Ρόσμερσχολμ στο Θέατρο Τέχνης: Ο Γιάννης Χουβαρδάς και όλοι οι πρωταγωνιστές μιλούν για την παράσταση

Το «Ρόσμερσχολμ» του Ερρίκου Ίψεν παρουσιάζεται στο Θέατρο Τέχνης – Φρυνίχου, σε μετάφραση, διασκευή και σκηνοθεσία του Γιάννη Χουβαρδά. Έξι πρόσωπα, έξι διαφορετικές στάσεις απέναντι στη σύγκρουση του παλιού με το νέο, του συντηρητισμού με τις προοδευτικές ιδέες. Κεντρικός ήρωας της ιστορίας ο Γιοχάνες Ρόσμερ, ένας άνθρωπος που έχει μεγαλώσει σε ένα βαθιά συντηρητικό οικογενειακό περιβάλλον, πρώην πάστορας, ο οποίος σταδιακά διαμορφώνει τη δική του, πιο προοδευτική αντίληψη για τον κόσμο. Ζει σε ένα «στοιχειωμένο» σπίτι, όπου ακόμα κυκλοφορεί η σκιά της συζύγου του που αυτοκτόνησε. Γύρω του κινούνται οι υπόλοιποι πέντε ήρωες, οι οποίοι προσπαθούν άλλοτε να τον επηρεάσουν, άλλοτε να τον χειραγωγήσουν, άλλοτε να εκμεταλλευτούν αυτήν την αυθεντικότητα του χαρακτήρα του αλλά και τη θέση του στην κοινωνία. Τα κίνητρά τους διαφέρουν: έρωτας, αγάπη, εξουσία, επιβολή, φιλοδοξία, οπορτουνισμός.

Με αφορμή την παράσταση, συναντηθήκαμε με τους συντελεστές στο θέατρο Τέχνης και μιλήσαμε για τη διασκευή και τη σκηνοθετική προσέγγιση του ιψενικού αριστουργήματος, αλλά και για τις αντιφάσεις, τις ιδέες και τα κίνητρα των ηρώων.

Ρόσμερσχολμ στο θέατρο Τέχνης: Η σκηνοθετική προσέγγιση του Γιάννη Χουβαρδά και οι αντιφάσεις των ηρώων

Η σκηνοθετική προσέγγιση

​O Γιάννης Χουβαρδάς πέρα από τη σκηνοθεσία υπογράφει και τη μετάφραση και τη διασκευή του κειμένου του Ερρίκου Ίψεν. Προσεγγίζει αυτό το σκοτεινό έργο με τρόπο που να αναδεικνύει την αινιγματικότητά του. Ενώ επί σκηνής βλέπουμε ένα σαλόνι, οι ήρωες κινούνται σε αυτό το ρεαλιστικό σκηνικό με τέτοιον τρόπο ώστε να το μεταφέρουν στη σφαίρα του ονειρικού. 

​Όπως ανέφερε ο ίδιος ο Γιάννης Χουβαρδάς σχετικά με τη διασκευή του κειμένου, «Να τονίσουμε ότι είναι ατόφιο το κείμενο. Από εκεί και πέρα, εγώ υπεισέρχομαι μέσα στο κείμενο -το κάνω άλλωστε συχνά αυτό στις σκηνοθεσίες μου- και αλλάζω τους τρόπους που γίνονται και που λέγονται τα πράγματα. Δηλαδή κάποια πράγματα που συμβαίνουν σε ένα μεγάλο αρχοντικό, εδώ σε εμάς συμβαίνουν σε ένα μικρό δωμάτιο. Εκεί που άνθρωποι μπαίνουν από πόρτες, εδώ σε εμάς μπαίνουν και από παράθυρα».

Όπως είπε και στους ηθοποιούς την πρώτη μέρα που μαζεύτηκαν για να διαβάσουν το κείμενο, «είναι μια κινηματογραφικού τύπου διασκευή, σαν ένα κινηματογραφικό σενάριο. Γιατί, όπως βλέπετε, είναι ένας χώρος τόσο μικρός, τόσο καδραρισμένος σαν μια οθόνη κινηματογράφου, που οτιδήποτε συμβαίνει μέσα σε αυτόν τον χώρο πολλαπλασιάζεται ως ενέργεια και ως όγκος, οπότε είναι σαν να βλέπει κανείς μια κινηματογραφική οθόνη».

Μάλιστα, με πληροφόρησε ότι θα υπάρχουν και κάποιες προβολές πίσω, που χτίζουν μια συγκεκριμένη ατμόσφαιρα. Ξαφνικά το παράθυρο πίσω μετασχηματίζεται σε μια οθόνη κινηματογράφου. «Το κυκλώνουμε από παντού το θέμα ώστε να μην μπορεί να εφησυχαστεί ο θεατής ότι βλέπει ένα δράμα δωματίου, αλλά ότι βλέπει κάτι άλλο, που ανήκει περισσότερο στη σφαίρα της ποίησης. Ακόμα και στο θέμα της κίνησης άλλωστε, πρέπει όλα να αποπνέουν ποίηση».

Όσον αφορά τους ήχους της παράστασης, που έχει επιμεληθεί ο Φώτης Σιώτας, είναι πάρα πολλοί, για να προσδίδουν μια διάσταση παραισθησιακή. «Υπάρχει ο υποτυπώδης ρεαλισμός μιας ιστορίας αλλά το έργο κινείται στη σφαίρα του μυστηρίου. Είναι ένα ψυχολογικό υπαρξιακό θρίλερ, όπου οι άνθρωποι ονειρεύονται τη ζωή τους».

Γιώργος Γλάστρας, Σίμος Κακάλας, Ηρώ Μπέζου, Άντζελα Μπρούσκου, Αργύρης Ξάφης, Γιάννης Χαρίσης μιλούν για τους ρόλους τους στο «Ρόσμερσχολμ» - Οι παρεμβάσεις του Γιάννη Χουβαρδά

​Γιοχάνες Ρόσμερ (Αργύρης Ξάφης) - Εσωστρεφής, σημαδεμένος και ευάλωτος, ιδεαλιστής αλλά και απ-ελπισμένος

«​Σημαδεμένος, με την έννοια ότι του έχει περαστεί στο κεφάλι –μαζί με το όνομα– μια ολοκληρωμένη κληρονομιά, κάποιες αξίες και ένας τρόπος ύπαρξης και ηθικής. Εσωστρεφής, γιατί δεν έχει πάρα πολλές παρέες, μάλιστα αποφεύγει να κυκλοφορεί, ειδικά στη φάση που τον πετυχαίνουμε. Και ευάλωτος, με την έννοια ότι είναι ένας άνθρωπος που μπορεί να χειραγωγηθεί εύκολα. Παράλληλα, είναι και ιδεαλιστής, δηλαδή τον ελκύουν τα μεγάλα ζητήματα και οι ιδέες. Ξεκινά ως ένας πάστορας, ο οποίος μόλις έχει φύγει από τον κλήρο και τον έχει τραβήξει μια καινούρια ιδεολογία που έχει να κάνει με την απελευθέρωση του ατόμου».

​Και ο Γιάννης Χουβαρδάς συμπληρώνει: «Εγώ θα ήθελα να προσθέσω ότι ο Ρόσμερ είναι ένας άνθρωπος με βασικό χαρακτηριστικό του την απελπισία. Κάποια στιγμή, προτού τον γνωρίσουμε εμείς στο έργο, απ-ελπίστηκε. Δηλαδή έχασε την ελπίδα του, την πίστη του. Και μετά ήρθε στη ζωή του αυτή η ύπαρξη, η Ρεμπέκκα, η οποία τον εμπνέει, τον τραβάει προς μια άλλη κατεύθυνση, του δίνει ζωή και τον αναζωογονεί. Και μεσούντος του έργου πέφτει και πάλι στην απελπισία, καθώς αρχίζει να αμφιβάλλει και  γι' αυτήν την έμπνευση, που τον οδήγησε στην καινούρια ζωή. Γι' αυτό και λέω ότι για μένα είναι δυνατό χαρακτηριστικό του η απελπισία. Τον κινεί. Ακόμα και στην περίοδο που εμφορείται από τις καινούριες ιδέες και τον ιδεαλισμό για την ανθρωπότητα, για τους ανθρώπους που θα γίνουν ίσοι μεταξύ τους, ακόμα και τότε ελλοχεύει ο κίνδυνος να βρεθεί κάποιος που θα του τραβήξει το χαλί κάτω από τα πόδια και θα χαθεί η πίστη και η ελπίδα. Οπότε είναι ο ρόλος του χτισμένος πάνω στο έδαφος της απελπισίας».

Κρολ (Γιάννης Χαρίσης) - Φανατικός, δογματικός, καχύποπτος, βαθιά συντηρητικός

«​Είναι γυμνασιάρχης και γυναικαδερφός του Ρόσμερ, δηλαδή αδερφός της Μπεάτα που έχει αυτοκτονήσει. Θα έλεγα ότι είναι φανατικός και δογματικός, καχύποπτος με όλους, βαθιά συντηρητικός. Ταυτόχρονα άγιος στο πρόσωπο των τρίτων και «μαφιόζος», με την έννοια ότι προσπαθεί να επιβάλει μια πραγματικότητα. Άλλωστε, όταν ανακαλύπτει ότι ο Ρόσμερ μετατίθεται ιδεολογικά, αυτό τον αναστατώνει. Και όταν τίθεται το ζήτημα φιλία vs ιδεολογία, είναι άτεγκτος ο Κρολ».

​Ο Γιάννης Χουβαρδάς συμπληρώνει: «Έχει κάποια οιδιπόδεια χαρακτηριστικά αυτός ο ήρωας, με την έννοια ότι νομίζει ότι τα ξέρει όλα, αλλά στην πραγματικότητα είναι τυφλός. Γιατί ακριβώς επειδή πιστεύει ακράδαντα ότι ξέρει τα πάντα και θα τα επιβάλει στους άλλους, δεν μπορεί να δει αριστερά και δεξιά τι συμβαίνει. Αλλά ταυτόχρονα αυτός είναι που αρχίζει να ψηλαφεί την αλήθεια -χαρακτηριστικό επίσης οιδιποδειακό- για τη Ρεμπέκκα και την ξεσκεπάζει. Στον Ρόσμερ στην αρχή και μετά και στην ίδια τη Ρεμπέκκα».

Και ο Αργύρης Ξάφης παρεμβαίνει: «Ο Κρολ ανήκει σε ένα φανατισμένο κίνημα, που έχει ανάγκη από έναν καθαρό, αμόλυντο ηγέτη. Και αυτός είναι ο Ρόσμερ για εκείνον».

Πέντερ Μόρτενσγκορ (Σίμος Κακάλας) - Οπορτουνιστής, φιλόδοξος, σημαδεμένος

​Στο αντίπαλο δέος του Κρολ, βρίσκεται ο Πέντερ Μόρτενσγκορ, που τον υποδύεται ο Σίμος Κακάλας. «Είναι εναντίον της κρατούσας τάξης. Είναι η εποχή που ανεβαίνουν οι φιλελεύθεροι, ή για να είμαστε πιο ακριβείς ήταν οι αριστεροί σοσιαλιστές, οι προοδευτικοί της εποχής, που αγωνίζονταν για να σταματήσει η απόλυτη εξουσία της εκκλησίας και του Κράτους. Ο Μόρτενσγκορ είναι εκδότης εφημερίδας. Τα επίθετα που θα χρησιμοποιούσα για αυτόν είναι: οπορτουνιστής, φιλόδοξος, υπομονετικός, αλλά και σημαδεμένος - τραυματισμένος. Το τραύμα του είναι εμφανές, το γνωρίζουν όλοι. Άλλωστε δεν προσπάθησε να το κρύψει. Ωστόσο κατάφερε να το καλύψει και έγινε και εκδότης εφημερίδας, με μεγάλη επιρροή στον προοδευτικό χώρο. Τώρα επανέρχεται με μια θριαμβευτική διάθεση. Ο Γιάννης τον παρουσιάζει ως αλεπού αλλά εγώ θα έλεγα ότι είναι και λίγο αρουραίος. Με την έννοια ότι μπορεί να επιβιώσει σε οποιαδήποτε συνθήκη. Δηλαδή βλέπει ότι το ρέμα πάει προς τα εκεί. Και το ακολουθεί. Και δεν πάει ενάντια στα συμφέροντα της εκκλησίας γιατί το ποίμνιο εκείνη την εποχή ήταν θρήσκοι».

Και ο Γιάννης Χουβαρδάς παρεμβαίνει: «Κάποια στιγμή στο παρελθόν ο τότε πάστορας Ρόσμερ φρόντισε να τον απολύσουν από το σχολείο όπου εργαζόταν ως καθηγητής ως στιγματισμένο ηθικά καθώς διατηρούσε σχέση με μια παντρεμένη, την οποία μάλιστα κατέστησε έγκυο. Ξέσπασε μεγάλο σκάνδαλο τότε».

Ο Αργύρης Ξάφης συμπληρώνει: «Ενώ είναι πρωτοπόρος στο κίνημα, αυτός δεν είναι ιδεαλιστής». 

Οπότε εδώ έχουμε δυο ρόλους που αποτελούν ακριβώς δυο αντίθετους πόλους, σχολιάζω. Και συμπληρώνει ο Γιάννης Χουβαρδάς: «Ακριβώς. Χρησιμοποιούν τα ίδια κόλπα για αντίθετους σκοπούς. Και για τους δυο, ο σκοπός αγιάζει τα μέσα».

​Μπρέντελ (Γιώργος Γλάστρας) - Ο ποιητής

Έρχεται αναπάντεχα στο έργο από το παρελθόν. Έχει μια πολύ στενή σχέση με τον Ρόσμερ. Ήταν δάσκαλος στο σχολείο, αλλά του έκανε και ιδιαίτερα και κάποια στιγμή. Ο πατέρας του τον πέταξε με τις κλωτσιές από το σπίτι, καθώς είχε ελεύθερο πνεύμα. «Τα ελεύθερα πνεύματα δεν κυκλοφορούσαν στο Ρόσμερσχολμ. Προφανώς έχει παίξει ρόλο στον ιδεαλισμό που κουβαλά ο Ρόσμερ. Ενώ φέρει όλη την παιδική ηλικία που κουβαλά ο Ρόσμερ, έρχεται από το μέλλον, δηλαδή είναι ο καθρέφτης του Ρόσμερ στο μέλλον. Επίσης, ενώ οι άλλοι έχουν έναν ωφελιμισμό, εκείνος κινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση. Μάλιστα, όταν αναφέρεται στον Ρόσμερ, τον αποκαλεί είτε "αγόρι μου", είτε "καλέ μου μαθητή", δηλαδή του δείχνει τον δρόμο και πατρικά και ως δάσκαλος».

Αργύρης Ξάφης: «Εγώ θα έλεγα ότι είναι καλλιτέχνης»

Και ο Γιάννης Χουβαρδάς υπερθεματίζει: «Ποιητής. Εγώ αυτό που σκεφτόμουν είναι μια σκηνή με τον Κρολ που λέει στον Ρόσμερ: "αυτός μπορεί να σε καταστρέψει". Και όντως γίνεται. Ο Ρόσμερ φτάνει σε δυο σημεία στο έργο όπου αμφιταλαντεύεται, γιατί δεν έχει κάνει ακόμη το "coming out", όπως θα λέγαμε. Οπότε εκεί έρχεται ο Μπρέντελ -που όπως είπε και ο Γιώργος Γλάστρας είναι ο καθρέφτης του Ρόσμερ στο μέλλον- και με μια ποιητικότητα, θεατρικότητα και έναν ενθουσιασμό, του εμπνέει τη διάθεση να μιλήσει, να σπάσει το τζάμι και να βγει μπροστά. Και έτσι γίνεται η μεγάλη ρήξη με τον Κρολ. Αυτό συμβαίνει στην πρώτη πράξη. Στην τελευταία πράξη, όταν έχει επανέλθει η απελπισία και πάλι δεν ξέρει πώς να την εκφράσει ο Ρόσμερ, εμφανίζεται πάλι ο Μπρέντελ και με ένα αλληγορικό παραμύθι, του λέει πώς θα βρει τον τρόπο να πάει παρακάτω, κάτι που δεν θέλουμε να αποκαλύψουμε».

Ρεμπέκκα (Ηρώ Μπέζου) - Ορφανή, αινιγματική και ερωτευμένη

​«Έχει γαλουχηθεί με τις πιο προοδευτικές ιδέες. Τις θεωρεί κληρονομιά της. Ήρθε από τον βορρά στον νότο κουβαλώντας τη βιβλιοθήκη της. Προσπαθεί να εναποθέσει αυτήν την ιδεολογία σε έναν άνθρωπο. Οπότε βρίσκει αυτόν τον πάστορα που θα μπορούσε να αντιπροσωπεύει ακριβώς το αντίθετο λόγω της τάξης του, της πίστης του και του επαγγέλματός του, αλλά φαίνεται ότι θέλει να κάνει αυτή τη στροφή.

​Με την Μπεάτα, τη σύζυγο του Ρόσμερ που έχει αυτοκτονήσει προτού ξεκινήσει το έργο, είχε μια ιδιαίτερη σχέση, όπου υπάρχει ένα κομμάτι ανταγωνισμού από τη μια και από την άλλη στοιχεία μάνας-κόρης. Ωστόσο, η ηρωίδα είναι κυριευμένη από μια ενοχή, ένα αγκάθι, που δεν την αφήνει να προχωρήσει, γιατί έχει κάνει κάτι άσχημο. Η μεγαλύτερη πρόκληση στην προσέγγιση αυτού του ρόλου είναι ότι η Ρεμπέκκα κρύβει πάρα πολλά πράγματα, έχει και πολλές ρωγμές και μυστικά. Και κάποια από αυτά δεν αποκαλύπτονται και ποτέ».

Ο Γιάννης Χουβαρδάς αναφέρει για την Ρεμπέκκα: «Είναι εκείνη που εμπνέει τον Ρόσμερ και τον βγάζει για λίγο από την απελπισία του. Μέχρι που αρχίζει να αμφιβάλει ο ήρωας για εκείνη και ξαναπέφτει στην απελπισία». 

​Οικονόμος (Άντζελα Μπρούσκου) - Μυστηριώδης, συνδεδεμένη με την οικογένεια και την παράδοση, σαν ένα φάντασμα, πανταχού παρούσα

«Είναι ταυτισμένη με τη μνήμη της Μπεάτα. Είναι σαν να μετασχηματίζεται. Κυκλοφορεί σαν ένα φάντασμα, θα λέγαμε. Για αυτό μιλά και για τα άσπρα άλογα, έναν μύθο, σύμφωνα με τον οποίο, όταν αυτά εμφανίζονται κάποιος πεθαίνει. 

​Έχει ένα μυστήριο αυτός ο χαρακτήρας. Δεν μιλάει πολύ, αλλά παρακολουθεί τα πάντα, σχολιάζει και μεταφέρει τις πληροφορίες από τον έναν στον άλλον. Για λόγους που θεωρεί εκείνη ότι έτσι πρέπει να γίνει. Εκπροσωπεί τη συντήρηση και την παράδοση, ενώ είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την οικογένεια του Ρόσμερ. Είναι εκείνη που δεν θέλει να αλλάξει τίποτα. Κινείται συνεχώς στο έργο δίχως να μιλάει, αλλά η παρουσία της είναι πολύ έντονη και δημιουργεί μια ένταση».

Ο Γιάννης Χουβαρδάς συμπληρώνει: «Αυτό το πρόσωπο εμείς το παρουσιάζουμε ως δισυπόστατο. Είναι μια ας πούμε σταδιακή μετενσάρκωση της πεθαμένης συζύγου».