Η άμμος που χάνεται, ο δημόσιος χώρος που υποχωρεί: Από τις παραλίες και τις πλατείες έως το φυσικό τοπίο, ποια είναι η σχέση μας με τον δημόσιο χώρο;
* Γράφει ο Απόστολος Σαμαράς, Διδάκτωρ Ευρωπαϊκού Δικαίου Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ, Δικηγόρος, Ερευνητής στο Ελληνικό Ίδρυμα Ευρωπαϊκής & Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛΙΑΜΕΠ)
Καθώς το ελληνικό καλοκαίρι πλησιάζει στο τέλος του, έρχονται στον νου ορισμένες από τις πιο όμορφες εικόνες του: η σκιά των πλατάνων στην πλατεία, οι βόλτες στα καλντερίμια, τα κρυστάλλινα νερά της θάλασσας. Μαζί τους όμως μένει και μια λιγότερο ειδυλλιακή διαπίστωση. Παραλίες όπου η άμμος χάνεται πίσω από σειρές ομπρελών και ανακλίντρων, πεζοδρόμια που στενεύουν και πλατείες γεμάτες τραπεζοκαθίσματα που δυσκολεύουν τη διέλευση των πεζών.
Δεν υπάρχει βέβαια λόγος να δαιμονοποιούμε την οικονομική δραστηριότητα. Η οργανωμένη παραλία προσφέρει παροχές, ο τουρισμός δημιουργεί εισόδημα, τα καταστήματα δίνουν ζωή στις πόλεις και τα χωριά. Θα μπορούσε να αντιτείνει κανείς ότι μια οικονομία που χρειάζεται ανάπτυξη δεν έχει τα περιθώρια να αντιμετωπίζει την επιχειρηματικότητα με περισσή καχυποψία. Απαιτείται όμως μέτρο, ώστε η ανάπτυξη να παραμένει μακροπρόθεσμα βιώσιμη και να μην απωλέσει την ανθρωποκεντρική της διάσταση, ιδίως όταν ο θόρυβος, η αισθητική υποβάθμιση και η ατομική χρήση εκτοπίζουν συστηματικά την εμπειρία του κοινόχρηστου χώρου.
Το πρόβλημα έγκειται στην κουλτούρα της κατάληψης, στην αντίληψη δηλαδή ότι η ακτή, η πλατεία ή το τοπίο αποκτούν αξία στον βαθμό που μπορούν να αποφέρουν άμεσο κέρδος. Κάπως έτσι η υπερβολή, και μαζί της συχνά η ασχήμια, μετατρέπεται σε άγραφο κανόνα. Όμως και το τι ονομάζουμε «αξιοποίηση» στο νεοελληνικό αναπτυξιακό μοντέλο αποτελεί πολιτική επιλογή. Αξία έχει και ο ελεύθερος ορίζοντας, η ακώλυτη πρόσβαση, ένας χώρος που δεν χρειάζεται να παράγει έσοδα για να δικαιολογεί την ύπαρξή του.
Εδώ είναι σχετική και η έννοια του κοινού καλού στην καθημερινότητά μας. Ο δημόσιος χώρος είναι ένα από τα λίγα μέρη όπου δεν χρειάζεται να λειτουργούμε διαρκώς ως καταναλωτές. Οι πλατείες και οι πεζόδρομοι ανήκουν σε όλους. Υπάρχουν αγαθά των οποίων η αξία αναδεικνύεται ακριβώς διότι παραμένουν κοινά. Ο σεβασμός του δημόσιου χώρου είναι μια καθημερινή μορφή σεβασμού προς τον άλλον.
Το ίδιο ισχύει για το φυσικό τοπίο. Οι καταστροφές που κάθε καλοκαίρι αφήνουν βαθιές πληγές στο ελληνικό τοπίο υπενθυμίζουν ότι το φυσικό κάλλος της χώρας ούτε αυτονόητο είναι ούτε ανεξάντλητο. Η Πολιτεία οφείλει να το αντιμετωπίζει ως τη ρίζα της ταυτότητάς μας που απαιτεί ουσιαστικότερη πρόληψη, προστασία και φροντίδα. Μια κακώς εννοούμενη ανάπτυξη που καταναλώνει το φυσικό και κοινωνικό κεφάλαιο πάνω στο οποίο στηρίζεται υπονομεύει τον ίδιο της τον σκοπό.
Ο Καμύ έγραψε για το «ανίκητο καλοκαίρι» που ανακάλυψε μέσα του. Το ελληνικό καλοκαίρι όμως δεν είναι ανίκητο. Η απάντηση δύσκολα βρίσκεται σε έναν ακόμη νόμο. Πολυνομία και κακονομία υπάρχουν ήδη σε αφθονία στη χώρα μας. Το πραγματικό έλλειμμα βρίσκεται συχνά στην εφαρμογή, στη συνέπεια και στην αποδοχή των ορίων στην πράξη. Η αισθητική του τόπου όπου ζούμε αντανακλά, άλλωστε, και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη συλλογική μας ζωή. Ο δημόσιος χώρος δεν είναι ό,τι απομένει όταν ολοκληρωθούν όλες οι ιδιωτικές χρήσεις. Είναι ό,τι μια κοινωνία επιλέγει συνειδητά να προστατεύει και να διατηρεί κοινό.
17°
