Μείωση ΦΠΑ: Γιατί μπορεί να μειώσει τις τιμές και τι δείχνουν τα νέα ευρωπαϊκά στοιχεία
Ένα πάγιο αίτημα στη δημόσια συζήτηση σήμερα, τόσο στην Ελλάδα όσο και στην υπόλοιπη Ευρώπη, είναι η μείωση του αυξανόμενου κόστους ζωής και η μείωση των έμμεσων φόρων. Το κοινωνικό αυτό αίτημα είναι απολύτως λογικό καθώς οι έμμεσοι φόροι είναι από τη φύση τους αντιστρόφως προοδευτικοί φόροι, δηλαδή, επιβάλλονται με τον ίδιο συντελεστή σε όλους, ανεξάρτητα από το εισόδημά τους. Όμως, ένα νοικοκυριό που ξοδεύει σχεδόν ολόκληρο το εισόδημά του για βασικά αγαθά καταλήγει να αφιερώνει πολύ μεγαλύτερο ποσοστό των αποδοχών του στον ΦΠΑ σε σχέση με ένα εύπορο νοικοκυριό που αποταμιεύει ή επενδύει σημαντικό μέρος του εισοδήματός του. Με άλλα λόγια, ο ΦΠΑ επιβαρύνει δυσανάλογα τους χαμηλόμισθους, τους συνταξιούχους και τις οικογένειες με περιορισμένα εισοδήματα.
Η Ελλάδα σήμερα εξακολουθεί, ως κληρονομιά της κρίσης, να διατηρεί έναν από τους υψηλότερους βασικούς συντελεστές ΦΠΑ στην Ευρώπη και η σημερινή κυβέρνηση υπερασπίζεται αυτή την επιλογή με βασικό επιχείρημα ότι, ακόμη και αν μειωνόταν ο ΦΠΑ, το όφελος δεν θα έφτανε στους καταναλωτές γιατί οι επιχειρήσεις θα απορροφούσαν τη μείωση αυξάνοντας τα περιθώρια κέρδους τους. Πράγματι, παλαιότερες μελέτες αλλά και εμπειρίες όπως η μείωση του ΦΠΑ στην ελληνική εστίαση πριν από μία δεκαετία, έδειξαν ότι η μετακύλιση στις τελικές τιμές ήταν περιορισμένη. Αυτή η βιβλιογραφία χρησιμοποιείται συστηματικά για να δικαιολογηθεί η άρνηση οποιασδήποτε μείωσης του ΦΠΑ.
Όμως η οικονομική επιστήμη δεν σταματά στις μελέτες του παρελθόντος. Οι συνθήκες του υψηλού πληθωρισμού δημιούργησαν νέα δεδομένα και πλέον υπάρχουν πρόσφατες εμπειρικές έρευνες που εξετάζουν ακριβώς τη σημερινή συγκυρία. Τα συμπεράσματά τους είναι διαφορετικά. Η πιο χαρακτηριστική περίπτωση είναι το πρόσφατο πείραμα της Σουηδίας. Από την 1η Απριλίου 2026 η κυβέρνηση μείωσε προσωρινά τον ΦΠΑ στα τρόφιμα από 12% σε 6%. Οι πρώτοι δύο μήνες εφαρμογής του μέτρου έδειξαν ότι η μετακύλιση της μείωσης ήταν σχεδόν πλήρης. Οι τιμές των τροφίμων μειώθηκαν κατά περίπου 5,5%, δηλαδή σχεδόν όσο προέβλεπε θεωρητικά η μείωση του φόρου (βλ. Το Σουηδικό Πείραμα: Περνάει Τελικά η Μείωση του ΦΠΑ στις Τιμές; Greece in Figures, 14/07/2026). Η Σουηδία έγινε η χώρα με τη μεγαλύτερη πτώση τιμών τροφίμων στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ παράλληλα αυξήθηκε ο όγκος των πωλήσεων, γεγονός που δείχνει ότι τα νοικοκυριά απέκτησαν μεγαλύτερη πραγματική αγοραστική δύναμη. Την ίδια στιγμή, το δημοσιονομικό κόστος αποδείχθηκε μέχρι στιγμής περιορισμένο.
Ωστόσο, η Σουηδία δεν αποτελεί μοναδική εξαίρεση. Πρόσφατη μελέτη σε ένα από τα κορυφαία επιστημονικά περιοδικά, το Journal of Public Economics για την Πορτογαλία κατέγραψε πλήρη μετακύλιση της προσωρινής μείωσης του ΦΠΑ στα βασικά τρόφιμα από 6% σε 0%. Οι τιμές μειώθηκαν άμεσα, παρέμειναν χαμηλότερες όσο ίσχυε το μέτρο και αυξήθηκαν ξανά όταν αυτό έληξε. Αντίστοιχα, μελέτη της Τράπεζας της Ισπανίας διαπίστωσε ότι η μείωση του ΦΠΑ στα τρόφιμα μεταφέρθηκε σχεδόν πλήρως στις τιμές των σουπερμάρκετ, έστω και με διαφορετικές ταχύτητες ανά κατηγορία προϊόντων (βλ. Τhe full, persistent, and symmetric pass-through of a temporary VAT cut). Αντίστοιχα, πρόσφατη μελέτη από την Τράπεζα της Ισπανίας (βλ. Analysingthe VAT cut pass-through in Spain using web-scrapedsupermarket data and machine learning) βασισμένη σε καθημερινά στοιχεία τιμών για περίπου 10.000 προϊόντα σούπερ μάρκετ, κατέληξε ότι η προσωρινή μείωση του ΦΠΑ στα τρόφιμα το 2023 μετακυλίστηκε σχεδόν πλήρως στους καταναλωτές. Οι διαφορές που παρατηρήθηκαν αφορούσαν κυρίως την ταχύτητα με την οποία προσαρμόστηκαν οι τιμές ανά κατηγορία προϊόντων.
Τα δεδομένα αυτά δείχνουν ότι στις σημερινές συνθήκες υψηλού πληθωρισμού και έντονου ανταγωνισμού στο οργανωμένο λιανεμπόριο, η μείωση του ΦΠΑ μπορεί πράγματι να περάσει στον καταναλωτή. Συνεπώς, το βασικό επιχείρημα της κυβέρνησης δεν μπορεί πλέον να παρουσιάζεται ως αδιαμφισβήτητη οικονομική αλήθεια.
Η επιλογή διατήρησης ενός τόσο υψηλού ΦΠΑ δεν υπαγορεύεται πλέον από κάποια δημοσιονομική ανάγκη. Αντιθέτως, τα στοιχεία του ΚΕΦΙΜ δείχνουν ότι τα φορολογικά έσοδα παρουσιάζουν σταθερή υπεραπόδοση τα τελευταία χρόνια. Ιδιαίτερα μετά το 2022, τα συνολικά φορολογικά έσοδα υπερβαίνουν συστηματικά τους στόχους του κρατικού προϋπολογισμού. Συγκεκριμένα, τα έσοδα από τον ΦΠΑ υπερέβησαν τις προβλέψεις κατά 14% το 2022, 5,4% το 2023, 8,1% το 2024 και 4,2% το 2025 (βλ. Ημέρα Φορολογικής Ελευθερίας, 2026). Με άλλα λόγια, το κράτος εισπράττει πολύ περισσότερα από όσα το ίδιο είχε προϋπολογίσει, κυρίως μέσω ενός φόρου που επιβαρύνει δυσανάλογα τα χαμηλότερα εισοδήματα.
Επομένως, η άρνηση της κυβέρνησης να μειώσει τον ΦΠΑ δεν μπορεί να αποδοθεί στην έλλειψη δημοσιονομικού χώρου. Ο χώρος υπάρχει, όπως αποδεικνύει η διαρκής υπεραπόδοση των φορολογικών εσόδων. Πρόκειται για μια συνειδητή πολιτική επιλογή, όπου διατηρείται ένας από τους υψηλότερους συντελεστές ΦΠΑ στην Ευρώπη, ώστε το κράτος να συγκεντρώνει ολοένα περισσότερα έσοδα από την κατανάλωση, δηλαδή από όλους τους πολίτες και κυρίως από όσους αναγκάζονται να δαπανούν σχεδόν ολόκληρο το εισόδημά τους για βασικά αγαθά.
Αυτή ακριβώς είναι η ταξική διάσταση της σημερινής φορολογικής πολιτικής. Το κράτος εισπράττει αναλογικά περισσότερα από τους οικονομικά αδύναμους μέσω των έμμεσων φόρων και στη συνέχεια αναδιανέμει μέρος αυτών των πόρων μέσα από ένα πλέγμα επιλεκτικών ενισχύσεων, απευθείας αναθέσεων, φορολογικών προνομίων και κρατικών συμβάσεων που ευνοούν όσους βρίσκονται πιο κοντά στην πολιτική εξουσία.
Αν αυτή η αναδιανομή λειτουργούσε υπέρ της κοινωνικής συνοχής, θα βλέπαμε τη μείωση των ανισοτήτων. Ωστόσο, τα τελευταία στοιχεία δείχνουν ότι οι εισοδηματικές ανισότητες παραμένουν υψηλές και η πίεση στα χαμηλότερα εισοδηματικά στρώματα εντείνεται από το αυξημένο κόστος ζωής. Σύμφωνα με το Δελτίο Συνθήκες Διαβίωσης στην Ελλάδα της ΕΛΣΤΑΤ (Ιούλιος 2026) το ποσοστό του πληθυσμού σε κίνδυνο φτώχειας μετά τις κοινωνικές μεταβιβάσεις βρισκόταν το 2025 στο 19,6%, αυξημένο σε σχέση με το 2019 όταν ανέλαβε κατά 1,7 ποσοστιαίες μονάδες. Με απλά λόγια αυτό θα πει πως οι πολίτες στην Ελλάδα που ζουν σε κίνδυνο φτώχειας μετά και την αναδιανομή, αυξήθηκε στα χρόνια διακυβέρνησης ΝΔ περίπου κατά 170.000 επιπλέον ανθρώπους.
Όταν το φορολογικό βάρος πέφτει δυσανάλογα στους πολλούς και τα οφέλη συγκεντρώνονται στους λίγους, τότε δεν πρόκειται απλώς για μια λανθασμένη οικονομική επιλογή, αλλά για μια συνειδητή ταξική πολιτική.
17°
