Όταν δεν έχεις μέλλον, ψηφίζεις το παρελθόν

Ο Γκεόργκι Γκοσποντίνοφ, στο βραβευμένο με Booker «Χρονοκαταφύγιο», περιγράφει μια Ευρώπη που, μπροστά στην αβεβαιότητα, καταφεύγει σε δημοψηφίσματα νοσταλγίας. Κάθε χώρα καλείται να διαλέξει σε ποια δεκαετία του παρελθόντος θέλει να «επιστρέψει», σαν αυτό να ήταν ένα εφικτό μέλλον. Η κεντρική του φράση: «όταν δεν έχεις μέλλον, ψηφίζεις το παρελθόν» δεν παρουσιάζεται ως μυθιστορηματικός λογοτεχνικός λυρισμός, αλλά ως διαπίστωση. Τα όσα διαδραματίζονται στην πολιτική ζωή τις τελευταίες ημέρες επιβεβαιώνουν τη φράση του συγγραφέα με τον πιο ηχηρό τρόπο.

Ο Αλέξης Τσίπρας επέλεξε να μιλήσει στη Θεσσαλονίκη λίγο πριν τα εγκαίνια της ΔΕΘ σαν παιδί που θέλει να κλέψει την προσοχή πριν μιλήσει ο μεγάλος. Η γλώσσα του ήταν η ίδια: «φορολογική δικαιοσύνη», «πατριωτική εισφορά», κατώτατος μισθός ως εξαγγελία-σύνθημα, κατηγορίες περί «χρεοκοπίας». Δεν πρότεινε κάτι νέο. Δεν ζήτησε ψήφο για το μέλλον. Είναι ακριβώς όπως στο μυθιστόρημα του Γκοσποντίνοφ, όπου ο κεντρικός ήρωας, ο Γκάουστιν, δημιουργεί ολόκληρους ορόφους-δωμάτια πιστά διακοσμημένους ώστε να αναπαριστούν συγκεκριμένες δεκαετίες του παρελθόντος. Έτσι και εχθές ο Τσίπρας μας προκάλεσε να ξαναμπούμε σε ένα δωμάτιο διακοσμημένο πιστά σαν το 2015. Τα ίδια έπιπλα, τα ίδια αντικείμενα καθημερινότητας και τελικά τα ίδια συνθήματα, η ίδια αφήγηση για «αυτούς» και «εμάς», πιστό αντίγραφο μιας εποχής, χωρίς ωστόσο τις συνέπειές της. Στη Θεσσαλονίκη ο Τσίπρας δεν κοίταξε το μέλλον. Ζήτησε ξανά ψήφο για ένα παρελθόν που ήδη κρίθηκε.

Ο Αντώνης Σαμαράς, από την άλλη πλευρά, καλεί σε μια ακόμη πιο καθαρή παρτίδα νοσταλγίας. Δεν προτείνει πρόγραμμα. Προτείνει μια «ιστορική κεντροδεξιά» απέναντι σε μια, όπως λέει, «μεταλλαγμένη» ΝΔ. Επιστρέφει όχι με σχέδιο για το 2027-2030, αλλά ως ένας παρεξηγημένος ιδιοκτήτης που θέλει πίσω τα κλειδιά ενός σπιτιού που ο ίδιος άφησε ερειπωμένο, με τα λιγότερα στην ιστορία υπάρχοντά του. Χτίζει ένα ακόμη δωμάτιο-δεκαετία, μια επιλεκτική ανάμνηση που ο ίδιος θυμάται καλύτερα απ' τον καθένα μας. Είναι ο μηχανισμός που περιγράφεται στο «Χρονοκαταφύγιο». Η κλινική του παρελθόντος δεν θεραπεύει, αλλά αναπαράγει επανάληψη. Ο ίδιος ο Γκοσποντίνοφ προειδοποιεί πως αυτή η νοσταλγία είναι πάντα επιλεκτική. Και το κυριότερο, δεν προσφέρει διέξοδο.

Τσίπρας και Σαμαράς ανοίγουν ένα «Χρονοκαταφύγιο» σε μια εποχή που ήδη έχει κριθεί. Απέναντί τους ο Κυριάκος Μητσοτάκης αναδεικνύει την κεντρική ιδέα του βραβευμένου μυθιστορήματος. Ότι η νοσταλγία εργαλειοποιείται πολιτικά όταν οι κοινωνίες χάνουν την εμπιστοσύνη τους στο μέλλον. Ο πολιτικός του λόγος δε δομείται πάνω στην αναδρομή, αλλά πάνω σε ένα διεθνές, γεωπολιτικό και αναπτυξιακό αφήγημα προσανατολισμένο μπροστά, με επενδύσεις, ενέργεια, ψηφιακότητα. Δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν λάθη ή ελλείψεις. Σημαίνει ότι η κατεύθυνση δεν είναι απλώς διαφορετική. Είναι αντίθετη.

Ο Μητσοτάκης δεν ζητά από τους πολίτες να ψηφίσουν μια δεκαετία. Τους ζητά να διαλέξουν αν θέλουν η χώρα να είναι ενεργός εταίρος του αύριο ή νοσταλγικό αφήγημα. Το «Χρονοκαταφύγιο» του 2015 ή της εξιδανικευμένης δεξιάς Νέας Δημοκρατίας, οι κλινικές του παρελθόντος για ασθενείς με Αλτσχάιμερ δεν έχουν θέση στο στρατηγικό όραμα του Μητσοτάκη, που, με κόστος πολιτικό, αρνείται να χτίσει δωμάτια-δεκαετίες και επιμένει να μιλά για το μέλλον. Η επιλογή δεν είναι απλώς ιδεολογική. Είναι επιλογή ανάμεσα σε δύο αντιδιαμετρικές αντιλήψεις χρόνου.