Ξεκινούν τα ελληνικά Hunger Games. Λέγονται Πανελλήνιες.
Εσύ, κοινωνία, μη σοκαριστείς τώρα. Γιατί τόσα χρόνια έκανες ακριβώς ό,τι μπορούσες για να πείσεις τα παιδιά ότι στα δεκαοχτώ τους κρίνεται ολόκληρη η ζωή τους.
Η πίεση, ο ανταγωνισμός και η ψυχική επιβάρυνση των εφήβων σε μια κοινωνία που μετρά την αξία τους με την επιτυχία, με αφορμή την τραγωδία με τις 17χρονες στην Ηλιούπολη
Κάθε Μάιο ο ουρανός πάνω από την Ελλάδα γεμίζει με drones του Υπουργείου Παιδείας. Κατεβαίνουν χαμηλά πάνω από τις πολυκατοικίες και προβάλλουν στις οθόνες τους το ίδιο μήνυμα: «ΟιΠανελλήνιες ξεκινούν. Το μέλλον ανήκει μόνο στους άξιους». Στις εισόδους των σχολείων, τεράστιες ηλεκτρονικές πινακίδες εμφανίζουν σε πραγματικό χρόνο τους παλμούς των μαθητών, ενώ οι γονείς περιμένουν πίσω από μεταλλικά κιγκλιδώματα σαν θεατές αρένας. Μέσα στις αίθουσες, οι επιτηρητές φορούν μαύρες στολές και μετρούν αντίστροφα τον χρόνο με ψυχρές μηχανικές φωνές. Κάθε λάθος απάντηση κάνει την κόλλα να κοκκινίζει απειλητικά, κάθε σωστή ενεργοποιεί έναν φωτεινό αριθμό μορίων πάνω από το κεφάλι των παιδιών. Κανείς δεν μιλά. Κανείς δεν βοηθάει κανέναν. Στα ελληνικά Hunger Games η φιλία θεωρείται αδυναμία. Γιατί το σύστημα είχε μάθει σε όλους ότι, για να σωθείς εσύ, κάποιος άλλος πρέπει να αποτύχει.
Η αντίστροφη μέτρηση συνεχίζει να αναβοσβήνει πάνω από τον πίνακα, λούζοντας την αίθουσα με ένα ψυχρό φως. Κανείς δεν σήκωνει το κεφάλι. Μόνο ήχοι από στυλό, κοφτές ανάσες και σελίδες που γυρνούν νευρικά. Κάπου στο βάθος ακούγεται μια καρέκλα να τρίζει απότομα, ύστερα σιωπή. Οι επιτηρητές κινούνται αμέσως, σχεδόν μηχανικά, σαν να έχουν εκπαιδευτεί να απομακρύνουν όχι ανθρώπους, αλλά δυσλειτουργίες. Για λίγα δευτερόλεπτα, ένα κενό μένει ανάμεσα στα θρανία. Ένα κενό που κανείς δεν τολμάει να κοιτάξει. Στις οθόνες συνεχίζουν να περνούν ποσοστά επιτυχίας, βάσεις, στατιστικά, η αξία τους μεταφράζεται σε αριθμούς. Και τότε γεννήθηκε ξαφνικά σε όλους η πιο τρομακτική σκέψη: ίσως η αρένα να μην βρισκόταν μέσα στην αίθουσα, αλλά μέσα στο μυαλό όλων τους. Εκεί όπου είχαν μάθει να φοβούνται περισσότερο την αποτυχία παρά την ίδια την απώλεια του εαυτού τους.
Τα ελληνικά Hunger Games δεν ξεκινούν στον κινηματογράφο. Ξεκινούν κάθε Μάιο, έξω από εξεταστικά κέντρα, μέσα σε φροντιστήρια και παιδικά δωμάτια γεμάτα σημειώσεις και φόβο.
Ο παραλληλισμός των Πανελληνίων εξετάσεων με την ταινία Hunger Games έχει ενδιαφέρον, καθώς και στις δύο περιπτώσεις διαμορφώνεται ένα περιβάλλον έντονου ανταγωνισμού, συνεχούς αξιολόγησης και συμβολικής «επιβίωσης». Στην ταινία, οι συμμετέχοντες τοποθετούνται σε μια αρένα όπου η κοινωνική τους αξία και η δυνατότητα επιβίωσης εξαρτώνται από την απόδοσή τους μπροστά σε ένα κοινό που παρακολουθεί και κρίνει. Αντίστοιχα, οι Πανελλήνιες εξετάσεις συχνά λειτουργούν ως ένας θεσμός κοινωνικής ταξινόμησης, στον οποίο οι μαθητές αισθάνονται ότι καλούνται να αποδείξουν την αξία τους μέσω βαθμών και μορίων. Η εξεταστική διαδικασία παύει έτσι να περιορίζεται στην αξιολόγηση γνώσεων και αποκτά υπαρξιακή προοπτική, καθώς το αποτέλεσμα συνδέεται κοινωνικά με την επιτυχία, την αποδοχή και το μέλλον του ατόμου. Η σχολική αίθουσα μετατρέπεται συμβολικά σε «αρένα» πίεσης και επιτήρησης, όπου ο φόβος της αποτυχίας ενισχύεται από τις οικογενειακές και κοινωνικές προσδοκίες. Ο παραλληλισμός με την ταινία Hunger Games αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο ένα εκπαιδευτικό σύστημα μπορεί να μετασχηματιστεί από μηχανισμό γνώσης και καλλιέργειας σε μηχανισμό ανταγωνισμού και επιβεβαίωσης της προσωπικής αξίας.
Ωστόσο, η πραγματικότητα της ζωής συχνά διαψεύδει αυτή τη μονοδιάστατη αντίληψη περί επιτυχίας. Η επαγγελματική και προσωπική πορεία ενός ανθρώπου καθορίζεται από ένα πλήθος παραγόντων, όπως η προσαρμοστικότητα, η δημιουργικότητα, η συναισθηματική ανθεκτικότητα και η ικανότητα επαναπροσδιορισμού στόχων, στοιχεία που δεν μπορούν να αξιολογηθούν σε μια εξέταση γνώσεων. Παρ’ όλα αυτά, το κυρίαρχο κοινωνικό αφήγημα συνεχίζει να αντιμετωπίζει τις Πανελλήνιες ως τον απόλυτο μηχανισμό αξιολόγησης, ενισχύοντας ένα κλίμα υπερβολικού ανταγωνισμού και ψυχολογικής πίεσης.
Η επιτυχία μετατρέπεται σε βασικό κριτήριο κοινωνικής αποδοχής, ενώ η αποτυχία συχνά συνοδεύεται από ενοχή, ντροπή και αίσθημα προσωπικής ανεπάρκειας. Μέσα σε αυτή τη συνθήκη, οι Πανελλήνιες δεν λειτουργούν μόνο ως εκπαιδευτικός θεσμός, αλλά και ως μηχανισμός κοινωνικής πίεσης που επηρεάζει βαθιά την ψυχοσύνθεση των νέων ανθρώπων.
Έτσι, η αποτυχία αποκτά δυσανάλογες διαστάσεις. Αντί να αντιμετωπίζεται ως μια πιθανή δυσκολία ή ως μέρος μιας φυσιολογικής εξελικτικής πορείας της ζωής, στη σωστή της διάσταση, ως δηλαδή μια απαιτητική εμπειρία, βιώνεται ως οριστική ματαίωση. Αυτό ακριβώς καθιστά τον παραλληλισμό με την ταινία Hunger Games εύστοχο: όχι επειδή οι Πανελλήνιες αποτελούν κυριολεκτικά μια βίαιη διαδικασία, αλλά επειδή αναπαράγουν μια κουλτούρα όπου η πίεση, ο ανταγωνισμός και η ανάγκη επιβίωσης κυριαρχούν εις βάρος της ψυχικής ισορροπίας των νέων ανθρώπων.
Είναι, επομένως, αναγκαίο να επαναπροσδιοριστεί ο τρόπος με τον οποίο η κοινωνία αντιλαμβάνεται την εκπαιδευτική επιτυχία. Οι Πανελλήνιες αποτελούν αναμφίβολα μια σημαντική διαδικασία, δεν μπορούν όμως να αντιμετωπίζονται ως απόλυτος μηχανισμός καθορισμού της ανθρώπινης αξίας ή του μέλλοντος ενός ατόμου. Η ζωή δεν ακολουθεί γραμμικές πορείες ούτε καθορίζεται αποκλειστικά από μία εξεταστική επίδοση. Αντίθετα, η προσωπική εξέλιξη διαμορφώνεται μέσα από διαρκείς εμπειρίες, αλλαγές, αποτυχίες, νέες επιλογές και δυνατότητες επαναπροσδιορισμού.
Η τραγωδία με τις 17χρονες και την πίεση των Πανελληνίων
Αλλά εσύ, κοινωνία, μη σοκαριστείς τώρα. Γιατί τόσα χρόνια έκανες ακριβώς ό,τι μπορούσες για να πείσεις τα παιδιά ότι στα δεκαοχτώ τους κρίνεται ολόκληρη η ζωή τους. Τους έπεισες ότι αν δεν πετύχουν στις Πανελλήνιες, απέτυχαν σαν άνθρωποι. Ότι η αξία τους μετριέται σε μόρια, σχολές και επιδόσεις.
Και ενώ, ξέρεις, κοινωνία, το πιο ειρωνικό. Ότι οι περισσότεροι ενήλικες που τρομοκρατούν τα παιδιά με τις Πανελλήνιες δεν έχουν ιδέα τι να κάνουν με τη δική τους τη ζωή. Άλλοι μισούν τη δουλειά τους. Άλλοι δεν ακολούθησαν ποτέ μια καριέρα πάνω στο πτυχίο τους. Άλλοι ακόμη ψάχνουν να βρουν ποιοι ακριβώς είναι. Απαιτούν, όμως, από έναν δεκαοχτάχρονο να έχει ήδη κατασταλάξει για το μέλλον του. Μήπως να το δεις αλλιώς; Γιατί το τρομακτικό δεν είναι η αποτυχία στις εξετάσεις, αλλά να μεγαλώνεις παιδιά που πιστεύουν πως δεν υπάρχει ζωή μετά από αυτήν.
Εσύ, κοινωνία, μη σοκαριστείς τώρα. Γιατί τόσα χρόνια έκανες ακριβώς ό,τι μπορούσες για να πείσεις τα παιδιά ότι στα δεκαοχτώ τους κρίνεται ολόκληρη η ζωή τους.
17°
