοπικά λατομεία, δημιουργεί την εντύπωση ότι πρόκειται για απολιθωμένο δάσος ή για γλυπτό, πλήρως ενσωματωμένο στον περιβάλλοντα χώρο. Η σύνθεση του τοπίου συμπληρώνεται από την πευκόφυτη έκταση, περίπου 1.000 τ.μ., στην οποία εντάσσονται τα κτίσματα, αλλά και από την ανεμπόδιστη πανοραμική θέα προς τον Θερμαϊκό κόλπο.