Τα διηγήματα του Αλέξανδρου Ασωνίτη: πολυφωνικές ιστορίες, γλωσσική τόλμη και λογοτεχνική ένταση.
Γνώρισα τον Αλέξανδρο Ασωνίτη με αφορμή το βιβλίο του «Καθαρμοί», το τελευταίο της τριλογίας του «Πένθος και έξαρση». Είχαμε συνομιλήσει τότε για το σύνολο του συγγραφικού του έργου και για τα επόμενα σχέδιά του. Μου είχε αναφέρει μεταξύ άλλων και την πρόθεσή του να προχωρήσει στην έκδοση των διηγημάτων που είχε γράψει από το 1995, χρονιά που κυκλοφόρησε και το πρώτο του μυθιστόρημα «Η συνείδηση της αιωνιότητας».
Αγαπώ τη μικρή φόρμα, την πυκνότητα του λόγου και την ένταση που βγαίνει σε λίγες μόνο σελίδες ή γραμμές. Έχοντας διαβάσει ως τότε μονάχα μυθιστορήματα του συγγραφέα (τα περισσότερα άνω των 500 σελίδων), αναρωτιόμουν πώς να ήταν η γραφή του στο διήγημα. Σε ό,τι αφορά την ένταση, δεν είχα καμία αμφιβολία. Κι όσο για τη γραφή, μπορεί να μην περίμενα ακριβώς «οικονομία», παίρνοντας όμως το βιβλίο στα χέρια μου, διαπίστωσα πως η κάθε λέξη που επιλέγει ο συγγραφέας έχει λόγο ύπαρξης και υπηρετεί την πλοκή.
Η σειρά των διηγημάτων είναι χρονολογική. Από το «Τζέημς Μποντ, Πράκτωρ 007: Επιστροφή στις βασικές ηθικές αξίες», που πρωτοδημοσιεύτηκε το 1995 στο περιοδικό Ιχνευτής έως το «Κοντέ, τον τελικό ή τη ζωή σου», στο περιοδικό (δέ)κατα το 2017, μεσολαβούν άλλα δεκαεφτά αφηγήματα κάθε είδους: κοινωνικής και ιστορικής πραγματικότητας, ερωτικής προδοσίας και εκδίκησης, τρόμου και μυστηρίου, γουέστερν, κουίρ, παρωδίες αστυνομικών, ποδοσφαιρικά, χριστουγεννιάτικα, επαναστατικά. Το καθένα και μια έκπληξη, τόσο διαφορετικό σε θεματολογία ή/και ύφος από το προηγούμενο, αλλά γραμμένο με την ίδια λογοτεχνική επιδεξιότητα.
Ξεχώρισα το διήγημα «The terminator» και παραθέτω την αρχική παράγραφο.
«Οι άλλοι λένε για μένα διάφορα. Οι άλλοι. Τι δουλειά έχουν οι άλλοι μ’ εμένα. Ποιοι είναι; Αυτοί δεν έχουνε μύγες. Δεν έχουνε κι αυτή που στέλνει τις μύγες. Ήμουνα μια χαρά μέχρι που έφυγε αυτή. Ήμασταν παντρεμένοι. Έφυγε. Και για να μ’ εκδικηθεί, μου στέλνει τις μύγες. Μπορεί να μην είναι μύγες. Να είναι μία μύγα. Η ίδια. Όλες οι μύγες είναι ίδιες. Πώς να τις ξεχωρίσω; Κάθε μέρα μού στέλνει κι από μία μύγα, αλογόμυγα, που πάει και κάθεται στην οροφή απάνω. Κάθε μέρα. Τις έχει εκπαιδεύσει. Κάθονται στο ίδιο σημείο και ξαφνικά μετά πετάνε και βουίζουν και μου σπάνε τα νεύρα. Μ’ έχουνε διαλύσει. Έχω πάρει άδεια απ’ τη δουλειά μου. Είμαι μηχανικός προβολής στο Σινέ Αφροδίτη, στην Πατησίων. Έχω άδεια. Τις μισώ τις μύγες. Οι μύγα. Η μύγες. Είναι τρεις, τέσσερις τώρα. Όλες οι μύγες είναι μία μύγα. Έρχονται και φεύγουν ανενόχλητες. Αλογόμυγες. Σκουληκόμυγες. Βουίζουν το πρωί και με ξυπνάνε. Βουίζουν το βράδυ και δεν μπορώ να κοιμηθώ. Βουίζουν και δεν μπορώ ν’ ακούσω τα ελαφρά τραγούδια που μ’ αρέσουν. Δεν μπορώ να δω ταινίες στην τηλεόραση. Είναι μύγες της γυναίκας μου όλες τους. Με μισεί. Θέλει να μ’ εξοντώσει. Αλλά εγώ θα εξοντώσω τη μύγα».
Το παραλήρημα εκτείνεται σε δέκα σελίδες με λόγο κοφτό, που επιλέχτηκε από τον συγγραφέα για να αποδώσει καλύτερα τη διαταραχή του ήρωα. Για τον ίδιο σκοπό επιλέγει εδώ να γράψει «λάθος» ορισμένα άρθρα: η μύγες, οι μύγα. Στο σημείωμα που συνοδεύει το διήγημα, ο Ασωνίτης μάς λέει: «Η γλώσσα είναι το όπλο μας και είναι πλαστελίνη, οι λέξεις το ξέρουν καλύτερα από εμάς».
Τα σημειώματα στο τέλος κάθε διηγήματος είναι μικρές ιστορίες από μόνα τους. Παραλειπόμενα και γεγονότα από τα παρασκήνια του εκδοτικού χώρου. Αντιγράφω από αυτά που διαβάζω κάτω από το διήγημα «Το χωριό, που όλοι του οι κάτοικοι είχαν το ίδιο όνομα»:
«Ήταν παραγγελία του περιοδικού Ταχυδρόμος των Νέων με θέμα-τίτλο “Ανδρικές Απολαύσεις” και χορηγία μιας εταιρείας εισαγωγής ουίσκι και ποτών. Αρχικά έγραψα ένα στο οποίο κάποιος που ασχολείται με στρατιωτάκια-μόντελιγκ αναπαριστά, σε δική του κατασκευή, την απόπειρα ανατίναξης του ξενοδοχείου Μεγάλη Βρεταννία το ’44, όταν θα κατέλυε εκεί ο Τσόρτσιλ, που τελικά δεν κατέλυσε και η απόπειρα δεν έγινε. Μου το επέστρεψαν λέγοντας πολύ ευγενικά ότι η χορηγός εταιρεία διαφωνούσε, γιατί, αν το δημοσιεύαμε, οι Εγγλέζοι θα ενοχλούνταν και μπορεί να τους έπαυαν από εισαγωγείς».
Και κάτω από το «Ζακ, ο επαναστάτης!» ο Ασωνίτης σημειώνει:
«Αδημοσίευτο. Ήταν παραγγελία του ΒΗΜΑγκαζίνο, όταν ήταν διευθυντής ένας μαθητής μου από τα σεμινάρια δημιουργικής γραφής. Δεν το έβαλε ποτέ. Είναι γραμμένο στα “κουκουέδικα”, που ’χουνε οι εμπνευστές τους και οι οπαδοί τους πολύ μεγάλο μερίδιο στην ανωποταμίτικη καταστροφή της γλώσσας μας».
Πολλά έχει να πει ο Αλέξανδρος Ασωνίτης για τα πάθη της γλώσσας μας και σε άλλα σημειώματα. Στο διήγημα «Η δημιουργός» χρησιμοποιεί υποτακτική με υπογεγραμμένη, στο «Ο δύτης έμεινε μπουκάλα» παραλείπει εσκεμμένα το αντικείμενο για να μας θυμίσει παλιά συντακτικά σχήματα. Όσο για το τελικό ν, στις 345 σελίδες του βιβλίου έχει την τιμητική του. Με παραξένεψε η επιλογή του συγγραφέα να μη χρησιμοποιήσει το πολυτονικό σύστημα, αλλά κάτι μου λέει πως στην επόμενη έκδοση αυτό θα αλλάξει. Μέχρι τότε, αναμένουμε την επανέκδοση του μυθιστορήματος «Λάλον ύδωρ» με κριτικές που έχει λάβει και σχόλια πάνω σ’ αυτές και «Τα δεξιθάνατα ζεϊμπέκικα», μια τριακονταετή μελέτη για τα ρεμπέτικα και λαϊκά τραγούδια που αναφέρονται στον θάνατο. Κι άλλες μελέτες, όπως μας πληροφορεί στο τελικό του σημείωμα, κι άλλες μεταφράσεις αρχαίων κειμένων, κι άλλο μυθιστόρημα.
Μπορεί κανείς να περιγράψει την πράξη της γραφής ως μια «δημιουργική φυλακή», όπου ο συγγραφέας απομονώνεται, δέσμιος των λέξεων, της έμπνευσης ή των ιδεών του. Ισόβια φαίνονται να είναι τα δεσμά του Ασωνίτη με τη λογοτεχνία, κι εγώ δανείζομαι τον επίλογο από το διήγημα «Ασημένια μπέμπα»: «Πολλά είχε να σκεφτεί και για πολλά ν’ αποφασίσει, αλλά πρώτα έπρεπε να τη βγάλει καθαρή μες στην τούφα – κι αυτό είχε σκοπό να κάνει».
17°
