Η ιστορία ενός πορτρέτου

Μια σειρά ελληνικών βιβλίων κυκλοφόρησαν πρόσφατα χρησιμοποιώντας ιστορικά πρόσωπα και γεγονότα ως πρώτη ύλη. O Νίκος Δαββέτας για τον «Ζωγράφο του Μπελογιάννη» (εκδ. Μεταίχμιο), νομίζω, πως έκανε την καλύτερη χρήση.

Όταν ένας Έλληνας συγγραφέας βρίσκεται δολοφονημένος στο Παρίσι και η κληρονόμος του κυνηγημένη, όλα δείχνουν πως αιτία στάθηκαν τα προσχέδια του Πικάσο για το πορτρέτο του Μπελογιάννη, τα οποία είχε το θύμα στην κατοχή του πριν τα δώσει στη δεύτερη για να τα πουλήσει στη μαύρη αγορά. Στους ύποπτους υπολογίζονται η παρέα του (με την οποία μάλλον ήταν εμπλεκόμενος σε λαθρεμπόριο) και άνθρωποι από το πολιτικό παρελθόν του.

Φαίνεται πως ο Δαββέτας πήγε αντίθετα από το συγγραφικό συνήθειο (βρίσκω ένα ιστορικό γεγονός και το κουτσομπολεύω) ή το έκανε με τέτοιο τρόπο που δεν το κατάλαβα. Θέλοντας να στοχαστεί για τη σχέση της ιστορίας με τα υποκείμενα, αλλά και για τον τρόπο χειρισμού της στο σήμερα –«Από την ενοχική δεξιά μέχρι τη ριζοσπαστική αριστερά, θα δώσουν όλοι το “παρών” γιατί η δική τους αφήγηση σε πείσμα της λογικής και της Ιστορίας έχει αποικίσει το ασυνείδητο του μέσου Έλληνα»–, το θέμα του πορτρέτου του Μπελογιάννη αποδείχτηκε ιδανικό συγγραφικό εύρημα. Επιπλέον, δεν το χρησιμοποίησε ως πραγματολογικό δόλωμα – έδωσε και τη δική του θεώρηση για την ιστορία του ανθρώπου με το γαρίφαλο («Σε ένα διάλειμμα της δίκης η Έλλη τού χαρίζει ένα γαρίφαλο κι αυτός δεν το αποχωρίζεται ούτε όταν μαραίνεται. Είναι ο ευτυχέστερος άνθρωπος του πλανήτη. Οι δικαστές νομίζουν πως παριστάνει τον ήρωα, πως προσπαθεί με το χαμόγελο να νικήσει τον φόβο του. Οι Αμερικανοί πράκτορες που παρακολουθούν την ακροαματική διαδικασία αποφαίνονται πως εφαρμόζει μια τεχνική που έμαθε στη Σοβιετική Ένωση για να μην αποκαλύπτει τα πραγματικά του αισθήματα. Οι αριστεροί πάλι, όσοι έχουν απομείνει ελεύθεροι, μιλούν με δέος για την ατσάλινη ψυχή του. Ατσάλινος όμως είναι μόνο ο έρωτας, γιατί στερείται λογικής...»).

Τα πλαστά αντίγραφα της ιστορίας του «Ζωγράφου» είναι μια άξια μεταφορά της ρήσης «Η ιστορία είναι μια πινακοθήκη όπου υπάρχουν λίγοι αυθεντικοί πίνακες και πολλά αντίγραφα». Όμως η πλαστογραφία αποδεικνύεται και ηθικής φύσης, καθώς μερικοί από τους αριστερούς διανοούμενους που βρήκαν καταφύγιο στη Γαλλία, προκειμένου να γλιτώσουν από το κυνηγητό των μαγισσών, έκαναν τότε τα τέρατα, πόσο μάλλον μεταγενέστερα. Όπως επίσης πλαστή (δες αγγαρεία) μπορεί να ήταν και η διάθεση του Πικάσο να φιλοτεχνήσει το πορτρέτο του ανθρώπου με το γαρίφαλο μετά τις «διαταγές» του Γαλλικού Κομουνιστικού Κόμματος, διά στόματος Αραγκόν. («Ποια ζωγραφιά, καημένε, μια αντιγραφή έκανε ο Πικάσο. Πήρε τη φωτογραφία του Μήτσουρα και την ξεπατίκωσε.») – κι ας μέτρησε «θετικά» το αποτέλεσμα. Η σχέση του πλαστού με το αυθεντικό διατρέχει όλο το βιβλίο, ενώ οι ήρωές του (και είναι πολλοί) κινούνται μέσα στην γκρι παλέτα.

Μπορεί να θίγονται και θέματα που αφορούν την τέχνη και τη διανόηση, ο στόχος όμως του είναι το ηθικό πρόταγμα των αριστερών πολιτικοποιημένων («Πίσω από τους τέσσερις τοίχους της φυλακής δεν μπορείς να κρύβεσαι, να προσποιείσαι το μάρτυρα, αργά ή γρήγορα θα αποκαλυφθεί ο πραγματικός σου χαρακτήρας») – και μόνο αυτό έχει νόημα τις εποχές που διανύουμε.