Τάσος Γερμενής: Η εισήγησή του στην παρουσίαση του νέου βιβλίου του Θανάση Δρίτσα

Η παρουσίαση του βιβλίου «Θεραπευτικές Ιστορίες-Τετράδιο Ασκήσεων Ποιητικού Λόγου» του Θανάση Δρίτσα έγινε με μεγάλη επιτυχία στις 8 Ιουνίου 2026 στον χώρο Art Project Space, Φαλήρου 66, Αθήνα. Εισηγητές κατά τη διάρκεια της παρουσίασης ήταν ο Τάσος Γερμενής, ομότιμος καθηγητής ιατρικής Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, η Τζίνα Καλογήρου καθηγήτρια Νεοελληνικής Λογοτεχνίας του ΕΚΠΑ, ο Γιώργος Μπούτλας, ιατρός ορθοπεδικός και Διδάσκων Βιοηθικής ΕΚΠΑ, η σκηνοθέτης Εύα Στεφανή και ο συγγραφέας Θανάσης Δρίτσας. Τον συντονισμό της παρουσίασης έκανε η δημοσιογράφος Ρίτσα Μασούρα.

Η εισήγηση του Τάσου Γερμενή στην παρουσίαση του βιβλίου «Θεραπευτικές Ιστορίες-Τετράδιο Ασκήσεων Ποιητικού Λόγου» του Θανάση Δρίτσα

Πρώτ’ απ’ όλα θα ήθελα να ευχαριστήσω από καρδιάς τον αγαπητό μου Θανάση για την τιμητική πρόσκληση να μιλήσω σήμερα για το βιβλίο του. Και θα ‘θελα να διευκρινίσω ότι αυτές μου οι ευχαριστίες δεν είναι καθόλου τυπικές, μιας και δεν πρόκειται να κάνω κριτική του έργου του, όπως ίσως θα περιμένατε, αλλά να μεταφέρω το αποτύπωμα που μ’ άφησε διαβάζοντάς το. Θα μιλήσω, μ’ άλλα λόγια, ως αναγνώστης. Κι, ακόμη περισσότερο, ως φίλος που διάβασε το βιβλίο ενός ανθρώπου τον οποίο γνωρίζει μέσα από διαδρομές Λόγου, στο χώρο της αναζήτησης μιας βαθύτερης συνομιλίας ανάμεσα στο σώμα της ιατρικής και στην ψυχή του ανθρώπου.

Πάντοτε πίστευα ότι η σχέση των επιστημόνων με την Τέχνη είναι μια σχέση λίγο ένοχη και λίγο επικίνδυνη. Εμείς οι άνθρωποι της επιστήμης έχουμε μάθει να ζητούμε αποδείξεις, να διατυπώνουμε υποθέσεις, να ταξινομούμε συμπτώματα, να συγκρίνουμε δεδομένα, να αναζητούμε αιτίες. Η Τέχνη όμως δεν μας παραδίνεται μ’ αυτόν τον τρόπο. Δεν διατέμνεται και δεν ανοίγει με το νυστέρι της ανάλυσης ούτε μετριέται με εργαστηριακούς δείκτες. Η ποίηση, ιδίως, αντιστέκεται στην υπερβολική εξήγηση. Μπορείς να την πλησιάσεις, να τη διαβάσεις, να την αφήσεις να σε πειράξει, να σε αναστατώσει, να σε παρηγορήσει, αλλά δεν μπορείς να την εξαντλήσεις. Είναι πολύ διαφορετικό να ψάχνεις την ομορφιά με τα εργαλεία που αναζητείς την αλήθεια, από το να ψάχνεις την αλήθεια μέσα από την ομορφιά.

Ένας δεύτερος λόγος για τον οποίο αποποιούμαι τον ρόλο του κριτή, είναι ότι πιστεύω πως το ποίημα, από τη στιγμή που φεύγει από τα χέρια του δημιουργού του, παύει να του ανήκει αποκλειστικά. Γίνεται υπόθεση του αναγνώστη. Η κλασική ερώτηση «τι θέλει να πει ο ποιητής;» αφορά ίσως τους ψυχαναλυτές, όχι εκείνους που διαβάζουν ποίηση επειδή… διψούν. Ο ποιητής γράφει, αλλά ο αναγνώστης ξαναγράφει το ποίημα μέσα του. Το μεταφέρει στον δικό του βίο, στις δικές του απώλειες, στα δικά του σκοτάδια, στα δικά του ανεξόφλητα χρέη.

Αυτό, βέβαια, γίνεται δυσκολότερο όταν γνωρίζεις τον δημιουργό. Τότε ο αναγνώστης κινδυνεύει να βλέπει πίσω από κάθε λέξη το πρόσωπο του φίλου του. Να αναζητεί εξηγήσεις, αφορμές, περιστατικά, βιογραφικές κρυψώνες. Στην περίπτωση του Θανάση Δρίτσα ο κίνδυνος είναι ακόμη μεγαλύτερος, γιατί έχουμε μπροστά μας έναν άνθρωπο με πολλές δημόσιες και εσωτερικές ιδιότητες. Τον επιστήμονα της καρδιάς. Τον συνθέτη, που γνωρίζει πως ο ήχος μπορεί να προηγείται της έννοιας. Τον συγγραφέα, που δεν αρκείται στην κλινική περιγραφή των πραγμάτων. Τον άνθρωπο που εργάζεται χρόνια εκεί όπου η καρδιά είναι ταυτόχρονα όργανο, σύμβολο, φόβος, ρυθμός, αγωνία και ελπίδα.

Γι’ αυτό και το βιβλίο του δεν μπορεί να διαβαστεί σαν μια απλή ποιητική συλλογή. Είναι κάτι πιο σύνθετο και, θα έλεγα, πιο προσωπικό. Ο τίτλος του έχει δύο λέξεις-κλειδιά: «θεραπευτικές» και «ασκήσεις». Η πρώτη μας οδηγεί αμέσως στον γιατρό Δρίτσα. Αλλά θα ήταν επιπόλαιο να θεωρήσουμε ότι εδώ η θεραπεία σημαίνει ίαση με την κλασική ιατρική έννοια. Η ποίηση δεν θεραπεύει όπως θεραπεύει ένα φάρμακο. Δεν διορθώνει μια βαλβίδα, δεν ρυθμίζει έναν παλμό, δεν αφαιρεί το άλγος με τρόπο τεχνικό. Μπορεί όμως να δημιουργήσει χώρο, μέσα στον οποίο ο πόνος παύει να είναι άναρθρος. Και αυτό δεν είναι λίγο. Ο πόνος που βρίσκει λέξεις δεν εξαφανίζεται, αλλά γίνεται κατοικήσιμος.

Η δεύτερη λέξη, οι «ασκήσεις», είναι εξίσου σημαντική. Ο Θανάσης δεν παρουσιάζει το βιβλίο του σαν ένα μνημείο βεβαιότητας. Το παρουσιάζει σαν τετράδιο. Το τετράδιο έχει κάτι ταπεινό, κάτι χειροποίητο, κάτι από μαθητεία. Δεν είναι η μαρμάρινη πλάκα του τελικού λόγου. Είναι ο χώρος όπου ο άνθρωπος δοκιμάζει, σβήνει, επιμένει, επανέρχεται. Και ίσως αυτός ο τίτλος να είναι από τις πιο έντιμες χειρονομίες του βιβλίου. Γιατί ο ποιητικός λόγος του Δρίτσα δεν εμφανίζεται ως αυτάρεσκη κατάκτηση· εμφανίζεται ως άσκηση επιβίωσης.

Στον πυρήνα αυτής της άσκησης βρίσκεται η μητέρα. Η συλλογή είναι αφιερωμένη στη μνήμη της· εκείνης που, όπως δηλώνεται, στήριξε τις ονειροπολήσεις του. Η φράση αυτή είναι κλειδί για όλο το βιβλίο. Δεν λέει απλώς ότι η μητέρα τον αγάπησε. Λέει κάτι πιο ειδικό: ότι προστάτευσε το δικαίωμά του να ονειροπολεί. Και όποιος έχει ζήσει στον χώρο της επιστήμης, ιδίως της ιατρικής, γνωρίζει πόσο δύσκολη είναι αυτή η προστασία. Η ιατρική ζητεί εγρήγορση, ακρίβεια, ευθύνη. Δεν συγχωρεί εύκολα την ονειροπόληση. Κι όμως, χωρίς ονειροπόληση, χωρίς εκείνη την εσωτερική μετακίνηση πέρα από το προφανές, ούτε η Τέχνη ούτε η αληθινή θεραπευτική σχέση μπορούν να υπάρξουν.

Στο ποίημα «In Memoriam» αυτή η μητρική φωνή ακούγεται καθαρά: «Εσύ στο έργο σου», έλεγε η μητέρα. Και λίγο παρακάτω: «εσύ στάσου στα όνειρά σου, τα όνειρά σου περιέχουν την αλήθεια». Είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς πιο ακριβή διατύπωση της ποιητικής άδειας που δίνει μια μητέρα στο παιδί της. Δεν του λέει να αποδείξει, να νικήσει, να επιβληθεί. Του λέει να σταθεί στα όνειρά του. Δηλαδή να μείνει πιστός σε εκείνο το κομμάτι του εαυτού που δεν μεταφράζεται σε κοινωνική αποτελεσματικότητα. Αυτό το ποίημα, στα δικά μου μάτια, είναι η συναισθηματική μήτρα της συλλογής.

Ακόμη πιο αποκαλυπτικό είναι το «Υδωρ και Γη». Εκεί ο ποιητής μιλά για το νερό ως προέκταση της μητρικής ασφάλειας, για τον «Αμνιακό Ωκεανό», για τον ομφάλιο που κόβεται μετά τον θάνατο της μητέρας, και για την αιφνίδια ανάδυση σε έναν χωμάτινο κόσμο. Δεν πρόκειται απλώς για ένα ποίημα πένθους. Είναι ποίημα γέννησης μετά τον θάνατο. Ο άνθρωπος γεννιέται βιολογικά, όταν αποχωρίζεται το σώμα της μητέρας του. Αλλά υπάρχει και μια δεύτερη, αργοπορημένη γέννηση: εκείνη που συμβαίνει όταν χάνει οριστικά τη μητέρα του ως παρουσία. Τότε ξαναβγαίνει στον κόσμο, όχι ως παιδί αλλά ως ενήλικος ορφανός. Και αυτός ο κόσμος δεν είναι πια υδάτινος, προστατευτικός, αμνιακός. Είναι χωμάτινος. Έχει βάρος, ξηρότητα, φθορά.

Εδώ φαίνεται καθαρά η ιατρική και ποιητική συνείδηση του Δρίτσα. Ο ίδιος γνωρίζει το σώμα όχι θεωρητικά, αλλά καθημερινά. Γνωρίζει την καρδιά ως αντλία, ως παλμό, ως αρρυθμία, ως ευάλωτο μηχανισμό. Ωστόσο στα ποιήματά του το σώμα δεν περιορίζεται ποτέ στη βιολογία του. Γίνεται τόπος μεταφοράς. Το νερό, η γη, ο ομφάλιος, το πύρινο κεφάλι, ο βραστήρας του νου, η συσκευή οξυγόνου, η μάσκα προστασίας, όλα αυτά φανερώνουν έναν δημιουργό που σκέφτεται ποιητικά μέσα από υλικά σχεδόν σωματικά. Ο Δρίτσας δεν γράφει μια αφηρημένη μεταφυσική ποίηση. Ακόμη και όταν μιλά για το Άκτιστο Φως, το κάνει κουβαλώντας μέσα του την εμπειρία του κτιστού σώματος.

Ένα από τα ωραιότερα και πιο λιτά ποιήματα της συλλογής είναι το «Μακροβούτι»: «Όταν βουτάς στον νυχτερινό ουρανό / πατώντας στον ελαστικό βατήρα της ψυχής σου / Θυμήσου να ελέγξεις την συσκευή οξυγόνου». Μέσα σε τρεις στίχους ενώνονται ο ουρανός, η ψυχή και η αναπνοή. Η ονειροπόληση δεν καταργεί την ανάγκη του οξυγόνου. Η πτήση χρειάζεται βιολογική μέριμνα. Η υπέρβαση χρειάζεται σώμα. Θα έλεγα ότι εδώ κρύβεται ολόκληρος ο Δρίτσας: ένας άνθρωπος που μπορεί να βουτά στον ουρανό, αλλά δεν ξεχνά ότι ο άνθρωπος αναπνέει με πνεύμονες.

Υπάρχει στη συλλογή μια διαρκής συνομιλία με την ευρωπαϊκή και ελληνική ποιητική παράδοση. Ο Dylan Thomas, ο T.S. Eliot, ο Εγγονόπουλος, ο Σαχτούρης, ο Σεφέρης, η βιβλική γλώσσα, η ορθόδοξη υμνογραφία, όλα αυτά εμφανίζονται όχι ως επίδειξη αναγνωσμάτων, αλλά ως εσωτερική βιβλιοθήκη. Ο Θανάσης γράφει έχοντας ακούσει πολλές φωνές. Σε ορισμένα νεανικά ποιήματα, όπως το «London Underground», αισθάνεται κανείς την ατμόσφαιρα μιας μεγαλούπολης όπου ο έρωτας, ο οίκτος, η βροχή, η απειλή και η μοναξιά περνούν σαν σταθμοί του υπογείου. Στο «Στον Μίλτο Σαχτούρη» ο ποιητής δεν κρύβει τον μαθητευόμενο εαυτό του. Αναγνωρίζει τον δάσκαλο, αλλά ταυτόχρονα γράφει τη δική του άσκηση κινδύνου.

Εξαιρετικά ενδιαφέρουσα είναι και η θρησκευτική διάσταση της συλλογής. Δεν έχουμε εδώ μια εύκολη πίστη. Δεν έχουμε θρησκευτικό λόγο βεβαιότητας. Στο «Ανεξόφλητοι Λογαριασμοί» ο ποιητής στέκεται μπροστά στον Νυμφώνα, αναγνωρίζει την πρόσκληση, σέβεται την ποίηση των στίχων, αλλά ομολογεί ότι δεν τον διακατέχει πλέον η παλαιά πίστη. Αυτή η στάση είναι, για μένα, βαθιά έντιμη. Δεν υπάρχει μεγαλύτερη πνευματική εντιμότητα από το να σέβεσαι εκείνο στο οποίο δεν μπορείς πια να πιστέψεις με τον ενθουσιασμό της νεότητας. Και στο «Το Κτιστό και το Άκτιστο», ο νεαρός φοιτητής που κάποτε πήγε στον Άθω αναζητώντας το Άκτιστο Φως επιστρέφει ως ώριμος άνθρωπος που παραδέχεται ότι ίσως έψαχνε το άκτιστο χωρίς να έχει ακόμη συναντήσει το κτιστό. Η φράση «παραμένω ένας αριθμός χωρίς πρόσημο» είναι από τις πιο δυνατές της συλλογής. Περιέχει τα μαθηματικά, τη θεολογία, την αυτογνωσία και την ήπια ειρωνεία ενός ανθρώπου που δεν βιάζεται πια να αυτοαγιοποιηθεί.

Δεν λείπει, βέβαια, από το βιβλίο και η κοινωνική ματιά. Στο «Ρέκβιεμ για τη Χαμένη Γεωμετρία» η Ελλάδα γίνεται πληγή, όχι με τον γνωστό διακοσμητικό πατριωτικό τρόπο, αλλά ως απώλεια μέτρου, μορφής και πνευματικής τάξης. Στα «Ημερολόγια του Δεκέμβρη 2008» η Αθήνα παρουσιάζεται μέσα από τις φλόγες, τα δακρυγόνα, τις σφαίρες, τα Χριστούγεννα χωρίς Χριστό. Εδώ ο ποιητής δεν είναι απλώς ιδιώτης του πένθους· γίνεται μάρτυρας μιας συλλογικής απορρύθμισης. Και έχει ενδιαφέρον ότι ακόμη και η πολιτική του οργή περνά μέσα από εικόνες σχεδόν λειτουργικές: αίμα και νερό, Θεοφάνια, νεκρή Οφηλία, πνιγμένη Καρυάτιδα. Η Ιστορία μετατρέπεται σε σωματικό και τελετουργικό τραύμα.

Θα ήθελα όμως να σταθώ και σε μια άλλη, πιο απροσδόκητη πλευρά του βιβλίου: την αυτοειρωνεία. Στα «Μαθήματα Ιχθυολογίας» ένας καπνιστός σολομός μετατρέπεται σε υπαρξιακή απειλή. Ο Σολωμός Διονύσιος συναντά τον σολομό του πιάτου, και ο ποιητής παίζει με την ίδια του τη δραματικότητα. Αυτή η στιγμή είναι πολύτιμη, γιατί δείχνει ότι ο Δρίτσας γνωρίζει τον κίνδυνο του υψηλού τόνου και μπορεί να τον υπονομεύσει με χιούμορ. Σε ένα βιβλίο πένθους, η ειρωνεία δεν είναι ξένο σώμα. Είναι τρόπος αναπνοής. Μας θυμίζει ότι ακόμη και μέσα στο σκοτάδι ο άνθρωπος διατηρεί το δικαίωμα να χαμογελά με την ίδια του την αγωνία.

Αν έπρεπε να συνοψίσω τη συλλογή σε έναν άξονα, θα έλεγα ότι είναι η προσπάθεια ενός ανθρώπου να μετατρέψει το άλγος σε μορφή. Όχι να το εξαφανίσει. Όχι να το ωραιοποιήσει. Να του δώσει ρυθμό, μνήμη, εικόνα, λέξη. Αυτό άλλωστε κάνει και η ιατρική όταν υπερβαίνει την τεχνική της διάσταση. Δεν εξαφανίζει πάντοτε τον πόνο. Συχνά τον συνοδεύει, τον ονομάζει, τον εντάσσει σε μια αφήγηση, τον καθιστά λιγότερο άναρχο. Ο Θανάσης Δρίτσας, ως γιατρός, γνωρίζει ότι η θεραπεία δεν είναι πάντα νίκη. Ως συνθέτης γνωρίζει ότι ο ρυθμός δεν καταργεί τη σιωπή. Ως ποιητής γνωρίζει ότι η λέξη δεν καταργεί την απώλεια. Αλλά και οι τρεις αυτές ιδιότητές του συναντιούνται στο ίδιο σημείο: στην ανάγκη να μη μείνει ο άνθρωπος άφωνος απέναντι στο πεπερασμένο του.

Γι’ αυτό θεωρώ ότι οι «Θεραπευτικές Ιστορίες» δεν είναι ιστορίες θεραπείας με την απλή έννοια. Είναι ιστορίες του ανθρώπου που θεραπεύεται όσο αντέχει να θυμάται, να πενθεί, να γελά, να προσεύχεται χωρίς βεβαιότητα, να συνομιλεί με τους νεκρούς του, να αναγνωρίζει την παιδική του αμεριμνησία ως χαμένο αλλά όχι άχρηστο παράδεισο. Είναι ένα βιβλίο για τη μητέρα, αλλά όχι μόνο για τη μητέρα. Είναι ένα βιβλίο για την καρδιά, αλλά όχι μόνο για την καρδιά ως όργανο. Είναι ένα βιβλίο για την πίστη, αλλά όχι μόνο για την πίστη. Είναι, τελικά, ένα βιβλίο για την ανθρώπινη προσπάθεια να διασωθεί ένα νόημα εκεί όπου όλα μοιάζουν να το απειλούν.

Και ίσως αυτό να είναι το πιο συγκινητικό: ότι ο Θανάσης, έχοντας ζήσει τόσα χρόνια κοντά στην κυριολεκτική καρδιά των ανθρώπων, επιστρέφει εδώ στην άλλη καρδιά, τη συμβολική, την ποιητική, εκείνη που δεν φαίνεται στον υπέρηχο και δεν καταγράφεται στο ηλεκτροκαρδιογράφημα. Εκείνη που χτυπά μέσα στη μνήμη, στη μουσική, στη μητρική φωνή, στην παιδική ονειροπόληση, στο φως της Ηλιάνας, στην αδυναμία της προσευχής, στην επιθυμία ενός ανέμελου ύπνου.

Θανάση, σε ευχαριστώ για το βιβλίο αυτό. Όχι επειδή μας προσφέρει απαντήσεις, αλλά επειδή μας εμπιστεύεται ερωτήματα. Όχι επειδή θεραπεύει τον πόνο, αλλά επειδή τον κάνει κοινό τόπο συνάντησης. Και ίσως τελικά αυτό να είναι η πιο ανθρώπινη μορφή θεραπείας: να μπορεί ο πόνος του ενός, όταν γίνει λόγος, να μη μένει πια αποκλειστικά δικός του. Να γίνεται ένας μικρός χώρος όπου οι υπόλοιποι αναγνωρίζουμε κάτι από τον εαυτό μας.

(*) Ο Αναστάσιος (Τάσος) Γερμενής είναι ομότιμος καθηγητής ιατρικής Πανεπιστημίου Θεσσαλίας και Αντεπιστέλλον Μέλος της Ακαδημίας Αθηνών.