Ο Πάραγκ Χάνα, ένας από τους γνωστότερους σύγχρονους στοχαστές της γεωπολιτικής, μιλά στην ATHENS VOICE για έναν κόσμο όπου η ισχύς διαχέεται σε πολλά κέντρα
«Θα μπορούσες να με αποκαλέσεις φιλόσοφο της γεωπολιτικής», λέει ο Πάραγκ Χάνα, συστήνοντας τον εαυτό του στο ελληνικό κοινό. Γεννήθηκε στην Ινδία, έζησε στο Άμπου Ντάμπι, μεγάλωσε στις ΗΠΑ και στη Γερμανία, ζει στη Σιγκαπούρη. «Είμαι παιδί του κόσμου, globalist, ταξιδιώτης», λέει ο έμπειρος αναλυτής, ο οποίος στο τέλος του μήνα θα είναι στην Ελλάδα προκειμένου να λάβει μέρος στο Athens Democracy Forum.
Έχει ταξιδέψει σε τουλάχιστον 150 χώρες, έχει εκπαιδευτεί στη γεωπολιτική, τη φιλοσοφία και τη διεθνή οικονομία, και έχει γράψει επτά βιβλία για τη γεωγραφία, την παγκοσμιοποίηση, τη δημογραφία, τη μετανάστευση, την τεχνολογία και τη διπλωματία. Δούλεψε για την αμερικανική κυβέρνηση και με τον στρατό των ΗΠΑ στο Ιράκ και στο Αφγανιστάν, ενώ επί περισσότερα από είκοσι χρόνια συμβουλεύει κυβερνήσεις, διπλωμάτες και πολιτικούς ηγέτες σε κάθε ήπειρο για τον στρατηγικό τους σχεδιασμό, την εμπορική και επενδυτική τους πολιτική, ακόμη και τη διπλωματική τους στρατηγική.
Δική του έμπνευση είναι η έννοια του multi-alignment: χώρες που αρνούνται να επιλέξουν ανάμεσα στην Αμερική και την Κίνα και παίζουν με όλες τις πλευρές για το μεγαλύτερο δυνατό όφελος, όπως η Σαουδική Αραβία, η Ινδία, το Καζακστάν.
Πάραγκ Χάνα: «Ο πόλεμος αφορά τη γεωγραφία»
Μεγάλο μέρος του έργου του βασίζεται στην ιδέα ότι δεν αρκεί πια να κοιτάζουμε σύνορα και κράτη, αλλά αγωγούς, λιμάνια και εφοδιαστικές αλυσίδες. Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, όμως, έδειξε ένα κράτος πρόθυμο να καταστρέψει τη συνδεσιμότητα για να κατακτήσει έδαφος.
Κάπως έτσι ξεκινάει και η συζήτησή μας, η οποία έγινε μέσω Zoom. Εκείνος στη Σιγκαπούρη, εγώ στην Αθήνα. Τον ρωτάω: Νίκησε, άραγε, η γεωπολιτική την connectography (δηλαδή τη χαρτογραφία του κόσμου μέσα από τα δίκτυα και τις υποδομές που τον συνδέουν);
«Ο πόλεμος στην Ουκρανία δεν αφορά μόνο το έδαφος της αποβιομηχανοποιημένης ανατολικής Ουκρανίας. Αφορά τους πόρους. Αφορά τις εφοδιαστικές αλυσίδες και αφορά επίσης τη συνδεσιμότητα». Πριν από την εισβολή, εξηγεί, μελετούσε την αξία των αγωγών διαμετακόμισης φυσικού αερίου και των εναλλακτικών διαδρομών, όπως ο Nord Stream. Ποτέ όμως δεν υποστήριξε ότι η μία λογική αντικαθιστά την άλλη: ««Ο πόλεμος γίνεται για τη γεωγραφία. Η μάχη για τον έλεγχο γίνεται για τη συνδεσιμότητα. Συμβαίνουν και τα δύο ταυτόχρονα».
Και συμπληρώνει: η αξία του αερίου στους αγωγούς, των σιτηρών που εξάγονται μέσω της Μαύρης Θάλασσας και των υποδομών είναι σήμερα μεγαλύτερη από το ΑΕΠ της Ουκρανίας. «Η λειτουργική γεωγραφία των υποδομών συνυπάρχει με την πολιτική γεωγραφία των συνόρων». Δεν υποστηρίζει ότι ο κόσμος είναι χωρίς σύνορα. Το αντίθετο.
«Έχουμε πάρα πολλές άλυτες συνοριακές διαφορές στον κόσμο. Και θα εκραγούν. Θα υπάρξουν πόλεμοι μέχρι να τις επιλύσουμε».
Τον ρωτάω, πλησιάζοντας στον πέμπτο χρόνο του πολέμου, αν επιμένει σε μία πρόταση που είχε κάνει με την έναρξη της εισβολής: η εδαφική διχοτόμηση είναι η λιγότερο κακή έκβαση για την Ουκρανία; «Ναι», απαντά και υπενθυμίζει ότι ήδη τον Μάρτιο του 2022 είχε δημοσιεύσει στο National Interest το δοκίμιο Settlement is Not Appeasement. «Μπορείς να συνεχίσεις να είσαι σκληρός απέναντι στη Ρωσία και ταυτόχρονα να αποφύγεις την καταστροφή ολόκληρης της Ουκρανίας. Αυτό ήταν το επιχείρημα που διατύπωσα πριν από τεσσεράμισι χρόνια».
Ήταν προβλέψιμο ότι θα προέκυπτε αδιέξοδο στις αμφισβητούμενες περιοχές, ότι η Ρωσία δεν θα εγκατέλειπε τα κέρδη της και ότι η Ουκρανία δεν θα τα ανακτούσε όλα. Μέσω του Μινσκ και της διαδικασίας της Κωνσταντινούπολης, πιστεύει, θα μπορούσε να είχε επιτευχθεί συμφωνία για τα σύνορα. Πρόσφατα έγραψε ένα δοκίμιο για τον Ιμάνουελ Καντ και για το πώς η μυστική διπλωματία μπορεί να λύσει τέτοιες διαφορές με αμοιβαίους συμβιβασμούς. «Η διαφάνεια και η δημοκρατία, οι ίδιες αρετές που εξυμνούσε ο Καντ, στην πραγματικότητα εμποδίζουν την επίτευξη της ειρήνης».
Πώς τελειώνει, λοιπόν, ο πόλεμος; Με μυστική διπλωματία; «Δεν πιστεύω ότι μπορεί πια να γίνει οτιδήποτε στα μυστικά. Ο διευθυντής της CIA μόλις πέταξε στη Μόσχα. Αυτό δύσκολα ήταν μυστικό. Και τα μηνύματα που μετέφερε έγιναν δημόσια μέσα σε 48 ώρες». Πρότεινε να συναντηθούν κρυφά ο Πούτιν και ο Ζελένσκι, αλλά ούτε αυτό έμεινε μυστικό. Απέκλεισε τους Ευρωπαίους, εκείνοι θύμωσαν, και προφανώς δεν το κράτησαν για τον εαυτό τους. «Χρειάζεσαι συμπεριληπτική διαβούλευση, συμπεριληπτική διαπραγμάτευση όλων των εμπλεκόμενων μερών».
Βλέπει στον ορίζοντα το τέλος αυτού του πολέμου; «Δεν πρέπει να μιλάμε για το τέλος. Πρέπει να μιλάμε για τις συνέπειες»: μια μικρότερη Ουκρανία, μια κυβέρνηση που μπορεί να πέσει, αλλά και το αντίστροφο, «μπορεί η Ρωσία να χάσει και ο Πούτιν να χάσει την εξουσία». «Πρέπει να σκέφτεσαι με όρους σεναρίων και συνεπειών, όχι με προβλέψεις ενός ακριβούς αποτελέσματος».
Σε δεύτερο επίπεδο, όμως, βλέπει μια Ουκρανία που μπορεί να ενταχθεί στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ίσως ακόμη και στο ΝΑΤΟ - κάτι που «δεν επρόκειτο να συμβεί προηγουμένως».
Η δυτική τάξη πραγμάτων
Ο Χάνα χρησιμοποιεί τελευταία τη διατύπωση «order without order» (σ.σ.: τάξη χωρίς τάξη). Η αφετηρία του είναι ότι αυτό που αποκαλούμε δυτικής ηγεσίας διεθνή τάξη βασισμένη σε κανόνες δεν υπήρξε ποτέ σταθερή διευθέτηση ισχύος μεγάλης διάρκειας. «Ήταν κυριολεκτικά μόλις δέκα ή δεκαπέντε χρόνια. Αυτό ήταν όλο. Δεν αποτελεί εποχή. Ήταν περισσότερο ένα μεσοδιάστημα, μια περίοδος ακινησίας μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου».
Δεν θεωρεί τη δυτική φιλελεύθερη τάξη φυσική κατάσταση του κόσμου «κι επομένως ό,τι την αλλάζει είναι κακό, λάθος και παρακμή». Ήδη από τις δεκαετίες του 1960 και του 1970, σημειώνει, μελετητές προειδοποιούσαν ότι η Ευρώπη ενοποιείται, ότι η Κίνα εκβιομηχανίζεται και ότι το μερίδιο της αμερικανικής ισχύος θα συρρικνωθεί. «Η φυσική συνθήκη είναι αυτός ο μακρύς κύκλος αλλαγής».
Ο ίδιος δηλώνει άνετος με μια «κατανεμημένη, διάχυτη, εντροπική, μεσαιωνικού τύπου κατανομή ισχύος», καθώς «έτσι μοιάζει το μεγαλύτερο μέρος της παγκόσμιας ιστορίας».
Υπάρχει τάξη, λέει, αλλά δεν χρειάζεται να είναι συγκεντρωτική, ούτε δυτικής ηγεσίας, ούτε να τη θεωρούν όλοι εξίσου νόμιμη. «Υπάρχει μια σαφής, υλική, απτή κατανομή ισχύος στον κόσμο. Είναι πραγματική. Δεν χρειάζεται να σου αρέσει. Αυτός δεν είναι ο ορισμός της τάξης».
Τον ρωτάω αν αυτή η θεώρηση είναι μακιαβελική. Το απορρίπτει. «Η μακιαβελική σχολή λέει ότι η ισχύς πάντα ορίζει το δίκαιο».
Ο ίδιος τοποθετείται στη σχολή της International Society: αποδέχεται την αναρχία του διεθνούς συστήματος, αλλά και την ύπαρξη κανόνων, νόρμων, διπλωματίας και δικαίου.
Η Ευρώπη δεν χρειάζεται να γίνει Αμερική
Μπορεί η Ευρώπη να είναι γεωπολιτικός πόλος χωρίς να γίνει στρατιωτικός; Για τον Χάνα, η στρατιωτική ισχύς είναι μόνο μία από τις συνιστώσες ενός γεωπολιτικού πόλου. «Το να γίνεις πόλος είναι το άθροισμα πολλών παραγόντων: στρατιωτικών, οικονομικών, πολιτικών και διπλωματικών, τεχνολογικών. Η ισχύς σου δεν είναι μόνο πόσα πυρηνικά όπλα έχεις, αν δεν πρόκειται καν να τα χρησιμοποιήσεις».
Αν μπορείς να παίρνεις ενέργεια από την Αρκτική, την Αφρική και την Κασπία, να έχεις τεχνολογική καινοτομία, κεφάλαιο, πολιτική σταθερότητα και τη δυνατότητα να θέτεις κανόνες στο εμπόριο, τότε είσαι πόλος ισχύος.
«Ο δικός σου πόλος δεν χρειάζεται να μοιάζει με της Κίνας. Δεν χρειάζεται να μοιάζει με της Αμερικής. Απλώς πρέπει να είναι πόλος ισχύος».
paragkhanna.com
«Η ίδια η AI είναι η ισχύς»
Τον ρωτάω αν μπορούν η Ινδία, τα κράτη του Κόλπου ή η Ευρώπη να γίνουν ξεχωριστοί πόλοι κούρσα της τεχνητής νοημοσύνης; «Ναι, αλλά δεν πιστεύω ότι αυτή είναι η σωστή ερώτηση». Πρέπει να ξεκινήσουμε από τη διαπίστωση ότι η ίδια η τεχνολογία είναι η ισχύς. «Ο ισχυρότερος νόμος της ιστορίας είναι η διάχυση της τεχνολογίας. Δεν μπορείς να ελέγξεις μια τεχνολογία, καμία δύναμη δεν ελέγχει ποτέ μια τεχνολογία, είτε πρόκειται για πυρηνικά όπλα είτε για AI είτε για την τυπογραφία».
Άρα η AI θα διαχυθεί: σε κυβερνήσεις υπερδυνάμεων και αναδυόμενων κρατών, σε ιδιωτικές εταιρείες, ίσως σε τρομοκράτες και χάκερ. «Η AI θα βρίσκεται στα χέρια όλων. Άρα το πραγματικό ερώτημα είναι πώς τη χρησιμοποιείς για να ενισχύσεις την ισχύ σου, όχι να κοιτάς έναν εδαφικό χάρτη και να ρωτάς αν αυτή η χώρα είναι AI power ή εκείνη».
Για να αυξήσεις την παραγωγικότητά σου; Για να λύσεις ασθένειες; Για να μειώσεις την ενεργειακή σου εξάρτηση; Για να χακάρεις άλλες χώρες;
«Δεν είναι μια στατική απάντηση πάνω σε έναν χάρτη. Γιατί αυτό που είναι αληθινό σήμερα μπορεί να μην είναι αληθινό αύριο».
«Η προσφορά και η ζήτηση υπερισχύουν της δημοκρατίας»
Λίγο πριν κλείσουμε του θέτω ένα σχεδόν αιρετικό ερώτημα: τι γίνεται όταν οι δημοκρατικές κοινωνίες ψηφίζουν εναντίον της μετανάστευσης; «Η μετανάστευση είναι γεγονός της ανθρώπινης ζωής. Στο βιβλίο μου λέω: to move is human. Είναι εγγεγραμμένο στην ανθρώπινη φύση». Είναι μεγατάση της ιστορίας: «Τα σύνορα δεν υπήρχαν καν για το μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας, για εκατομμύρια χρόνια». Και οι αριθμοί ανεβαίνουν κάθε χρόνο: «Ένα δισεκατομμύριο άνθρωποι περνούν πλέον σύνορα κάθε χρόνο. Τριακόσια πενήντα, τετρακόσια εκατομμύρια άνθρωποι ζουν εκτός της χώρας στην οποία γεννήθηκαν».
«Ακόμη κι αν η Ελλάδα δεν θέλει μετανάστευση ή η Ιταλία δεν θέλει μετανάστευση, πρέπει να σταματήσεις και να κοιτάξεις τη μεγάλη εικόνα. Δεν είσαι εσύ ο κόσμος. Ο κόσμος είναι ο κόσμος». Φέρνει τα παραδείγματα: τη Μελόνι στην Ιταλία, το αντιμεταναστευτικό κλίμα στη Γαλλία, το Brexit. «Ξέρεις τι συνέβη εκείνα τα χρόνια; Η μετανάστευση συνέχισε να ανεβαίνει. Οι ψηφοφόροι μπορεί να αισθάνονται άβολα με τη μετανάστευση, αλλά η οικονομία τους εξακολουθεί να την απαιτεί. Άρα η προσφορά και η ζήτηση υπερισχύουν της δημοκρατίας».
Δεν αμφισβητεί το δικαίωμα μιας δημοκρατίας να ελέγχει ποιος περνά τα σύνορά της, ούτε την ανάγκη για ισχυρότερη πολιτισμική αφομοίωση. «Οι δημοκρατικές κοινωνίες έχουν απολύτως το δικαίωμα να καθορίζουν πόσοι θα έρθουν, από ποιο πολιτισμικό υπόβαθρο και με ποιους κανόνες. Είναι 100% κυριαρχικό δικαίωμα».
Το πρόβλημα είναι η σύγκρουση ανάμεσα σε αυτό που ψηφίζουν οι κοινωνίες και σε αυτό που χρειάζονται οι οικονομίες τους: «Χρειάζεσαι φροντίδα ηλικιωμένων. Χρειάζεσαι αγρότες. Χρειάζεσαι εργάτες στις κατασκευές. Χρειάζεσαι φορολογούμενους και ανθρώπους που θα νοικιάσουν τα σπίτια σου. Το ερώτημα είναι αν η πολιτική σου είναι ευθυγραμμισμένη με την οικονομία σου. Και στην Ευρώπη η ανάγκη είναι πολύ υψηλή, λόγω της δημογραφίας σας, λόγω του χρέους σας».
17°
