Trainspotting: 30 χρόνια μετά, ποια είναι η ζωή που επιλέξαμε;

Ο ελληνικός τύπος της εποχής δεν φημιζόταν για τη μετριοπάθειά του, ειδικά σε πονήματα «ξένα» προς την κουλτούρα της εποχής. Σαφής η προειδοποίηση για προώθηση της χρήσης ναρκωτικών και κίνδυνο για την ελληνική νεολαία, ενώ μέχρι και το μέλος της Εισαγγελίας Πρωτοδικών Αθηνών, Ισίδωρος Ντογιάκος, επιστρατεύτηκε για να αποφασίσει σχετικά με τον ισχυρισμό. Σύμφωνα με τις μαρτυρίες της εποχής, λέγεται πως παρακολούθησε την ταινία δύο φορές. Η εισαγγελική παρέμβαση είχε φυσικά το αντίθετο από το επιθυμητό αποτέλεσμα. Χιλιάδες κόσμου έσπευσαν σε κινηματογράφους της πρωτεύουσας για να παρακολουθήσουν το «Trainspotting» του Ντάνι Μπόιλ (βασισμένο στο ομώνυμο βιβλίο του Ιρβάιν Γουέλς που κυκλοφόρησε το 1993, με τον συγγραφέα να κρατάει μικρό ρόλο στο φιλμ), προς επίρρωση του γνωστού αποφθέγματος «Πες ό,τι θες για μένα, αρκεί να λες σωστά το όνομά μου». Κάτι που είχε τονίσει και ο τότε Υπουργός Πολιτισμού, Ευάγγελος Βενιζέλος, λέγοντας χαρακτηριστικά πως «οι απαγορεύσεις και αμφισβητήσεις έχουν συμβάλλει μέχρι στιγμής στην ενίσχυση του ενδιαφέροντος της κοινής γνώμης για τις συγκεκριμένες ταινίες». 30 χρόνια αργότερα, το Trainspotting αναρωτιέται μαζί με τα εκατομμύρια των fans του, αν ήταν τελικά η χρήση των ναρκωτικών για την οποία προειδοποιούσε, η μια καθημερινότητα που στην εποχή των social media και των αλγορίθμων έχει μεταβάλλει κατά πολύ τα νοήματα τόσο της ζωής (Choose Life), όσο και της εξάρτησης.

«Choose Life»: Τι σημαίνει σήμερα η εμβληματική φράση του Trainspotting

Το «Trainspotting» χαρακτηρίστηκε ως το κινηματογραφικό μανιφέστο μιας ολόκληρης γενιάς, αλλά στην ουσία ήταν πολλά περισσότερα. Επρόκειτο για την αποθέωση του εναλλακτικού σινεμά, μια πρώιμη κορύφωση του είδους των φιλμ που αψηφά τις κινηματογραφικές νόρμες και έχει το χαμηλό budget ως προσόν ουσιαστικά, για να εκμεταλλευτεί την κινηματογραφική ελευθερία που - ειρωνικά - παρουσιάζει συνήθως μια πιο ρεαλιστική μορφή της πραγματικότητας.

Πολύ γρήγορα το φιλμ σε κάνει να συνειδητοποιήσεις πως πραγματεύεται πολλά περισσότερα από τη ζωή του αντι-ήρωα Mark Renton και την εξάρτησή του από την ηρωίνη. Επρόκειτο για την ιστορία μιας ολόκληρης γενιάς Σκωτσέζων της εργατικής τάξης, νέων παιδιών που βίωναν στο πετσί τους τα αδιέξοδα και την παρακμή μιας παράλληλης μετα-θατσερικής πραγματικότητας. Η οικονομική πραγματικότητα επηρεάζει στο έπακρο έναν κοινωνικό ιστό που κρέμεται από μια κλωστή, ενώ την ίδια στιγμή, τα ναρκωτικά και η μικρο-εγκληματικότητα παρουσιάζονται ως μονόδρομος για τους ήρωες της ταινίας, σε μια απέλπιδα προσπάθεια να προσδώσουν νόημα σε μια ζωή που κορυφωνόταν στα στιγμιαία «φιξάκια». Το «Lust for Life» (Δίψα για ζωή) του Ίγκι Ποπ θα ντύσει ειρωνικά το soundtrack του Trainspotting, με την αρχική σεκάνς να έχει γράψει ξεχωριστή ιστορία λόγω του κυνηγητού στους δρόμους του Εδιμβούργου, αλλά και του κλασικού πλέον μονολόγου του Renton για τον «υλιστικό» τρόπο ζωής που απέρριπτε η παρέα προς χάρη της ηρωίνης.

«Διάλεξε Ζωή. Διάλεξε μια δουλειά. Διάλεξε μια καριέρα. Διάλεξε μια οικογένεια. Διάλεξε μια γαμημένα μεγάλη τηλεόραση, διάλεξε πλυντήρια ρούχων, αυτοκίνητα, συσκευές αναπαραγωγής CD και ηλεκτρικά ανοιχτήρια κονσερβών. Διάλεξε καλή υγεία, χαμηλή χοληστερόλη και οδοντιατρική ασφάλιση. Διάλεξε αποπληρωμές στεγαστικών δανείων με σταθερό επιτόκιο. Διάλεξε ένα αρχικό σπίτι. Διάλεξε τους φίλους σου. Διάλεξε ρούχα αναψυχής και ασορτί βαλίτσες. Διάλεξε ένα κουστούμι με μίσθωση σε μια ποικιλία γαμημένων υφασμάτων. Διάλεξε να τα κάνεις όλα μόνος σου και να αναρωτιέσαι ποιος στον διάολο είσαι ένα Κυριακάτικο πρωί. Διάλεξε να κάθεσαι στον καναπέ βλέποντας τηλεοπτικά παιχνίδια, βάζοντας στο στόμα σου γαμημένο πρόχειρο φαγητό. Διάλεξε να σαπίζεις στο τέλος, περνώντας τα τελευταία σου χρόνια σε ένα άθλιο σπίτι, τίποτα περισσότερο από μια ντροπή για τα εγωιστικά, άθλια παιδιά που γέννησες για να αντικαταστήσεις τον εαυτό σου. Διάλεξε το μέλλον σου. Διάλεξε ζωή... Αλλά γιατί να θέλω να κάνω κάτι τέτοιο; Διάλεξα να μην διαλέξω τη ζωή. Διάλεξα κάτι άλλο. Και οι λόγοι; Δεν υπάρχουν λόγοι...».

Οι ήρωες

Το 2017 οι πρωταγωνιστές του Trainspotting έκαναν το πολυαναμενόμενο reunion για το δεύτερο μέρος, το οποίο σε γενικές γραμμές στάθηκε στο ύψος των περιστάσεων, χωρίς φυσικά να ξεπερνάει το αρχικό φιλμ. Η παρέα, φανερά πιο ώριμη και συνειδητοποιημένη, έχει βρει τελικά τις διεξόδους της μέσα στο σύστημα το οποίο εξαρχής απέρριπτε και αναπολεί πλέον νοσταλγικά. Η επιστροφή του πρωταγωνιστή στο Εδιμβούργο τον φέρνει αντιμέτωπο με αμείλικτα ερωτήματα της νιότης του, όπως και με τον τρόπο που ίσως πολύς κόσμος υποδέχεται εκ νέου πρόσωπα του παρελθόντος. «Είσαι τουρίστας στην ίδια σου τη νιότη», θα ακούσει χαρακτηριστικά, σε μια κατηγορία που δε φαίνεται να απέχει και πολύ από την πραγματικότητα. Ποια είναι όμως η παρέα που έγραψε κινηματογραφική ιστορία το 1996;

Renton

Κύριος χαρακτήρας και αφηγητής. Έξυπνος, σαρκαστικός, με πλήρη αυτογνωσία για τον αυτοκαταστροφικό τρόπο ζωής τους. Προσπαθεί επανειλημμένα να ξεφύγει από τον εθισμό, στοχάζεται βαθιά ενίοτε, βρίσκει στο τέλος την προσωπική του λύτρωση. Αποδίδοντας σε κάθε φίλο του τη μοίρα που κατ' αυτόν δικαιολογείται από την ηθική του. Ο δε Γιούαν ΜακΓκρέγκορ δίνει μια ερμηνεία ζωής.

Sick Boy

Κολλητός του Renton από τα παιδικά τους χρόνια, συνεργός στο «έγκλημα» των ναρκωτικών από εκείνη τη μακρινή πλέον πρώτη ένεση. Γοητευτικός, εξαιρετικά χειριστικός και αλαζόνας λόγω της κινηματογραφικής παιδείας του. Σαφώς πιο υλιστής από τους υπόλοιπους, βλέπει τις συνήθειές του ως σύμφυτες με την glamorous (;) ζωή που επιλέγει.

Spud

Ο πιο αθώος χαρακτήρας όλων και ίσως ο πιο τραγικός, δεδομένης της αγαθής και καλόκαρδης φύσης του. Μετρ στις κακές αποφάσεις και με ιδιαίτερα αυξημένο το αίσθημα αλληλεγγύης προς τους φίλους του, θα έρθει γρήγορα αντιμέτωπος με τις συνέπειες των πράξεών του, σε μια σαφή αναφορά της ταινίας για το ευρύτερο αίσθημα της αδικίας σε αυτόν τον (υ)κόσμο.

Begbie

Σαφώς ο πιο βίαιος της παρέας, ο Francis Begbie απορρίπτει τη χρήση ναρκωτικών ουσιών καθώς βρίσκει ευχαρίστηση στην εγκληματική δραστηριότητα, όντας άκρως επικίνδυνος με οτιδήποτε μπορεί να μετατρέψει σε όπλο. Η απληστία του και το γεγονός ότι του λείπει κάθε ίχνος σεβασμού προς τους φίλους του, τον κάνουν να συναντά την ιδανική μοίρα στο τέλος.

Tommy

Τραγική φιγούρα του φιλμ, ο Tommy ξεκινά ως το υπεύθυνο και ρομαντικό μέλος του γκρουπ για να αντιμετωπίσει την ερωτική απογοήτευση και τις καταστροφικές ανασφάλειες που αυτή δημιουργεί στους ευαίσθητους αλλά «αδούλευτους» ανθρώπους. Το πιο ίσως σκληρό παράδειγμα του Trainspotting, ο άνθρωπος της διπλανής πόρτας που εξαφανίζεται κυριολεκτικά και μεταφορικά.

30 years later

Είναι η εύκολη μάλλον προσέγγιση να πει κανείς πως το μήνυμα του Trainspotting είναι το ίδιο επίκαιρο με το 1996, ωστόσο μιλάμε για μια εντελώς διαφορετική πραγματικότητα. Στις μέρες μας υπάρχει μια ολοκαίνουργια σε σχέση με την τότε συνθήκη, στην οποία έννοιες όπως η ζωή και η εξάρτηση έχουν πλέον ένα πολύ διαφορετικό νόημα, με τις βασικές λειτουργίες της καθημερινότητάς μας, καθώς και ένα πολύ μεγάλο μέρος των διαπροσωπικών μας σχέσεων να εκτυλίσσεται μέσα στο διαδικτυακό χάος και να επηρεάζεται λιγότερο ή περισσότερο από τους άγραφους κανόνες του. Στην γκάμα των εξαρτήσεων συναντά κανείς έννοιες όπως οι καταιγιστικοί αλγόριθμοι, το doomscrolling, οι ατελείωτες εναλλαγές των apps, καθώς και η κάθε είδους διαδικτυακή υπερβολή, ενώ οι υποψιασμένοι που έχουν δει το δεύτερο μέρος του φιλμ γνωρίζουν ότι και η ρητορική του Mark Renton επηρεάστηκε ανάλογα. Αλήθεια όμως. Πού πήγε η «ζωή» που απέρριπτε μετά βδελυγμίας η παρέα το 1996; Πόσο εύκολο είναι σήμερα να διατηρήσεις το οικογενειακό πρότυπο των παλαιότερων ετών και πόσες από τις υλικές πολυτέλειες που απολάμβανε εκείνη την εποχή, συνεχίζει να απολαμβάνει μια μέση οικογένεια σήμερα; Αντίστοιχα, πόσο εύκολη είναι η επιλογή ενός προγράμματος υγειονομικής περίθαλψης και πολύ περισσότερο η αγορά ενός σπιτιού, πράξη που κάποτε ταυτιζόταν με το όνειρο της μεσαίας και εργατικής τάξης; Και τέλος, τι γίνεται με τη γενιά που φαίνεται να διστάζει σε πολύ μεγάλο βαθμό να κάνει παιδιά; Αυτά τα κακομαθημένα που έρχονται για να μας αντικαταστήσουν, όπως έλεγε ο Renton. Η οικονομική ευμάρεια που υπονοούσε το Trainspotting φαίνεται πως σήμερα έχει μεταλλαχθεί σε κάτι αισθητά πιο δύσκολο, αν όχι άπιαστο. Κανείς δεν ξέρει πώς θα επέλεγε σήμερα η παρέα του αρχικού φιλμ να ξεφύγει από την πραγματικότητα στον σύγχρονο κόσμο. Το σίγουρο είναι πως σε αντίθεση με τότε, οι λόγοι για να το κάνει θα ήταν υπερβολικά πολλοί.

Κάποια στιγμή πίσω στο 1996 λοιπόν, ο κινηματογράφος ασχολήθηκε εκτενώς και έκδηλα με τον εθισμό, τη φτώχεια, τα όρια της φιλίας, τις αυτοκαταστροφικές τάσεις. Η χρήση ναρκωτικών ήταν απλά η βιτρίνα πίσω από τις στερήσεις, τα αδιέξοδα και τον αγώνα των νέων της εποχής για να ανήκουν κάπου και να νοηματοδοτήσουν τη ζωή τους. Εκείνη την εποχή και για πολλά χρόνια έκτοτε, το Trainspotting αποτελούσε σημείο αναφοράς για το επαναστατικό στυλ του και τους εκκεντρικούς και αξιομνημόνευτους χαρακτήρες. Σήμερα, όπως εν μέρει αντίστοιχα και οι ήρωές μας το 2017, γινόμαστε κι εμείς τουρίστες στη νιότη μας, συνειδητοποιώντας κι εμείς όπως και αυτοί ότι όσο και να σπάμε κατά καιρούς τα αποστήματα και τις ρουτίνες, στο τέλος δεν ξεφεύγουμε ποτέ από τον ίδιο μας τον εαυτό.