Βρυξέλλες: Πολυπολιτισμικότητα και αστικές αντιφάσεις, πολλαπλές ταχύτητες και μια πόλη σε συνεχή διαπραγμάτευση
Γράφει η Μαριάνθη Μηνιάτη, CEO και Founder του Αρχιτεκτονικού γραφείου Specular Grid
Οι Βρυξέλλες δεν φωνάζουν. Δεν έχουν το θεατρικό μεγαλείο του Παρισιού ούτε την εκρηκτική ένταση του Βερολίνου. Και όμως, εδώ χτυπά ένας από τους πιο σύνθετους παλμούς της Ευρώπης. Όχι ως εικόνα, αλλά ως διαδικασία. Όχι ως ολοκληρωμένη ταυτότητα, αλλά ως μια πόλη που διαρκώς διαπραγματεύεται τον εαυτό της.
Από το 2004 μέχρι σήμερα, οι Βρυξέλλες λειτουργούν ως ένα εργαστήριο ευρωπαϊκής πραγματικότητας. Η διεύρυνση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οι οικονομικές κρίσεις, οι τρομοκρατικές επιθέσεις του 2016, η πανδημία, η πίεση της κλιματικής αλλαγής, όλα αφήνουν ίχνη όχι μόνο στην πολιτική, αλλά και στον ίδιο τον αστικό χώρο.
Ο κτισμένος χώρος που αναπτύσσεται και προσδιορίζει τα αστικά μοντέλα που προκύπτουν αποκωδικοποιεί και ερμηνεύει τον εν εξελίξει αστικό χώρο που συνθέτει χωρικές και συμβολικές δηλώσεις εξουσίας και ταυτότητας. Η κυριαρχία των υαλοπετασμάτων , στα κτιριακά συγκροτήματα που στεγάζουν τα θεσμικά όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, παραπέμπει σε αρχές διαφάνειας, λογοδοσίας και τεχνοκρατικής ορθολογικότητας. Ωστόσο, η κλίμακα, η μορφολογία και ο βαθμός ελεγχόμενης πρόσβασης αυτών των συγκροτημάτων παράγουν έναν χωρικό διαχωρισμό, ενισχύοντας την αίσθηση αποστασιοποίησης από τον καθημερινό αστικό ιστό.
Σε άμεση γειτνίαση, αναπτύσσονται πολυπολιτισμικές και κοινωνικά ετερογενείς γειτονιές, όπου η μικτή χρήση γης, η γλωσσική ποικιλότητα και οι διαφορετικές οικονομικές δυναμικές συγκροτούν ένα ζωντανό αλλά άνισο αστικό τοπίο. Η συνύπαρξη αυτών των αντιθετικών χωρικών και κοινωνικών πραγματικοτήτων δεν συνιστά δυσλειτουργία του αστικού συστήματος, αλλά αναδεικνύει τη δομική πολυπλοκότητα και τις εγγενείς αντιφάσεις της σύγχρονης μητρόπολης.
Μετά το 2015, η πόλη επιχειρεί να αλλάξει κατεύθυνση. Λιγότερα αυτοκίνητα, περισσότερος δημόσιος χώρος, ποδήλατα, πράσινο. Η βιωσιμότητα δεν είναι απλώς περιβαλλοντική επιλογή, αλλά πολιτική δήλωση. Και, όπως συμβαίνει συχνά στις πόλεις, η εφαρμογή αυτής της δήλωσης δεν είναι ποτέ ουδέτερη.
Αν υπάρχει ένα σημείο που συμπυκνώνει αυτή τη μετάβαση, είναι η Place de Brouckère.
Μέχρι πριν λίγα χρόνια, ήταν μια τυπική διασταύρωση κυκλοφορίας. Σήμερα, αποτελεί μέρος μιας εκτεταμένης car-free ζώνης στο κέντρο της πόλης. Η αλλαγή δεν ήταν απλώς λειτουργική. Ήταν βαθιά πολιτική: ποιος έχει τελικά προτεραιότητα στην πόλη, το αυτοκίνητο ή ο άνθρωπος;
Η νέα πλατεία έγινε γρήγορα σύμβολο. Περισσότερος χώρος για περπάτημα, για στάση, για εκδηλώσεις. Ένα κέντρο που δεν το διασχίζεις απλώς, αλλά το χρησιμοποιείς. Ταυτόχρονα, όμως, δεν έλειψαν οι αντιδράσεις. Κάποιοι μίλησαν για έναν χώρο «υπερβολικά άδειο», χωρίς επαρκές πράσινο ή σκίαση. Άλλοι για μια παρέμβαση που προηγήθηκε της κοινωνικής συναίνεσης.
Η συζήτηση αυτή δεν είναι μοναδική. Επαναλαμβάνεται σε πολλές ευρωπαϊκές πόλεις: η απομάκρυνση των αυτοκινήτων δεν αρκεί από μόνη της. Ο δημόσιος χώρος πρέπει να γίνει ελκυστικός, ανθρώπινος, βιώσιμος στην καθημερινή χρήση του.
Και όμως, με τον χρόνο, η εικόνα αλλάζει. Οι έρευνες δείχνουν ότι η αποδοχή αυξάνεται. Ο θόρυβος μειώνεται, η ρύπανση περιορίζεται, το κέντρο επανακτά τη λειτουργία του ως τόπος συνάντησης. Παράλληλα, αναδύονται νέα ζητήματα: καθαριότητα, ασφάλεια, κοινωνικές ανισότητες. Η πλατεία λειτουργεί πλέον ως καθρέφτης της πόλης.
Η De Brouckère δεν είναι ένα ολοκληρωμένο έργο. Είναι μια διαδικασία. Ένα ανοιχτό πείραμα...
Δύο μοντέλα πόλης: Tour & Taxis και Midi Αν η De Brouckère δείχνει τη “μάχη” για τον δημόσιο χώρο, άλλες περιοχές αποκαλύπτουν τις διαφορετικές στρατηγικές ανάπτυξης της πόλης.
Το Tour & Taxis, ένα πρώην βιομηχανικό συγκρότημα κοντά στο κανάλι, έχει μετατραπεί σε έναν από τους πιο προβεβλημένους χώρους αστικής αναγέννησης. Η Gare Maritime, κάποτε αποθήκη και τελωνειακός κόμβος, φιλοξενεί σήμερα γραφεία, αγορές, εκδηλώσεις.
Η αρχιτεκτονική ενσωματώνει στοιχεία μίας επαναλαμβανόμενης φόρμας όπου η διαφάνεια, η γεωμετρική αυστηρότητα και οι «στρατηγικές βιωσιμότητας» συγκροτούν μια συνεκτική εικόνα θεσμικής “προόδου”. Παράλληλα, η έμφαση στην ομοιογένεια των υλικών και στη φορμαλιστική καθαρότητα συχνά οδηγεί σε έναν βαθμό τυποποίησης και απομάκρυνσης από το τοπικό αστικό και κοινωνικό υφιστάμενο ιστό. Με τρόπο ώστε ενώ προβάλλεται η εικόνα μιας «σύγχρονης Ευρώπης», αναδύεται ταυτόχρονα το ερώτημα κατά πόσο αυτή η αρχιτεκτονική κατορθώνει να ενσωματώσει την πολυπλοκότητα και την πολυφωνία που χαρακτηρίζουν τον ευρύτερο αστικό ιστό. Επισημαίνοντας το γεγονός ότι τέτοιες αναπλάσεις απευθύνονται κυρίως σε μεσαία και ανώτερα κοινωνικά στρώματα. Το ερώτημα της ένταξης παραμένει ανοιχτό: ποιος τελικά ανήκει σε αυτή τη νέα αστική φόρμα;
Στον αντίποδα βρίσκεται η περιοχή γύρω από τον σταθμό Bruxelles-Midi. Εδώ, ο αστικός ιστός δεν σχεδιάστηκε ως ενιαίο όραμα, αλλά εξελίχθηκε αποσπασματικά. Υψηλά κτίρια, έντονη κινητικότητα, αλλά και αίσθηση ασυνέχειας. Είναι μια πύλη προς την Ευρώπη και ταυτόχρονα ένας χώρος όπου οι κοινωνικές ανισότητες είναι ορατές.
Η καθημερινή εμπειρία είναι αντιφατική. Μεγάλοι όγκοι, ελλιπής συνοχή, ευάλωτοι πληθυσμοί, μια αίσθηση προσωρινότητας. Σε αντίθεση με το Tour & Taxis, εδώ η «ανάπτυξη» δεν μεταφράζεται απαραίτητα σε ποιότητα ζωής.
Η κλιματική πολιτική συνδέεται με την κοινωνική δικαιοσύνη. Ο δημόσιος χώρος γίνεται πεδίο πολιτικής. Η αρχιτεκτονική μετατρέπεται σε εργαλείο διαπραγμάτευσης μεταξύ εξουσίας, οικονομίας και καθημερινότητας.
Οι Βρυξέλλες δεν ολοκληρώνονται. Κάθε περίοδος δεν ακυρώνει την προηγούμενη, την επαναδιαπραγματεύεται.
Και ίσως εκεί βρίσκεται το πιο ενδιαφέρον στοιχείο τους: δεν προσφέρουν μια έτοιμη αφήγηση. Σε προκαλούν να τη συνθέσεις.
Σε μια εποχή όπου πολλές πόλεις επιδιώκουν να κατασκευάσουν μια καθαρή, ελκυστική εικόνα, οι Βρυξέλλες παραμένουν ανοιχτές, ατελείς και ακριβώς γι’ αυτό απολύτως σύγχρονες.
17°
