Πιστεύοντας τις υποσχέσεις του μάγου-γιατρού

Ο άνθρωπος έχει μεγάλη ανάγκη για βεβαιότητα. Όταν η πραγματικότητα είναι δύσκολη, ασαφής ή ανεξέλεγκτη —ένας καρκίνος που έρχεται από το πουθενά, μια οικονομική καταστροφή, ένας πόλεμος, η ανεργία—, η ελκυστικότητα μιας εξήγησης που προσφέρει σαφή αιτία, σαφή ένοχο και σαφή λύση αυξάνεται κατακόρυφα. Γνώριζα ο ίδιος μία καλά καταρτισμένη γυναίκα που, σαν έσχατο μέσο, κατέφυγε με τη συνδρομή συγγενών σε «θεραπεία με κρυστάλλους» (μία εξευτελιστική διαδικασία), και στο γνωστό δηλητήριο του μπλε σκορπιού από την Κούβα…

Λένε πως όλο αυτό συνδέεται —μεταξύ άλλων— με την ανάγκη για «γνωστικό κλείσιμο», το γεγονός δηλαδή ότι κανείς προτιμά μια οριστική απάντηση απέναντι στην παρατεταμένη αβεβαιότητα. Το «Πάρε το δηλητήριο και θα γίνεις καλά» έχει τεράστιο ψυχολογικό πλεονέκτημα απέναντι στο, «Έχουμε πιθανότητες, παρενέργειες, εξετάσεις… και θα δούμε».

Η ευπιστία των ανθρώπων απέναντι σε απατεώνες «γιατρούς» ή άλλες παραπλανητικές υποσχέσεις βασίζεται, όπως διαβάζει κανείς, σε συγκεκριμένους ψυχολογικούς, γνωστικούς και συναισθηματικούς μηχανισμούς. Η πραγματικότητα είναι περίπλοκη, αβέβαιη και συχνά σκληρή. Ο εγκέφαλος προτιμά τις εύκολες, απόλυτες και καθησυχαστικές απαντήσεις («Θα θεραπευτείς αμέσως», «Δεν θα πληρώνει κανείς φόρους») παρά την αβεβαιότητα. Οι απατεώνες στοχεύουν στο συναίσθημα και όχι στη λογική. Η απελπισία ενός αρρώστου ή η οικονομική πίεση μεταβάλλουν τον τρόπο με τον οποίο αξιολογούμε πληροφορίες: σχεδόν αδρανοποιούν την κριτική σκέψη. Περιορίζουν την προσοχή μας, αυξάνουν την παρορμητικότητά μας, και μας καθιστούν δεκτικούς σε πληροφορίες που υπόσχονται άμεση διέξοδο.