Ο Αύγουστος απομακρύνει από την πόλη ένα μεγάλο μέρος του συνηθισμένου της θορύβου. Στην ησυχία που μένει, μπορεί κανείς να ακούσει λίγο καλύτερα τον εαυτό του αλλά και όσα του λείπουν.
Επιτέλους, Αύγουστος. Ο μήνας που αδειάζει αισθητά η μεγαλούπολη. Μπορεί η εποχή του καλοκαιριού τυπικά να διαρκεί τρεις μήνες (ουσιαστικά στην Ελλάδα πάνω από πέντε, λόγω της έντονης και παρατεταμένης ζέστης, που πιάνει από Μάιο και βαστά μέχρι Σεπτέμβριο) και κάποιοι να προτιμούν για τις διακοπές τους τον λιγότερο δημοφιλή Ιούνιο (σχολικός μήνας, γαρ) και τον αυξητικά προσφιλή Ιούλιο, αλλά –κακά τα ψέματα– τα «μπάνια του λαού» και η πολυμελής «φυλή» των κλασικών αδειούχων είναι έννοιες που παραδοσιακά έχουν ταυτιστεί με τον τελευταίο μήνα της Παναγιάς και των μποφοριασμένων μελτεμιών.
Αναμενόμενα, το κόστος των διακοπών τον Αύγουστο, ειδικά το πρώτο εικοσαήμερο, κάνει ξέφρενο limit-up, οι οικονομικές προσφορές των φθηνών ταξιδιωτικών πακέτων σχεδόν εξαφανίζονται από την αγορά, οι κρατήσεις στους ταξιδιωτικούς προορισμούς είναι απαραίτητες μέχρι και για ξαπλώστρες της τελευταίας σειράς ή και για τραπέζι σε σουβλατζίδικο. Όμως, σε πείσμα της τρομακτικής ακρίβειας, του ακραίου συνωστισμού στα μέσα μετακίνησης και της αγχώδους κοσμοσυρροής, τα αυγουστιάτικα εκδρομικά κύματα των Ελλήνων ανταγωνίζονται σε ένταση και παλμό ακόμα και τα ξακουστά surf waves της Praia do Norte στη Ναζαρέ της Πορτογαλίας.
Βέβαια, εκεί που παλαιότερα ο Αύγουστος σήμαινε τελετουργικά σχεδόν ερημοποίηση των αστικών κέντρων, τα τελευταία χρόνια μένει πίσω περισσότερος κόσμος. Το δίχως άλλο, η δύσκολη οικονομική κατάσταση έχει επηρεάσει τα μάλα τους οικογενειακούς προϋπολογισμούς και εκεί που αναμφίβολα μια ενεργή ομάδα πολιτών συνεχίζει σήμερα να ταξιδεύει και, ίσως, να αυξάνει τις σχετικές δαπάνες της, μια άλλη ομάδα πολιτών αποκλείονται από την απόλαυση της ταξιδιωτικής κατανάλωσης υπό το αντικειμενικό βάρος σημαντικών οικονομικών περιορισμών και κοινωνικών ανισοτήτων.
Πέρα απ’ αυτή την αξεπέραστη κατάσταση, μήπως είμαστε πλέον μαζεμένοι και τόσο πολλοί, που δύσκολα αδειάζουν οι πόλεις; Μήπως έχουν αυξηθεί τόσο οι δουλειές και οι ευθύνες, που έχει λιγοστέψει επικίνδυνα ο ελεύθερος χρόνος; Μήπως έχουν επέλθει τέτοιες δημογραφικές αλλαγές, που ένα σημαντικό –αυξανόμενο– τμήμα του πληθυσμού (ηλικιωμένοι άνθρωποι, μονοπρόσωπα νοικοκυριά) παραμένει εγκλωβισμένο στις πόλεις; Μήπως τα «χωριά» και τα «εξοχικά» έχουν χάσει την αίγλη και τη σημασία τους στις νεότερες γενιές, λόγω του ότι είναι περισσότερο αστικοποιημένες; Μήπως παραμένει η Αθήνα λιγότερο πολυπληθής από πλευράς μόνιμων κατοίκων, αλλά περισσότερο γεμάτη λόγω τουριστών;
Ό,τι και σε όποιον συνδυαστικό βαθμό κι αν ισχύει, σε περίπτωση που ο Αύγουστος σε βρει στην πόλη, εξακολουθείς με πολλούς τρόπους να νιώθεις ότι αυτή η «αδειανή» αίσθηση είναι σταθερά γύρω σου και σε συντροφεύει. Το καταλαβαίνεις μάνι-μάνι από την καλύτερη κυκλοφορία με το αυτοκίνητο στους δρόμους, τη μεγαλύτερη ευκολία στο παρκάρισμα, τα περισσότερα κλειστά παντζούρια στις αυλές και τα μπαλκόνια, τα σβηστά φώτα στην πλειονότητα των σπιτιών, τα αδειανά γραφεία στη δουλειά και τους άφαντους συναδέλφους, τις μικρότερες ουρές στα σούπερ μάρκετ, από τα εμπορικά καταστήματα με τα κατεβασμένα ρολά ή το μειωμένο ωράριο λειτουργίας, τους λιγότερους πεζούς στις γειτονιές, ειδικά νωρίς το πρωί και αργά το βράδυ, και, γενικά, από την απουσία αυτού του έντονου καθημερινού ρυθμού και της αδιάκοπης βιασύνης που όλο τον υπόλοιπο χρόνο δυσκολεύουν τη ζωή μας.
Είναι, όμως, διπρόσωπος ο άτιμος ο Αύγουστος: Ο μήνας όπου το «πατείς με πατώ σε» στους πολυπληθείς τόπους των διακοπών είναι η άλλη όψη του νομίσματος της ανθρώπινης μοναξιάς στην πόλη, που γίνεται πιο ορατή. Όχι απαραίτητα επειδή αυξάνεται, αλλά επειδή αλλάζει το σκηνικό γύρω της. Επειδή μεγεθύνεται η αίσθηση της απομόνωσης και της εγκατάλειψης. Επειδή μειώνεται ο καθημερινός θόρυβος, που συνήθως την καλύπτει. Επειδή η μοναξιά συμπυκνώνεται και «γράφει» πολύ πιο έντονα στο αστικό τοπίο όταν υποχωρεί η συλλογική κίνηση, και η γενικευμένη σιωπή της ερημιάς κάνει την προσωπική σιωπή πιο εκκωφαντική.
Η συνήθης βουή, που λειτουργεί σαν υπόκωφη συντροφιά, εξαφανίζεται. Στην ησυχία της πόλης, ο άνθρωπος της μοναξιάς, ακόμα και της μοναχικότητας, αντιλαμβάνεται περισσότερο τη σιωπή γύρω του και η σιωπή αυτή κάνει την εσωτερική κατάσταση πιο εμφανή. Οι κοινωνικοί κύκλοι διαλύονται προσωρινά. Φίλοι, συνάδελφοι, συγγενείς και γείτονες φεύγουν για διακοπές. Η απουσία γίνεται εντόνως αντιληπτή. Ένα άδειο γραφείο, μια άδεια πολυκατοικία, ένας άδειος δρόμος, ένα κλειστό κατάστημα θυμίζουν περισσότερο ποιοι και για πόσο καιρό λείπουν. Η καθημερινή ρουτίνα χαλαρώνει και η συνήθης καθημερινότητα, που είναι συχνά ένα δίχτυ οικειότητας και ασφάλειας, αλλάζει. Και αυτό μπορεί να είναι ευχάριστο για όσους επιδιώκουν την ησυχία τους και την απολαμβάνουν με δημιουργικό και αναζωογονητικό τρόπο, αλλά δύσκολο για ανθρώπους που βασίζουν τη σύνδεσή τους με τον κόσμο σε μικρές, δομικές αλληλεπιδράσεις της καθημερινότητας, οι οποίες λειτουργούν ως κοινωνικό στήριγμα και που η ξαφνική τους έλλειψη δημιουργεί, έστω και πρόσκαιρα, ένα απότομο συναισθηματικό κενό.
Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, σχεδόν το 33% των ενηλίκων παγκοσμίως βιώνει μοναξιά. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, το ποσοστό των ατόμων που αισθάνονται συχνή μοναξιά κυμαίνεται γύρω στο 13%-16%, ενώ η Ελλάδα τείνει να καταγράφει από τα υψηλότερα ποσοστά κοινωνικής απομόνωσης και μοναξιάς στην Ευρώπη. Διάφορες αλλαγές στη ζωή (μετακόμιση σε άλλη πόλη ή χώρα, αλλαγή εργασίας, συνταξιοδότηση, χωρισμός, απώλεια φίλων ή θάνατος αγαπημένου προσώπου), η έντονη ψηφιακή ζωή, που μας κρατάει πιο πολύ στο σπίτι και συμβάλλει στον περιορισμό της εξωτερικής κοινωνικής δραστηριότητας και των ευκαιριών για νέες γνωριμίες, τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας κάποιων ατόμων (δυσκολία δημιουργίας σχέσεων, ντροπαλότητα, κοινωνικό άγχος, φόβος απόρριψης, δυσκολία εμπιστοσύνης, χαμηλή αυτοπεποίθηση), συνθέτουν έναν συνδυασμό κοινωνικών, προσωπικών και ψυχολογικών παραγόντων που αποτελούν τις βασικότερες αιτίες της σύγχρονης μοναξιάς.
Η μοναξιά συμπυκνώνεται και «γράφει» πολύ πιο έντονα στο αστικό τοπίο όταν υποχωρεί η συλλογική κίνηση
Αλήθεια, η μεγάλη πόλη στην κανονικότητά της προσφέρει συνεχή ανθρώπινη παρουσία, χωρίς όμως απαραίτητα να εξασφαλίζει ανθρώπινη σχέση. Οι εκατοντάδες άνθρωποι γύρω σου δεν σημαίνει ότι είναι και πραγματικά κοντά σου. Γι’ αυτό και η άδεια πόλη μπορεί να έχει ταυτόχρονα μία παράξενη διπλή ανάγνωση: Επιθυμητή ελευθερία και ηρεμία για κάποιους, ανεπιθύμητη απομόνωση και μοναξιά για άλλους. Η πόλη γίνεται λιγότερο κοινωνική, ακριβώς τη στιγμή που η κοινωνική ζωή προβάλλεται παντού, σχεδόν καταπιεστικά, ως εποχή διακοπών, δημιουργώντας μεγαλύτερη φαινομενική αντίθεση για κάποιον που παραμένει μόνος.
Στην πραγματικότητα, όμως, η μοναξιά δεν είναι απλώς απουσία ανθρώπων γύρω μας. Είναι απουσία ουσιαστικής συναισθηματικής σύνδεσης. Κάποιος μπορεί να βρίσκεται μόνος στην πόλη και να αισθάνεται απολύτως καλά, ενώ ένας άλλος μπορεί να βρίσκεται σε ένα γεμάτο νησί, ανάμεσα σε χιλιάδες ανθρώπους, και να αισθάνεται βαθιά μόνος. Παρότι αυτή η κοινωνική σύγκριση κορυφώνεται τον Αύγουστο της μεγάλης φυγής, δεν σημαίνει ότι όποιος δεν έχει παρέα, σχέδιο ή διάθεση για διακοπές ξεχωρίζει αρνητικά από το κυρίαρχο κοινωνικό αφήγημα. Η μοναξιά τον Αύγουστο δεν είναι αδυναμία. Είναι αντανάκλαση της ανθρώπινης ανάγκης για σύνδεση και, ίσως, γι’ αυτό γίνεται τόσο ορατή: Επειδή είναι αληθινή και, ενίοτε, αναπόφευκτη.
Τελικά, αν το καλοσκεφτούμε, η άδειες πόλεις τον Αύγουστο προσφέρουν μια σπάνια ευκαιρία ενδοσκόπησης και εσωτερικής συμφιλίωσης· μία αίσθηση χαλαρότητας και ηρεμίας μακριά από τη συλλογική υστερία της καλπάζουσας τουριστικής περιόδου. Όσο δύσκολο κι αν φαίνεται μερικές φορές μέσα από τον παραμορφωτικό φακό της μοναξιάς, αξίζει να βουτήξουμε μέσα τους και να τις ρουφήξουμε αποφασιστικά, με ένα μακροβούτι βγαλμένο από τα πιο όμορφα παιδικά μας καλοκαίρια. Και ύστερα να βγούμε στην επιφάνεια, ανασαίνοντας με βαθιά ανακούφιση.
17°
