Το φαινόμενο του Victim Blaming: Η δεύτερη μορφή βίας
Η ενοχοποίηση του θύματος δεν είναι απλώς μια κοινωνική προκατάληψη. Αποτελεί έναν μηχανισμό που συχνά αναπαράγει τη σιωπή γύρω από την έμφυλη και συντροφική βία.
Victim blaming και έμφυλη βία: πώς τα κοινωνικά στερεότυπα ενοχοποιούν τα θύματα και αποδυναμώνουν την καταδίκη των δραστών.
Όταν μια υπόθεση έμφυλης ή συντροφικής βίαςγίνεται δημόσια γνωστή, η προσοχή δεν στρέφεται πάντα αποκλειστικά στον δράστη. Συχνά, μέρος της δημόσιας συζήτησης μετατοπίζεται στο ίδιο το άτομο που υπέστη τη βία: «Γιατί έμεινε;», «Γιατί δεν μίλησε νωρίτερα;», «Γιατί επέστρεψε;», «Τι έκανε;».
Αυτού του είδους οι αντιδράσεις περιγράφονται στη διεθνή βιβλιογραφία ως victim blaming (ενοχοποίηση του θύματος): η τάση να αποδίδεται, άμεσα ή έμμεσα, μέρος της ευθύνης για τη βία στο ίδιο το θύμα. Δεν πρόκειται απλώς για μια άστοχη διατύπωση ή προσωπική προκατάληψη. Πρόκειται για μια ευρύτερη κοινωνική και ψυχολογική διεργασία που επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε, ερμηνεύουμε και τελικά αντιμετωπίζουμε τη βία.
Η βία στις συντροφικές σχέσεις αποτελεί ένα σοβαρό πρόβλημα δημόσιας υγείας, με σημαντικές επιπτώσεις στη σωματική, ψυχική και κοινωνική ευημερία των θυμάτων. Οι κοινωνικές στάσεις απέναντι στη βία δεν είναι ουδέτερες. Επηρεάζουν τόσο την ανοχή απέναντι στο φαινόμενο όσο και την προθυμία των θυμάτων να αναζητήσουν βοήθεια.
Η αναγνώριση και η αμφισβήτηση των αντιλήψεων που οδηγούν στην ενοχοποίηση του θύματος αποτελούν ουσιαστικό μέρος της πρόληψης
Σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση αυτών των αντιλήψεων παίζει η έννοια του λεγόμενου «ιδανικού θύματος». Η κοινωνία τείνει να εκφράζει μεγαλύτερη συμπόνια προς άτομα που θεωρούνται απολύτως αθώα, παθητικά και ευάλωτα. Αντίθετα, όταν ένα θύμα αντιδρά, παραμένει σε μια κακοποιητική σχέση, επιστρέφει στον σύντροφό του ή δεν συμπεριφέρεται όπως αναμένεται κοινωνικά, η στάση του περιβάλλοντος μπορεί να γίνει πιο επικριτική και λιγότερο υποστηρικτική.
Παράλληλα, στον δημόσιο λόγο συχνά εμφανίζονται αφηγήσεις που επιχειρούν να «εξηγήσουν» τη βία μέσα από παράγοντες όπως η απιστία ή ακόμη και η υποψία απιστίας. Όταν τέτοιες πληροφορίες κυριαρχούν στη συζήτηση, αυξάνεται ο κίνδυνος μετατόπισης της ευθύνης από τον δράστη προς το θύμα. Αντίστοιχους μηχανισμούς συναντάμε συχνά και στις αφηγήσεις των ίδιων των δραστών, οι οποίοι αποδίδουν τη βίαιη συμπεριφορά τους στη ζήλια, την απόρριψη, τη συναισθηματική φόρτιση ή την πρόκλησή της από το ίδιο το θύμα. Με αυτόν τον τρόπο, η ευθύνη μεταφέρεται από τη συνειδητή επιλογή άσκησης βίας σε εξωτερικούς παράγοντες ή στη συμπεριφορά του θύματος.
Ίσως γι’ αυτό ερωτήματα όπως «γιατί δεν έφυγε;» επανέρχονται τόσο συχνά. Ωστόσο, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι οι αποφάσεις των θυμάτων που βρίσκονται σε μια κακοποιητική σχέση λαμβάνονται συχνά υπό συνθήκες φόβου, ελέγχου, οικονομικής εξάρτησης και αυξημένου κινδύνου κλιμάκωσης της βίας. Συμπεριφορές που εκ πρώτης όψεως φαίνονται ακατανόητες, μπορεί στην πραγματικότητα να αποτελούν στρατηγικές επιβίωσης και διαχείρισης του κινδύνου από την πλευρά του θύματος.
Καθοριστικό ρόλο παίζει και η γλώσσα που χρησιμοποιούμε. Εκφράσεις όπως «είχαν μια βίαιη σχέση», «μετά από έναν καβγά συνέβη η επίθεση» ή «η σχέση ήταν τοξική» ενδέχεται, άθελά μας, να παρουσιάζουν τη βία ως αποτέλεσμα μιας αμοιβαίας σύγκρουσης και όχι ως πράξη ενός προσώπου που επέλεξε να ασκήσει βία. Ο τρόπος με τον οποίο μιλάμε για τη βία επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο την αντιλαμβανόμαστε.
Γι’ αυτό, η αναγνώριση και η αμφισβήτηση των αντιλήψεων που οδηγούν στην ενοχοποίηση του θύματος αποτελούν ουσιαστικό μέρος της πρόληψης. Η αντιμετώπιση της έμφυλης και συντροφικής βίας δεν εξαρτάται μόνο από τους νόμους και τις υπηρεσίες υποστήριξης. Εξαρτάται και από τον τρόπο με τον οποίο ως κοινωνία επιλέγουμε να ακούμε τα θύματα, να μιλάμε για τη βία και, τελικά, να αποδίδουμε την ευθύνη εκεί όπου πραγματικά ανήκει: στον δράστη.
Η ενοχοποίηση του θύματος δεν είναι απλώς μια κοινωνική προκατάληψη. Αποτελεί έναν μηχανισμό που συχνά αναπαράγει τη σιωπή γύρω από την έμφυλη και συντροφική βία.
Έπεσα σε σκουληκότρυπα και μ’ έστειλε στον Βόλο στα 70s; «Όχι, βρε κουτό», άκουσα τη φωνή του Διονύση του Σαββόπουλου μέσα στο κεφάλι μου. «Είναι η Ελλάδα που αντιστέκεται, η Ελλάδα που επιμένει...»
17°
