Ο Αλέξης Τσίπρας, η Μαρία Καρυστιανού και οι απρόσμενες συγκλίσεις δύο διαφορετικών διακηρύξεων
Η παρουσίαση της νέας πολιτικής πρωτοβουλίας του Αλέξη Τσίπρα προκάλεσε αμέσως έναν συνειρμό που δύσκολα μπορεί να θεωρηθεί τυχαίος. Ο χώρος, η αισθητική, η ρητορική περί «νέας αρχής», η αναφορά στην κοινωνική πλειοψηφία, η έμφαση στη δημοκρατία και στη δικαιοσύνη, αλλά και η προβολή της ανάγκης μιας μεγάλης κοινωνικής και πολιτικής επανεκκίνησης παραπέμπουν ευθέως στην ιστορική Διακήρυξη της 3ης του Σεπτέμβρη του ΠΑΣΟΚ. Ακόμη και η χρήση συμβολισμών που θυμίζουν το παλαιό ΠΑΣΟΚ δεν αποτελεί σύμπτωση αλλά συνειδητή πολιτική επιλογή.
Η αναφορά δεν περιορίζεται μόνο στη μορφή. Όπως η 3η του Σεπτέμβρη του 1974 επιχειρούσε να εκφράσει μια κοινωνική πλειοψηφία που αισθανόταν αποκλεισμένη από τα κέντρα λήψης αποφάσεων, έτσι και η νέα πρωτοβουλία του Αλέξη Τσίπρα επιχειρεί να εκφράσει τη δυσαρέσκεια απέναντι στις ανισότητες, στη συγκέντρωση οικονομικής ισχύος, στην κρίση εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς και στην αίσθηση ότι η πολιτική δεν υπηρετεί τους πολλούς. Το ενδιαφέρον είναι ότι παρόμοια αφετηρία συναντά κανείς σε αρκετά σημεία της διακήρυξης της Μαρίας Καρυστιανού. Παρότι προέρχονται από διαφορετικές πολιτικές διαδρομές και χρησιμοποιούν διαφορετικό λεξιλόγιο, και οι δύο πρωτοβουλίες ταυτίζονται σε κοινή διαπίστωση: ότι η σχέση πολιτών και θεσμών έχει διαρραγεί και ότι απαιτείται «βαθιά» δημοκρατική και πολιτική επανεκκίνηση. Πίσω από τις εμφανείς διαφορές ύφους και πολιτικής ταυτότητας, οι δύο διακηρύξεις εμφανίζουν περισσότερες συγκλίσεις απ’ όσες αναγνωρίζουμε συνήθως στη δημόσια συζήτηση.
Η σύγκλιση είναι ιδιαίτερα εμφανής στο ζήτημα του κράτους δικαίου. Αμφότερες οι διακηρύξεις τοποθετούν στο επίκεντρο τη διαφάνεια, τη λογοδοσία, την καταπολέμηση της διαφθοράς και την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης των πολιτών στους θεσμούς. Η απαίτηση για ανεξάρτητη δικαιοσύνη, για έλεγχο της εξουσίας και για ουσιαστική λειτουργία των δημοκρατικών θεσμών αποτελεί κοινό πυρήνα των δύο προσεγγίσεων. Εξίσου σημαντική είναι η σύγκλιση στο ζήτημα του παραγωγικού μοντέλου. Τόσο η πρωτοβουλία του κ. Τσίπρα όσο και η διακήρυξη της κ. Καρυστιανού απορρίπτουν έμμεσα την ιδέα μιας οικονομίας που βασίζεται αποκλειστικά στην κατανάλωση, στον δανεισμό και στις υπηρεσίες χαμηλής προστιθέμενης αξίας. Και προτείνουν την ανάγκη παραγωγικής ανασυγκρότησης με έμφαση στην αγροτική παραγωγή, στη μεταποίηση, στην καινοτομία, στην περιφερειακή ανάπτυξη και στην ενίσχυση των μικρομεσαίων επιχειρήσεων. Η αναφορά στην ανάγκη δημιουργίας μιας οικονομίας που παράγει πλούτο και θέσεις εργασίας στην Ελλάδα είναι ίσως το πιο ουσιαστικό κοινό τους σημείο.
Ακόμη και στην εξωτερική πολιτική οι συγκλίσεις είναι περισσότερες από όσες συνήθως επισημαίνονται. Η αναφορά στην εθνική κυριαρχία, στην ανάγκη πολυδιάστατης εξωτερικής πολιτικής και στη διασφάλιση των εθνικών συμφερόντων υπάρχει και στις δύο διακηρύξεις. Η γλώσσα μπορεί να διαφέρει, αλλά η βασική επιδίωξη μιας πιο ενεργητικής και αυτόνομης παρουσίας της χώρας στο διεθνές περιβάλλον εμφανίζεται κοινή.
Οι επιμέρους διαφορές αφορούν κυρίως την έμφαση που δίνεται σε συγκεκριμένα ζητήματα. Η πρωτοβουλία Τσίπρα αναδεικνύει περισσότερο τα ζητήματα ισότητας φύλων, ΛΟΑΤΚΙ+ δικαιωμάτων, μεταναστευτικής πολιτικής, πράσινης μετάβασης και ψηφιακής δημοκρατίας. Η Καρυστιανού δίνει μεγαλύτερο βάρος στη θεσμική αποκατάσταση, στη δικαιοσύνη, στην κοινωνική συνοχή και στην εθνική ανασυγκρότηση. Πρόκειται μάλλον για διαφορετικές ιεραρχήσεις και πολιτικές ευαισθησίες παρά για ριζικές αντιθέσεις στο σύνολο της πολιτικής τους πρότασης.
Πέραν όμως από τις επιμέρους πολιτικές προτάσεις, οι δύο διακηρύξεις μοιράζονται και ένα ακόμη χαρακτηριστικό που παραπέμπει σε μια μακρά ελληνική πολιτική παράδοση: τον λαϊκισμό ως συγκεκριμένο τρόπο πολιτικής αφήγησης. Και στα δύο κείμενα η πολιτική σύγκρουση παρουσιάζεται πρωτίστως ως σύγκρουση ανάμεσα στην κοινωνία και σε ένα απομακρυσμένο, διεφθαρμένο ή ανεύθυνο κατεστημένο. Ο «λαός», οι «πολίτες», η «κοινωνική πλειοψηφία» εμφανίζονται ως ενιαίο σώμα με κοινά συμφέροντα και κοινή βούληση, ενώ απέναντί τους τοποθετούνται οι ελίτ, τα μεγάλα συμφέροντα, τα καρτέλ, οι τράπεζες, οι διαπλεκόμενοι μηχανισμοί εξουσίας και οι αποτυχημένοι θεσμοί.
Έτσι, η πολιτική αντιπαράθεση αποκτά έντονο ηθικολογιό χαρακτήρα. Δεν παρουσιάζεται μόνο ως διαφωνία για πολιτικές επιλογές, αλλά ως αντιπαράθεση ανάμεσα στο δίκαιο και στο άδικο, στην κοινωνία και στα προνόμια, στη δημοκρατία και στη διαφθορά. Πρόκειται για ρητορική που συναντάται ιστορικά σε πολλές ελληνικές πολιτικές διακηρύξεις, από την 3η του Σεπτέμβρη μέχρι σήμερα.
Εξίσου χαρακτηριστική είναι η περιορισμένη αναφορά στους σύνθετους περιορισμούς που αντιμετωπίζει ένα σύγχρονο κράτος. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, οι διεθνείς αγορές, οι γεωπολιτικοί συσχετισμοί, οι δημοσιονομικοί κανόνες, οι τεχνολογικές εξαρτήσεις και οι πολυεπίπεδοι μηχανισμοί λήψης αποφάσεων εμφανίζονται ελάχιστα ή καθόλου. Η έμφαση δίνεται στην πολιτική βούληση, στην κινητοποίηση της κοινωνίας και στην ανάγκη μιας νέας αρχής. Η εντύπωση που δημιουργείται είναι ότι τα περισσότερα προβλήματα μπορούν να λυθούν εφόσον αποκατασταθεί η δημοκρατική βούληση και η ηθική της πολιτικής.
Αντίστοιχα, στα επτά βασικά σημεία που παρουσίασε ο Αλέξης Τσίπρας δεν υπάρχει αναφορά στην Ευρωπαϊκή Ένωση, παρά το γεγονός ότι πολλά από τα ζητήματα που αναδεικνύει —από την πράσινη μετάβαση μέχρι την ψηφιακή κυριαρχία— συνδέονται άμεσα με ευρωπαϊκές πολιτικές. Το γεγονός αποκτά ιδιαίτερη σημασία αν αναλογιστούμε ότι σήμερα η Ελλάδα δεν μπορεί να συζητήσει σοβαρά για το μέλλον της γεωργίας χωρίς την Κοινή Αγροτική Πολιτική, για την ενέργεια χωρίς την ευρωπαϊκή αγορά ενέργειας, για την τεχνητή νοημοσύνη χωρίς τον ευρωπαϊκό κανονισμό AI Act, ούτε για την άμυνα χωρίς τη συζήτηση που διεξάγεται για την ευρωπαϊκή στρατηγική αυτονομία.
Η απουσία της Ευρώπης είναι το πιο ουσιαστικό κενό των δύο πολιτικών αφηγήσεων. Και οι δύο πρωτοβουλίες ξεκινούν από τα προβλήματα της ελληνικής κοινωνίας και αναζητούν τις απαντήσεις κυρίως στο εσωτερικό της χώρας. Πενήντα χρόνια μετά την 3η του Σεπτέμβρη, οι νέες πολιτικές διακηρύξεις εξακολουθούν να αντλούν δύναμη από το ίδιο πολιτικό σχήμα: τον ενάρετο, «σοφό» λαό απέναντι στο Κατεστημένο, την υπόσχεση της εθνικής και κοινωνικής αναγέννησης, την αναζήτηση μιας νέας αρχής. Εκεί όπου η εποχή απαιτεί νέες απαντήσεις, είναι ίσως ακριβώς εκεί όπου η Ευρώπη παραμένει η μεγάλη απούσα.
Η κρισιμότητα των στιγμών δεν επιτρέπει ούτε παραλυτικές ισορροπίες ούτε φαινομενικά ανώδυνους συμψηφισμούς που θα κοστίσουν πολύ ακριβά στο άμεσο μέλλον.
Η αναβίωση της πλειοδοσίας παροχών δεν αποτελεί απλώς προεκλογικό φαινόμενο· αποκαλύπτει ότι τα βαθύτερα αντανακλαστικά του μεταπολιτευτικού λαϊκισμού παραμένουν πολιτικά ενεργά.
17°
