Το βιβλίο «Ευρωπαϊκά αστικά τοπία και νεοελληνική οπτική» του Στέφανου Τσιόδουλου κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Futura
Γράφει ο Χρήστος Δ. Μεράντζας, Καθηγητής ιστορίας και αρχαιολογίας των πολιτισμών στο Τμήμα Ιστορίας-Αρχαιολογίας του Πανεπιστήμιο Πατρών
Η πρόσφατη έκδοση του Στέφανου Τσιόδουλου αποτελεί μια σημαντική συμβολή στη μελέτη της νεοελληνικής τέχνης και της πολιτισμικής ιστορίας της ύστερης οθωμανικής περιόδου. Το έργο εντάσσεται σε μια ερευνητική παράδοση που επιχειρεί να επαναπροσδιορίσει τον χαρακτήρα της λεγόμενης «λαϊκής» ή «μεταβυζαντινής» ζωγραφικής, αναδεικνύοντας τις πολυσύνθετες διασυνδέσεις της με την ευρωπαϊκή καλλιτεχνική παραγωγή και τα δίκτυα διάχυσης εικόνων και ιδεών. Στον πυρήνα της μελέτης βρίσκεται η διερεύνηση ενός φαινομένου που, αν και μέχρι πρόσφατα παρέμενε περιθωριακό στην έρευνα, αποδεικνύεται ιδιαίτερα αποκαλυπτικό και αφορά την παρουσία απεικονίσεων ευρωπαϊκών πόλεων σε τοιχογραφικούς διακόσμους αρχοντικών και μοναστηριακών χώρων της Βόρειας Ελλάδας. Από τη συστηματική ταύτιση των εικονιζόμενων τοπίων με συγκεκριμένα χαρακτικά πρότυπα, ο συγγραφέας αναδεικνύει έναν δυναμικό διάλογο ανάμεσα στον τοπικό εικαστικό κόσμο και τις ευρωπαϊκές οπτικές κουλτούρες του 18ου και 19ου αιώνα.
Η εμφάνιση των ευρωπαϊκών αστικών τοπίων στην κοσμική ζωγραφική δεν μπορεί να κατανοηθεί έξω από το ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο του ύστερου 18ου και των αρχών του 19ου αιώνα. Πρόκειται για μια περίοδο έντονων οικονομικών, κοινωνικών και πνευματικών μετασχηματισμών, κατά την οποία ο ελληνισμός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας συμμετέχει ενεργά σε διεθνή εμπορικά δίκτυα και αναπτύσσει ισχυρές παροικίες σε ευρωπαϊκά αστικά κέντρα. Οι έμποροι αυτοί, φορείς νέων ιδεών και πολιτισμικών προτύπων, λειτουργούν ως μεσολαβητές μεταξύ Δύσης και Ανατολής. Μέσω των μετακινήσεων και των εμπορικών τους δραστηριοτήτων, μεταφέρουν όχι μόνο αγαθά αλλά και αισθητικές αντιλήψεις, τρόπους ζωής και καλλιτεχνικά πρότυπα. Η επιστροφή τους στις ιδιαίτερες πατρίδες συνοδεύεται από την ανέγερση πολυτελών κατοικιών, οι οποίες λειτουργούν ως σύμβολα κοινωνικής ανόδου και πολιτισμικής ταυτότητας. Στο πλαίσιο αυτό, η εσωτερική διακόσμηση των αρχοντικών αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Οι τοιχογραφίες δεν αποτελούν απλώς διακοσμητικά στοιχεία, αλλά φορείς ιδεολογικών και πολιτισμικών μηνυμάτων. Η απεικόνιση ευρωπαϊκών πόλεων εντάσσεται ακριβώς σε αυτή τη διαδικασία αυτοπαρουσίασης και πολιτισμικής ένταξης.
Η μελέτη του Τσιόδουλου δείχνει ότι, ήδη από τα τέλη του 18ου αιώνα, η κοσμική ζωγραφική του ελλαδικού χώρου αρχίζει να απομακρύνεται από τα παραδοσιακά πρότυπα και να ενσωματώνει στοιχεία της δυτικής τέχνης. Το ροκοκό ύφος, με τη διακοσμητική του ελαφρότητα, και αργότερα η τεχνοτροπία Louis XVI, επηρεάζουν καθοριστικά τη μορφολογία και τη θεματολογία των τοιχογραφιών. Σε αυτό το νέο πλαίσιο η αστική τοπιογραφία αναδεικνύεται σε κεντρικό θέμα. Οι απεικονίσεις πόλεων δεν είναι πλέον φανταστικές ή συμβατικές, αλλά επιχειρούν να αποδώσουν με σχετική ακρίβεια τα τοπογραφικά και αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά των χώρων. Η έμφαση στην προοπτική, στη διάταξη του αστικού ιστού και στην αναγνώριση συγκεκριμένων μνημείων υποδηλώνει μια σαφή στροφή προς τον φυσιοκρατισμό. Ο συγγραφέας διακρίνει δύο βασικές τάσεις. Αφενός την παραδοσιακή, που διατηρεί στοιχεία σχηματοποίησης και φαντασιακής απόδοσης, και αφετέρου τη νεωτερική, που επιδιώκει την πιστή αναπαράσταση του χώρου. Η δεύτερη αυτή τάση αποτελεί και το κύριο αντικείμενο της μελέτης.
Κομβικής σημασίας για την κατανόηση του φαινομένου είναι η χρήση χαρακτικών ως προτύπων. Ο συγγραφέας τεκμηριώνει πειστικά ότι οι ζωγράφοι της Βόρειας Ελλάδας δεν εργάζονταν αποκλειστικά από τη φαντασία τους, αλλά αντλούσαν υλικό από ευρέως διαδεδομένες ευρωπαϊκές χαλκογραφίες. Ιδιαίτερη θέση κατέχουν οι λεγόμενες «προοπτικές όψεις» (vues d’optique), οι οποίες σχεδιάζονταν ώστε να παρατηρούνται μέσω ειδικών οπτικών συσκευών, δημιουργώντας την ψευδαίσθηση βάθους. Η μαζική παραγωγή αυτών των εκτυπώσεων σε κέντρα όπως το Λονδίνο, το Παρίσι και το Άουγκσμπουργκ, καθώς και η ευρεία διακίνησή τους μέσω εμπορικών δικτύων, εξηγούν την παρουσία τους ακόμη και σε απομακρυσμένες περιοχές της οθωμανικής επικράτειας. Η μελέτη αναδεικνύει, επίσης, τον ρόλο εκδοτικών οίκων, όπως των Probst και Remondini, στη διάδοση αυτών των εικόνων. Η παραγωγή φθηνών, εύκολα μεταφερόμενων χαρακτικών επέτρεψε τη δημιουργία μιας πρώιμης «μαζικής οπτικής κουλτούρας», στην οποία είχαν πρόσβαση και τα μεσαία κοινωνικά στρώματα.
Η αξία του βιβλίου έγκειται σε μεγάλο βαθμό στις λεπτομερείς μελέτες περίπτωσης, μέσω των οποίων ο συγγραφέας αποδεικνύει τις θέσεις του. Ειδικότερα, στο Συνοδικό της Μονής Προδρόμου Σερρών (1795) εντοπίζεται ένα εντυπωσιακό σύνολο τοιχογραφιών με ευρωπαϊκά αστικά θέματα, όπως το ανάκτορο του Κεραμικού στο Παρίσι και το Castel Sant’Angelo στη Ρώμη. Η ανάλυση δείχνει ότι οι παραστάσεις αυτές βασίζονται σε συγκεκριμένα χαρακτικά πρότυπα, τα οποία οι ζωγράφοι προσαρμόζουν δημιουργικά. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η προσθήκη στοιχείων που δεν απαντούν στα πρότυπα, όπως ζώα ή φανταστικά θέματα, γεγονός που καταδεικνύει την ενεργητική συμμετοχή του καλλιτέχνη στη διαδικασία της μετάπλασης. Στο αρχοντικό του Δημητρίου Σφαρτς (Αμπελάκια, 1803) η έρευνα οδηγεί σε εντυπωσιακές ταυτίσεις. Η τοιχογραφία που παλαιότερα θεωρούνταν ότι απεικονίζει βιεννέζικη πλατεία, ταυτίζεται με την Puerta del Sol της Μαδρίτης. Αντίστοιχα, άλλη παράσταση αποδίδεται στην Paradeplatz του Μάνχαϊμ. Οι ταυτίσεις αυτές δεν είναι απλώς τεχνικές επιτυχίες, αλλά αποκαλύπτουν το εύρος των πολιτισμικών οριζόντων των τοπικών κοινωνιών και τη σημασία των ευρωπαϊκών πόλεων ως συμβόλων νεωτερικότητας. Στο αρχοντικό Αργυριάδη (Σιάτιστα, 1844–1846) η παρουσία τοιχογραφιών με ευρωπαϊκά θέματα συνδέεται με την προσωπική εμπειρία του ιδιοκτήτη, ο οποίος είχε σπουδάσει και ταξιδέψει στην Ευρώπη. Εδώ, η επιλογή των θεμάτων φαίνεται να είναι ακόμη πιο συνειδητή, εντασσόμενη σε ένα πρόγραμμα πολιτισμικής αυτοπαρουσίασης.
Το βιβλίο δεν περιορίζεται σε περιγραφική ή τεκμηριωτική ανάλυση, αλλά προτείνει και ευρύτερες ερμηνευτικές προσεγγίσεις. Οι απεικονίσεις των ευρωπαϊκών πόλεων λειτουργούν ως δείκτες κοινωνικού κύρους, αλλά και ως εκφράσεις επιθυμίας συμμετοχής σε έναν ευρύτερο πολιτισμικό κόσμο. Ταυτόχρονα, αναδεικνύεται η ένταση ανάμεσα στο τοπικό και το ξένο. Οι τοιχογραφίες συνδυάζουν στοιχεία παραδοσιακής τεχνοτροπίας με δυτικά πρότυπα, δημιουργώντας ένα υβριδικό αισθητικό αποτέλεσμα. Η διαδικασία αυτή δεν είναι απλή αντιγραφή, αλλά δημιουργική αφομοίωση. Ιδιαίτερη σημασία έχει και η έννοια της «οπτικής εμπειρίας». Οι προοπτικές όψεις και η έμφαση στην τρίτη διάσταση υποδηλώνουν μια νέα σχέση με τον χώρο και την εικόνα, η οποία συνδέεται με τις ευρύτερες εξελίξεις της ευρωπαϊκής τέχνης.
Η μελέτη του Τσιόδουλου συμβάλλει ουσιαστικά σε τρία σημεία. Μέσω της συστηματικής ταύτισης τοιχογραφιών με χαρακτικά πρότυπα εμπλουτίζει τη γνώση μας για τη νεοελληνική ζωγραφική. Αναδεικνύει, επίσης, τη σημασία της διεπιστημονικής προσέγγισης, συνδυάζοντας την ιστορία της τέχνης με την κοινωνική ιστορία και την ιστορία της εικόνας. Τέλος, προτείνει μια νέα ανάγνωση της κοσμικής ζωγραφικής ως πεδίου πολιτισμικών ανταλλαγών και διαπραγματεύσεων. Τα ευρωπαϊκά αστικά τοπία στις κοσμικές τοιχογραφίες του βορειοελλαδικού χώρου είναι ένα έργο που αναδεικνύει τη δυναμική και πολυεπίπεδη φύση της νεοελληνικής τέχνης σε μια κρίσιμη ιστορική περίοδο. Από τη διερεύνηση ενός φαινομενικά περιορισμένου θέματος, ο συγγραφέας ανοίγει νέους δρόμους για την κατανόηση των σχέσεων ανάμεσα στον ελληνικό κόσμο και την Ευρώπη. Η μελέτη δείχνει ότι οι τοιχογραφίες των αρχοντικών δεν είναι απλώς διακοσμητικά κατάλοιπα ενός παρελθόντος, αλλά πολύτιμα τεκμήρια μιας κοινωνίας που διαμορφώνει την ταυτότητά της μέσα από τη συνάντηση με τον «άλλον». Στο πρόσωπο των ευρωπαϊκών πόλεων που κοσμούν τους τοίχους των σπιτιών της Βόρειας Ελλάδας, αντανακλάται η επιθυμία για συμμετοχή σε έναν ευρύτερο κόσμο, μια επιθυμία που προαναγγέλλει τις μεγάλες μεταβολές του 19ου αιώνα.
Μια συζήτηση με αφορμή την κυκλοφορία του βιβλίου «Η νέα παγκόσμια τάξη, το δίκαιο της ισχύος» που συνέγραψε με τον καθηγητή και διεθνολόγο Κωνσταντίνο Φίλη
Δεν υπάρχει πιο δραματική πλοκή από το ίδιο το ανθρώπινο είδος. Γεννιέται ατελές, ζει ανάμεσα σε άλλους ατελείς, γερνά και πεθαίνει. Η Στράουτ δεν προσπαθεί να το εξηγήσει ούτε να το παρηγορήσει. Το καταγράφει.
17°
