Το Ρεπορτάζ της Ελίζας Τριανταφύλλου και η τέχνη της ενοχλητικής δημοσιογραφίας

To «Ρεπορτάζ» της Ελίζας Τριανταφύλλου (εκδόσεις Αντίποδες): ένα φοβερά διασκεδαστικό, ευκολοδιάβαστο και ταυτοχρόνως εξαιρετικά αιχμηρό και άβολο μανιφέστο για το τι πρέπει και τι δεν πρέπει να κάνει η ερευνητική δημοσιογραφία, μέσα από το πρίσμα της υπόθεσης των υποκλοπών.

Η δουλειά της Ελίζας Τριανταφύλλου είναι ακριβώς αντίθετη από τη δική μου.

Ως ποιήτρια, εγώ παρατηρώ εξονυχιστικά την πραγματικότητα και μεταφέρω το αποτύπωμά της υποκειμενικά και συναισθηματικά, με σκοπό να αποκαλύψω στους αναγνώστες μου συνδέσεις συχνά αφανείς, που έχουν όμως μια συγκινησιακή αλήθεια: θέλω να τους συν-κινήσω ν’ αναγνωρίσουν σ’ ό,τι γράφω αν όχι τον εαυτό τους, τότε κάτι που μοιάζει με οικουμενική ανθρώπινη κατάσταση.

Η Τριανταφύλλου, αντίθετα, ως ερευνητική δημοσιογράφος, παρατηρεί (και σκαλίζει) εξονυχιστικά την πραγματικότητα, μεταφέροντας το αποτύπωμά της όσο πιο αντικειμενικά και μη συναισθηματικά γίνεται, θέλοντας μεν να αποκαλύψει στους αναγνώστες της συνδέσεις συχνά αφανείς, αλλά χωρίς διόλου συγκινησιακό κίνητρο: σκοπός της δεν είναι η υποκειμενική και συναισθηματική πρόσληψη της πραγματικότητας, αλλά το χτίσιμο μιας τεκμηριωμένης αλήθειας, ενός στερεού οικοδομήματος που θα στεκόταν όρθιο απέναντι στον πιο εξονυχιστικό εισαγγελικό έλεγχο, στην πιο καταιγιστική ανάκριση.

Αυτή ακριβώς την επιθυμία της –το να κάνει μια έρευνα «που να ευσταθεί στο δικαστήριο»– εξηγεί και αυτήν παρουσιάζει, βήμα βήμα, στο βιβλιαράκι της με τίτλο «Το ρεπορτάζ», στην πολύτιμη σειρά που έχουν αρχίσει οι εκδόσεις Αντίποδες υπό τη φροντίδα του Χρήστου Κρυστάλλη [προηγούμενα βιβλία: το συγκλονιστικό Η Φυλακή του Τάσου Θεοφίλου και Το Άσυλο, της Ειρήνης Βλάχου].

Κάθε ένα από αυτά τα τρία, μικρά βιβλία απομυθοποιεί και αποκρυπτογραφεί, χωρίς φόβο και —κυρίως— χωρίς πάθος, τρεις τόπους-ταμπού της κοινωνικής μας συνύπαρξης: τις συνθήκες διαβίωσης των κρατουμένων στις φυλακές Κορυδαλλού (Η Φυλακή), τη διαδικασία χορήγησης ασύλου στους ξένους αιτούντες την (Το Άσυλο), το χτίσιμο ενός στιβαρού δημοσιογραφικού ρεπορτάζ γύρω από ένα σκάνδαλο (Το Ρεπορτάζ). 

Γιατί το σκάνδαλο ενδιαφέρει έναν πραγματικό ερευνητικό δημοσιογράφο: το σκάνδαλο και η συγκάλυψή του, έννοιες τόσο οργανικά δεμένες που «τελικά και να ταυτίζονται». «Σκάνδαλο είναι η σκανδαλώδης συγκάλυψη του σκανδάλου» γράφει η Τριανταφύλλου.

Ένα τέτοιο σκάνδαλο ανακάλυψε, πραγματικά κατά τύχη, η Ελίζα Τριανταφύλλου τον Ιανουάριο του 2022 όταν πρωτοξεκίνησε να γράφει για τις υποκλοπές, μην έχοντας ιδέα για την έκταση που θα αποκτούσε η υπόθεση μέσα στο χρόνο.

Ούτε μπορούσε φυσικά να φανταστεί την (για την ώρα) κατάληξή της: τη δικαίωση της έρευνάς της (και του Τάσου Τέλλογλου, του Θοδωρή Χονδρόγιαννου, του Θανάση Κουκάκη και όλων των δημοσιογράφων που καταπιάστηκαν –ο Κουκάκης θέλοντας και μη διότι παρακολουθούνταν και ο ίδιος– με την υπόθεση) στα ελληνικά δικαστήρια. Αλλά και τη συστηματική ματαίωσή της, με πολλαπλούς τρόπους, από τον Άρειο Πάγο.

Αν σας έχει κουράσει η «υπόθεση των υποκλοπών», αν έχετε χάσει, θέλω να πω, το νήμα της και δεν ξέρετε πια ποιος έκανε τι και γιατί, αυτό το βιβλιαράκι είναι ό,τι πρέπει για να σας εξηγήσει βήμα βήμα τι ακριβώς συνέβη και πώς ακριβώς η παρούσα κυβέρνηση προσπάθησε να συγκαλύψει αυτό που συνέβη.

Δεν είναι όμως μια «φτηνή» αντιπολιτευτική καταγγελία: ξανά και ξανά η Τριανταφύλλου επιμένει (και η λοιπή της δουλειά το αποδεικνύει) πως το ίδιο ακριβώς θα έκανε όποια ελληνική κυβέρνηση κι αν είχε λειτουργήσει κατ’ αυτόν τον τρόπο. Κι αυτό τεκμηριώνεται όχι μόνο από το γεγονός ότι σε άλλες έρευνες που αφορούσαν την κυβέρνηση Μητσοτάκη και στις οποίες δεν μπορούσε να αποδείξει ενδεχόμενο δόλο, έκανε πίσω, αλλά και από το γεγονός ότι καθιστά εντελώς σαφή την απέχθειά της για όσους αναπαράγουν την έρευνά της για τους δικούς τους ιδιοτελείς και συχνά αντιπολιτευτικούς σκοπούς: «Οι ιδιοτελείς σύμμαχοι είναι συχνά χειρότεροι από τους ορκισμένος εχθρούς, πολλές φορές χειρότεροι κι από τα τρολ που σε βρίζουν συστηματικά στα σχόλια κι από αυτούς που βάλλουν κατά της ‘δημοσιογραφικής ηθικής’ σου. Αυτοί είναι που παράγουν τη μεγαλύτερη ματαίωση».

Η θέση της αυτή –ο έλεγχος της εξουσίας απ’ όπου κι αν προέρχεται– γίνεται ξεκάθαρη από την αρχή, παρόλο που μπορεί να είναι δυσκολοχώνευτη για πολλούς, ειδικά όταν εγείρονται ζητήματα είτε «εθνικής ασφάλειας» είτε διεθνών σχέσεων (βλ. διεθνούς αυταρχισμού). Για να δώσω ένα παράδειγμα: έπρεπε οι New York Times, αναρωτιέται η Τριανταφύλλου στην αρχή του βιβλίου, να αποκαλύψουν το ζήτημα του email-gate της Χίλαρι Κλίντον πριν τις εκλογές του 2016, παρόλο που αυτό βοήθησε τον Τραμπ να εκλεγεί; Ναι, απαντάει στεντόρεια· αυτή είναι η δουλειά της ερευνητικής δημοσιογραφίας.

Καταλαβαίνω και συμμερίζομαι απολύτως το μάγκωμα που μπορεί να έχει κάποιος διαβάζοντας αυτά τα λόγια, όταν ξέρουμε όλοι πού κατέληξε η νίκη Τραμπ το 2016 και, κατ’ επέκταση, η εμπλοκή του με τους μηχανισμούς της εξουσίας: στη σημερινή παγκόσμια παράνοια. Και, για να κάνω και λίγο τον δικηγόρο του διαβόλου, θα θέσω το εξής υποθετικό ερώτημα: θα πίστευε η Τριανταφύλλου τα ίδια αν ήταν δημοσιογράφος στη Γερμανία της Βαϊμάρης και αποκάλυπτε κάποιο σκάνδαλο που θα αβαντάριζε τον Χίτλερ να έρθει στην εξουσία; Η απάντηση είναι ναι, θα τα πίστευε και θα ενεργούσε με τον ίδιο τρόπο.

Και όσο και να νιώθω ένα πρώτο μούδιασμα σ’ αυτή τη διαπίστωση, δεδομένου του τι ακολούθησε ιστορικά, δεν μπορώ και να την ψέξω. Στο κάτω κάτω της γραφής, στις πραγματικά δημοκρατικές πολιτείες οι ψηφοφόροι είναι (τουλάχιστον) εξίσου υπεύθυνοι για το αποτέλεσμα των εκλογών με το μιντιακό οικοσύστημα που τους περιβάλλει. [Εντάξει, αναγνωρίζω εδώ ότι το παράδειγμα του Χίτλερ δεν εμπίπτει ακριβώς σε αυτήν την κατηγορία, αφού η άνοδός του στην εξουσία οφείλεται σε προβοκάτσια και στην προσωπική επιλογή ενός μη διορατικού προέδρου. Αλλά το παράδειγμα Τραμπ είναι σαφώς σαφές: 77 εκατομμύρια άνθρωποι ψήφισαν αυτόν τον νταή για πρόεδρό τους, ανέμελα κι ωραία.]

Εν πάση περιπτώσει, παρασύρομαι. Πάμε πίσω στο «Ρεπορτάζ». Ένα από τα μεγάλα αβαντάζ του βιβλίου είναι η γραφή του: Το «Ρεπορτάζ» είναι ένα ανάγνωσμα που ρέει, που δεν το αφήνεις από τα χέρια σου, που διαβάζεται με μια διεστραμμένη σχεδόν ευχαρίστηση, την ευχαρίστηση του αναγνώστη που συναντά στις σελίδες του τη ματαίωση μεγάλου μέρους των ελπίδων του για μια χώρα που θα γιατρευόταν, λόγω κρίσης, από την αρρώστια της διαπλοκής.

Την ώρα που το καταβρόχθιζα, σαν αστυνομικό μυθιστόρημα σχεδόν, σκεφτόμουν τις προεκτάσεις των όσων αποκαλύπτει η Τριανταφύλλου για πολλούς δημόσιους λειτουργούς – και στο μυαλό μου ερχόταν και ξαναρχόταν η φράση «από θαύμα ζούμε», φράση που λέμε όταν σκεφτόμαστε ότι συχνά περιστοιχιζόμαστε από ανίκανους ή αδαείς (ή, στη χειρότερη περίπτωση, ιδιοτελείς) ανθρώπους σε θέσεις-κλειδιά του κρατικού μηχανισμού.

Πώς αλλιώς να εξηγήσει κανείς την ανικανότητα της ΕΛΑΣ και την απροθυμία της εισαγγελίας του Αρείου Πάγου, ας πούμε, να εντοπίσουν και να καλέσουν ως μάρτυρα τον άνθρωπο από την προπληρωμένη κάρτα του οποίου έφυγαν τα επίμαχα sms που κουβαλούσαν το κατασκοπευτικό λογιστικό Predator; Προσέξτε: ο άνθρωπος αυτός δεν ήταν κανένας φοβερός διαπλεκόμενος μεγαλοπαίκτης· ένας απλός κρεοπώλης σε σούπερ μάρκετ ήταν. Αυτόν τον τυπάκο η ΕΛΑΣ «δεν μπορούσε να τον εντοπίσει». Η Τριανταφύλλου και ο Τέλλογλου πήγαν απλώς και χτύπησαν το κουδούνι του. Μιλάμε για καταστάσεις επιπέδου χωροφύλακα Λουί ντε Φινές.

Όταν φυσικά τα πράγματα αγριεύουν και γίνεται σαφές ότι πρέπει να διερευνηθεί το κατά πόσο οι νόμιμες παρακολουθήσεις της ΕΥΠ γίνονταν από το ίδιο συντονιστικό κέντρο με τις παράνομες παρακολουθήσεις του Predator της εταιρείας Intellexa, όμως, εκεί σου κόβεται το γέλιο. «Όχι!», απαντάει κατηγορηματικά η εισαγγελία του Αρείου Πάγου. «Εγώ μόνο σε κυβερνήσεις πουλάω το λογισμικό μου», καταθέτει ο ιδιοκτήτης της Intellexa (και καταδικασμένος, πια, πρωτόδικα για τις υποκλοπές), Ταλ Νταλιάν. Με άλλα λόγια, ο αντιεισαγγελέας του Αρείου Πάγου δέχθηκε πως ο κρεοπώλης είχε χάσει την κάρτα, τη βρήκε κάποιος τυχαίος περαστικός, που έτυχε να θέλει να παρακολουθήσει ανώτατα στελέχη της ελληνικής πολιτικής αλλά και υπουργεία, που κατά τύχη πέτυχε το 4ψήφιο pin της (το οποίο θα μπορούσε να έχει έρθει μόνο στο κινητό του κρεοπώλη) και που έτυχε να τη φορτίσει σε ένα ΑΤΜ δύο χιλιόμετρα από τα γραφεία της ΕΥΠ.

Δηλαδή, μας δουλεύεις, ρε Καραμήτρο, που λέει κι ο λαός; Εν τέλει, στην έρευνα που έκανε το Μονομελές Πλημμελειοδικείο (και την οποία αρνήθηκε να κάνει ο Άρειος Πάγος) προέκυψε ότι φυσικά και ο κρεοπώλης είχε έναν φίλο ο οποίος δούλευε σε κατάστημα κινητής που εξέδιδε προπληρωμένες κάρτες σε συνεργασία με τράπεζα και ο φίλος αυτός έκανε διευκολύνσεις στην ΕΥΠ για να συμπληρώσει εισόδημα. Αχ.

Και αυτό είναι μόνο ένα από τα τόσα και τόσα που, τόσο στρωτά και τεκμηριωμένα, αφηγείται η Τριανταφύλλου.

Αλλά, για να κλείνουμε κιόλας, «Το ρεπορτάζ» δεν είναι ένα απλώς βιβλίο με θέμα το σκάνδαλο των υποκλοπών. Είναι ένα βιβλίο για το πώς ξεκινά, συνεχίζεται (και ενίοτε δεν τελειώνει) μια αξιοπρεπής δημοσιογραφική έρευνα, που χρησιμοποιεί ως παράδειγμα τις υποκλοπές. Εγώ ευχαριστήθηκα την εξιστόρηση των πρώτων επαγγελματικών βημάτων της Τριανταφύλλου (από call center στην Ελευθεροτυπία) και τη σύντομη, μα πολύτιμη, παρουσίαση του πώς έχει αλλάξει το τοπίο των μίντια τα τελευταία 25 χρόνια –με την εμπλοκή των εμπορικών τμημάτων των εφημερίδων, ας πούμε, στο περιεχόμενο και τα επιτρεπόμενα όρια της δημοσιογραφικής έρευνας– αλλά και τον τρόπο που αφηγείται τον φόβο (και την παράνοια) που την ακολουθούσαν σε κάθε βήμα όταν διερευνούσε τις υποκλοπές (όταν κάποιοι διέρρηξαν το σπίτι της ένιωσε, γράφει, ανακούφιση, που ήταν «απλοί κλέφτες» και της είχαν πάρει χρήματα και πολύτιμα πράγματα, αλλά τίποτα από την έρευνά της).

Το «Ρεπορτάζ» είναι ένα εξομολογητικό βιβλίο. Αλλά κι ένα πολύτιμο, σύντομο βιβλίο μεθοδολογίας για το πώς να κάνεις ενοχλητική, μα πάντα τεκμηριωμένη δημοσιογραφία.

Και για να επιστρέψω εκεί απ’ όπου ξεκίνησα, χρησιμοποιώντας μια αντιπαράθεση της ίδιας της συγγραφέως: ως λογοτέχνης, εγώ έχω καθήκον να υπηρετώ μια πειστική ιστορία, αληθή ή μη. Η ρεπόρτερ, λέει η Τριανταφύλλου, έχει καθήκον «να μη φτιάχνει ωραίες ιστορίες που δεν αντιστοιχούν σε πραγματικά γεγονότα». Είναι φοβερά υπέρ της το γεγονός ότι μπορεί να συνδυάζει στη γραφή της και την αλήθεια και το ωραίο.

• Το Ρεπορτάζ, Ελίζα Τριανταφύλλου | Εκδόσεις Αντίποδες