Πόσο δυνατά είναι τα νήματα που κρατούν δεμένη μια οικογένεια;

Όταν έφτασα στο τέλος του βιβλίου, το κυρίαρχο συναίσθημα ήταν πως είχε επέλθει η κάθαρση: Επιτέλους, ο ιστός είχε διαρραγεί. Και με τι έξυπνο τρόπο! Διαβρωτικά νεωτερικό, σε μια Ελλάδα που στις προηγούμενες 783 σελίδες ασφυκτιούσε ακριβώς στην άλλη όχθη, εκεί όπου βασίλευε ένας αυτάρεσκος ιδρυματισμός και μια επιφανειακή αλλά βολική ακινησία.

«Είμαστε οι άνθρωποι που γνωρίζουμε, οι τόποι που περπατάμε, οι ιδέες που πραγματευόμαστε», γράφει ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς.

Λοιπόν, ποιοι ήταν / ποιοι είναι οι αφοί Σκούρα;

Δύο ρεύματα ακολουθεί βήμα βήμα η συγγραφέας: τις μικρές και τη μεγάλη αφήγηση, τις καθημερινές ιστορίες και την Ιστορία. Και επιχειρεί με εντιμότητα, αφού δεν αδικεί ούτε δικάζει, να δει πού, πώς και πότε, οι μικρές ιστορίες συναντιούνται με τη μεγάλη.

Ως κλειδί στην αναζήτηση, ως κερκόπορτα των μικρών ιστοριών, χρησιμοποιεί η Μαίρη Σιάνη-Ντέιβις έναν θεσμό, ίσως τον θεσμό, αυτόν της οικογένειας, αυτή την πανίσχυρη δύναμη επιβολής – πρώτα και κύρια στα μέλη της.

Από την εποχή που η δύναμη των Μαυρομιχαλαίων της Μάνης δεν οφειλόταν στο χρήμα ή στα αγαθά αλλά στα ετοιμοπόλεμα αγόρια τους, μέχρι την εποχή του Θεόδωρου Σκούρα, του padre-padrone του μυθιστορήματος, τίποτα δεν φαίνεται να έχει κλονίσει αυτόν τον υπερθεσμό της οικογένειας.

Ωστόσο, μέσα από την εξιστόρηση των προσπαθειών των τριών αδελφών να δραπετεύσουν από την πατρική βία (την οποία η γύρω μικρή κοινότητα γνωρίζει και βεβαίως σιωπά), η Σιάνη συνεχίζει να σκαλίζει πληγές που δεν επουλώθηκαν από την επαγγελματική επιτυχία – το αντίθετο: η πανίσχυρη αγέλη εμπόρων-λύκων αποσυντίθεται αργά αλλά σταθερά σε νευρωτικούς μοναχικούς λύκους που δεν μπορούν να αναζητήσουν εξιλέωση παρά μόνο μέσω της βίας, ενίοτε τυφλής, που συμπαρασύρει και τον καθένα χωριστά.

Και το αναπόφευκτο; Τον κοινό εαυτό, που έχει τόσο ταυτιστεί με το γνωστό σε όλους μας οικογενειακό επιμύθιο για την ανάγκη ενότητας των μελών μιας οικογένειας, παραμερίζοντας ατομικές επιλογές ή πορείες, όπως συμπυκνώνεται στο διάσημο ρητό με τις τρεις βεργούλες που είναι πιο ανθεκτικές από την καθεμιά χωριστά, αυτόν τον κοινό εαυτό ξεθεμελιώνουν τα τρία αδέλφια. Όσο οι αδερφοί Σκούρα επιτυγχάνουν από κοινού, τόσο υπονομεύουν ο ένας τον άλλο, ενώ καθένας τους αποκρύπτει τον σκοτεινό εαυτό που δεν τολμά να φωτίσει.

Για να φανεί, πολύ πειστικά από την πένα της Μαίρης Σιάνη-Ντέιβις, ότι ο πλούτος που απέκτησαν δεν ήταν τελικά η λυδία λίθος που αναζητούσαν για να κρυφτούν από τον δυναστικό ετεροπροσδιορισμό τους. Ήταν το αναγκαίο μέσο που θα χώριζε οριστικά τις «τρεις βεργούλες» – με τρόπο τραγικό, ανεπανόρθωτο και, λογοτεχνικά καταλυτικό, με τη συγγραφέα να καταφέρνει να αναζητήσει την αλήθεια (και) μέσα στο ψέμα: Όσο σαθρή και δυναστική κι αν αποδείχτηκε η ιστορία της γιαγιάς τους με τις τρεις βέργες, ήταν η μόνη που είχαν. Πάνω σ’ αυτήν έχτισαν και οργάνωσαν και τη νέα τους ζωή. Κάτω απ’ αυτήν κρύφτηκαν από τους άλλους κι από τον ίδιο τους τον εαυτό. Το δήθεν δίχτυ προστασίας της οικογένειας.

Η Μαίρη Σιάνη-Ντέιβις γράφει για μια γενιά που γεννήθηκε πριν από τον πόλεμο αλλά τον πρόλαβε, όπως και τον Εμφύλιο, στην πιο τρυφερή της ηλικία: Στα παιδικά ή στα εφηβικά και στα πρώτα μετεφηβικά χρόνια.

Στη σύγχρονη οικονομική ιστορία, η 20ετία 1953-1973 αποκαλείται «ελληνικό θαύμα». Η ρημαγμένη χώρα με τις ανοιχτές πληγές και με την καχεκτική δημοκρατία εκείνης της περιόδου –για να θυμηθούμε τον Ηλία Νικολακόπουλο– έφτασε στα μέσα της εικοσαετίας να είναι δεύτερη σε ρυθμό ανάπτυξης παγκοσμίως, υπολειπόμενη μόνο της Ιαπωνίας. Στις εξαγωγές, για πρώτη φορά, ο αγροτικός τομέας πέρασε σε δεύτερη μοίρα από τον βιομηχανικό –άλλωστε όλες οι βαριές βιομηχανίες –Ναυπηγεία, ΠΕΣΙΝΕ, διυλιστήρια, Χαλυβουργία, Λιπάσματα– ιδρύθηκαν και λειτούργησαν μέσα σ’ εκείνη την περίοδο.

Το πιο αξιοσημείωτο είναι, το σημειώνει στον επίλογο και η συγγραφέας, η συναλλαγματική σταθερότητα που συμφωνήθηκε το 1953 και ακολουθήθηκε, παρά τον εσμό των διαφορετικών κυβερνήσεων και μιας χούντας, μέχρι το 1973. Το δολάριο για 20 χρόνια παρέμεινε σταθερό στις 30 δραχμές, ανοίγοντας έτσι τον δρόμο στις ξένες επενδύσεις για την ίδρυση, για πρώτη φορά στην Ελλάδα, βαριάς βιομηχανίας.

Πάνω σ’ αυτό είχε ξεσπάσει μια μεγάλη συζήτηση. Οι δεξιές κυβερνήσεις πίστευαν στη σημασία των ξένων επενδύσεων, αντίθετα, η αριστερά πίστευε μεν στη σημασία των επενδύσεων, αλλά προτιμούσε το κύριο βάρος κάθε σημαντικής επένδυσης που θα λειτουργούσε ως μονοπώλιο να το αναλάβει ο δημόσιος τομέας.

Στην καθημερινή ζωή, η ανάπτυξη θα φανεί με δύο τρόπους: Με το εμπόριο και την οικοδομή (υπό το φως του εξηλεκτρισμού της χώρας, που στο τελευταίο στάδιο της 20ετίας είχε μετατρέψει τη ΔΕΗ στον μεγαλύτερο εθνικό εργοδότη).

Ορδές απεγνωσμένων από την ύπαιθρο, μαζί τους και οι αδελφοί Σκούρα από την ορεινή Αρκαδία, θα βρουν καταφύγιο στις μεγάλες πόλεις και δη στην Αθήνα. Η ανοικοδόμηση και οι πρώτες σταγόνες καταναλωτικής ευμάρειας έχουν ακόμη χρηματοδότηση από μαυραγορίτικες χρυσές λίρες, αλλά πλέον και από φθηνά εργατικά χέρια από την εσωτερική μετανάστευση.

Μέσα σ’ ένα κλίμα διαφθοράς, νεποτισμού και μαφιόζικων δοσοληψιών, που ωστόσο εγγυάται τη διαρκή βελτίωση της καθημερινότητας, οι αδερφοί Σκούρα γυρίζουν με τα πόδια στις γειτονιές μιας Αθήνας που χτίζεται υδροκεφαλικά, ή στα πανηγύρια στις μεγάλες γιορτές, και, με την ελαστική τους συνείδηση, θεμελιώνουν τελικά μια γερή βάση στο εμπορικό υπογάστριο της Αθήνας.

Πάνω απ’ όλα το όνομά τους. Αυτό προσέχουν σαν τα μάτια τους. Η εμπορία το μεταμόρφωσε από οικογενειακό σε επαγγελματικό όπλο. Η γιαγιά τούς είχε πει για τις τρεις βεργούλες, αλλά δεν τους είχε πει για τρεις εμπόρους.

Όμως, πόσο νέα ήταν τελικά αυτή η νέα κανονικότητα της Αθήνας; Της ζωής στο άστυ; Πόσο άλλαξε τη ζωή των αδερφών Σκούρα;

Ας σημειώσουμε την εμφάνιση ενός νέου φαινομένου, που σε σημαντικό βαθμό παρατηρείται και σήμερα. Με την πρώτη ευκαιρία, δεκάδες, ίσως εκατοντάδες χιλιάδες Αθηναίοι αναζητούν το χωριό. Όχι οποιοδήποτε, αλλά το δικό τους χωριό.

Στο φασματοσκόπιο της αστικής διαστρωμάτωσης, χιλιάδες σύλλογοι και σωματεία υπενθυμίζουν στην πόλη τον μίτο. Ακόμη και σήμερα, ίσως κι επειδή η προηγούμενη γενιά φρόντισε να παραδώσει ανακαινισμένη την κληρονομιά της παλαιάς οικογένειας. Ήταν το τρίτο απαραίτητο έξοδο των αδελφών Σκούρα, μετά το διαμέρισμα στην Αθήνα και το ΙΧ.

Τα νέα ήθη, τα νέα ρούχα, η μόδα, τα εσώρουχα, όλα αποπνέουν ατομική χειραφέτηση, αλλά στον πυρήνα ενδημεί η στενή σχέση με τις δοξασίες μιας Εκκλησίας επίσης βαριάς, τιμωρητικής και δυσκίνητης σαν είδωλο/βαρίδι της αγροτικής κοινωνίας.

Η μεγάλη συλλογικότητα της ορθοδοξίας είναι υπεράνω πολιτικής, πολλοί αριστεροί είναι και παραμένουν θρήσκοι, και έχει μεγάλη διείσδυση στα υποκείμενα της χειραφέτησης, τις γυναίκες. Όμως κι εδώ το έμπειρο μάτι της συγγραφέα θα επισημάνει το παράδοξο με λεπτότητα και χιούμορ.

Η σχέση των ηρώων με την πολιτική, σε εποχές-φωτιά, άλλοτε δείχνει επιφανειακή και στατική, μια απλή παράμετρος στο παζλ, κι άλλοτε δείχνει καθοριστική, η αρχή όλων.

Αλλά δεν είναι οι βεβαιότητες το μέλημα της Μαίρης Σιάνη-Ντέιβις. Γι’ αυτό και φροντίζει να κεντά χαμηλόφωνα την πλοκή, αποφεύγοντας την παγίδα των συναισθηματικών εξάρσεων ή το υψωμένο δάχτυλο μιας εύκολης ηθικολογίας.

Σ’ όλη τη διάρκεια της αφήγησης η συγγραφέας αφήνει χαραμάδες από τις οποίες φωτίζονται τα μεγάλα γεγονότα της Ιστορίας, άλλοτε αυτονομημένα, άλλοτε πολύ κοντά στις ζωές των αδερφών Σκούρα.

Πάντως η επίγευση της αφήγησης, με την ολοκλήρωσή της, είναι κοινή είτε για τις μικρές ιστορίες των καθημερινών ανθρώπων, όπως οι αδερφοί Σκούρα, είτε για τις μεγάλες, όπως αυτές που άλλαξαν μέσα σε λίγα χρόνια την ελληνική κοινωνία.

Τέλος, είναι γλυκόπικρη η αφήγηση, από τη δύναμη της λογοτεχνίας που μπορεί να φωτίσει και τις μικρές και τη μεγάλη εικόνα: τις μικρές, γιατί αυτές είναι το κέντρο της, και τη μεγάλη γιατί κάθε μικρή έχει και μια διαφορετική, ίσως λοξή, εκδοχή της μεγάλης. Εκεί βρίσκεται και η ελευθερία του συγγραφέα.

Είχα ρωτήσει κάποτε έναν άξιο βιβλιοκριτικό ποιο είναι το βασικό του κριτήριο για ένα μυθιστόρημα: «Να καταφέρει ο συγγραφέας να πει αυτό που θέλει», μου είχε απαντήσει. Αναμφίβολα, η Μαίρη Σιάνη-Ντέιβις το κατάφερε.

Τέλος, υπάρχει το αξίωμα στη λογοτεχνία που λέει πως ο συγγραφέας, είτε γράφει για το παρελθόν είτε γράφει για ένα κοντινό ή πολύ μακρινό μέλλον, τελικά δεν γράφει παρά για το παρόν… Γι’ αυτό, αν και οι ήρωες της «Εντίμου εμπορίας» είναι προγενέστεροι ακόμα και από τους boomers, δεν μας είναι καθόλου ξένοι, το αντίθετο, μας είναι οικείοι, και στις μικρές ιστορίες και στη σημερινή μεγάλη εικόνα… «Μη μας ξεγελάει η εποχή, δεν έχουμε ακόμη ξεφύγει» ήταν μία από τις πρώτες σκέψεις στην τελευταία σελίδα με τον αριθμό 784.

Η Μαίρη Σιάνη-Ντέιβις έγραψε ένα πολυεπίπεδο μυθιστόρημα. Κοπιαστικό στη συγγραφή, ρυάκι που τρέχει στην ανάγνωση. Συγκρότησε χαρακτήρες με ιστορικό βάθος και κοινωνικές ρίζες, τους έκανε ορατούς όσο και σκοτεινούς στα μάτια μας, αλλά κυρίως μας έβαλε στα δικά τους μάτια. Με το πρώτο της μυθιστόρημα έθεσε ψηλά τον πήχη για το επόμενο.