Με τον Άκη Καρατράντο ανοίγουμε το «μαύρο κουτί» του εξτρεμισμού και μιλάμε για τον μηδενισμό, τη Ρωσία, τα social media, τα Τέμπη και τη νέα γενιά που αναζητά ταυτότητα μέσα από την οργή
Υπήρξε μια εποχή που η Ευρώπη είχε κατανοήσει την «αρχιτεκτονική» της βίας. Μετά την 11η Σεπτεμβρίου, σε Λονδίνο, Μαδρίτη, Παρίσι και Βρυξέλλες, ολόκληρος ο μηχανισμός ασφαλείας είχε στηθεί γύρω από μία απειλή: την ισλαμιστική τρομοκρατία - με γνωστές οργανώσεις, ιδεολογίες και διαδρομές ριζοσπαστικοποίησης.
Η πραγματική ανατροπή εμφανίστηκε μετά την πανδημία και την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία. «Είδαν αυτό που εμείς στην Ελλάδα είχαμε συνηθίσει από την περίοδο της κρίσης: πάνω και κάτω πλατεία - ακροαριστερούς, αναρχικούς, ακροδεξιούς μαζί, διάφορους ανένταχτους που είναι αντισυστημικοί. Αυτή την εμπειρία η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν την είχε».
Μετά το 2014, και ακόμη περισσότερο μετά το 2022, δεν μπορεί κανείς να μιλήσει για εξτρεμισμό στην Ευρώπη χωρίς να αναφερθεί στη Ρωσία. «Έχουμε τη σύνδεση της βίας, του εξτρεμισμού, της πόλωσης και της τρομοκρατίας με το υβριδικό δόγμα επιχειρήσεων και επιθέσεων της Ρωσίας». Εξωτερικοί δρώντες, κράτη επί της ουσίας, παρεμβαίνουν συστηματικά - «η Ρωσία με συστηματικό τρόπο, σε μικρότερη έκταση το Ιράν, ενώ η Κίνα έχει τη δυνατότητα να αναπτύξει αυτή την πτυχή, αλλά δεν την έχει αναπτύξει ακόμα».
Παράλληλα αλλάζει και το λεξιλόγιο: «Για περίπου δέκα χρόνια η Ευρωπαϊκή Ένωση μιλούσε για την παράμετρο του διαδικτύου - από το 2024 και μετά αυτό έγινε νέες τεχνολογίες», δηλαδή (και) Τεχνητή Νοημοσύνη. Από απλό «μέσο προπαγάνδας, ριζοσπαστικοποίησης, άντε και χρηματοδότησης, το διαδίκτυο έγινε ένα οικοσύστημα διάδρασης με το φυσικό πεδίο».
Αποκοπή. Εκεί βρίσκεται το κοινό νήμα που συνδέει τον χουλιγκανισμό, τις θεωρίες συνωμοσίας, τον εξτρεμισμό και τον μηδενισμό
Η ίδια μετατόπιση εξηγεί και την άνοδο του μοναχικού δράστη. «Εκεί που είχες τον Μπρέιβικ, που έγραψε το μισαλλόδοξο μανιφέστο του και μετά πήγε κι έκανε αυτό που έκανε, είχες μια φιγούρα που δρούσε μόνη της αλλά ενέπνευσε άλλους». Μαζί καταρρέει και το παλιό προφίλ. «Το παλιό σχήμα έλεγε ότι αυτός που κάνει τις επιθέσεις είναι κοινωνικά αποκλεισμένος, οικονομικά αποδυναμωμένος, μετανάστης δεύτερης ή τρίτης γενιάς - ούτε αυτό ισχύει απαραίτητα πια».
Στη θέση του εμφανίζεται ένα νέο μοτίβο: «Είμαι εναντίον των πάντων και θέλω μια ταυτότητα». Και τη χαμένη ταυτότητα, σε μεγάλο βαθμό, έρχεται να την προσφέρει ο χουλιγκανισμός, ο οποίος «δεν είναι πια απολίτικος - ακουμπάει και στο πολιτικό», με οπαδικές διαθέσεις που είτε γέρνουν ακροαριστερά είτε ακροδεξιά και αντιμεταναστευτικά.
Για παράδειγμα, τα επεισόδια στο Παρίσι έχουν τρία χαρακτηριστικά: «Το πρώτο είναι μια ανερχόμενη τάση σε πολλές χώρες - η συγγένεια που έχουν οι πολιτικά εμπνεόμενες ομάδες -ακροαριστερά, ακροδεξιά, αναρχικοί- με τα κλαμπ των οργανωμένων οπαδών». Το δεύτερο είναι η ιδιαίτερη ανθρωπογεωγραφία των γαλλικών προαστίων και των κοινοτήτων που συμμετείχαν στα επεισόδια. Και το τρίτο είναι η συνδυαστική διάσταση, που θυμίζει τον Δεκέμβριο του 2008 στην Αθήνα, όταν «διάφορες ομάδες που ήθελαν να ξεσπάσουν βία βρήκαν την αφορμή και ξέσπασαν βία».
Τα Τέμπη σαν «πυροκροτητής»
Όταν η κουβέντα φτάνει στα Τέμπη, χρησιμοποιεί έναν όρο που επαναλαμβάνει συχνά. «Τα Τέμπη είναι αυτό που λέμε trigger event: μεγάλα γεγονότα που αποκτούν δυναμική συνολικά σε μια κοινωνία, επηρεάζουν το πολιτικό, το κοινωνικό και το συναισθηματικό πεδίο και γίνονται η ιδανική ευκαιρία για όσους θέλουν να παίξουν το παιχνίδι της ριζοσπαστικοποίησης, της χειραγώγησης, της απονομιμοποίησης». Είναι και πρακτικό ζήτημα: «Για την αστυνομία είναι ευκολότερο να διαχειριστεί 500 μπαχαλάκηδες που έχουν δώσει ραντεβού στο κέντρο -ξέρει από πού θα έρθουν, τους βάζει τα ΜΑΤ, τελειώνει το παιχνίδι- απ' ό,τι μια λαοθάλασσα».
Στα Τέμπη είδαμε κάτι διαφορετικό, καινούργιο. Έφτασαν ομαδικά χούλιγκαν ποδοσφαιρικών ομάδων για να τα σπάσουν – να «εκδικηθούν» με τον δικό τους μηδενιστικό τρόπο.
Εδώ μπαίνει ένα ακόμα μεγάλο πρόβλημα, «η διασύνδεση με το οργανωμένο έγκλημα» ή έστω με το εγκληματικό προηγούμενο. Στην Ελλάδα ο χουλιγκανισμός μέσα στο γήπεδο «έχει αντιμετωπιστεί σε πολύ μεγάλο βαθμό - και με τις προσπάθειες του '24 υπήρξε σοβαρή παρέμβαση και στο κομμάτι των οργανωμένων συνδέσμων». Βοηθάει, άλλωστε, ότι εδώ δεν έχουμε μετακινήσεις και συναντήσεις οπαδών όπως στην υπόλοιπη Ευρώπη.
Όταν η ταυτότητα αρχίζει να χτίζεται πάνω στην οργή, η βία παύει να χρειάζεται ιδεολογία.
Επίθεση και κινητό ταυτόχρονα
Πάμε στην πτυχή των social media. Υπάρχει μια στρατηγική επικοινωνιακής προβολής της βίας, κινήσεις που γίνονται για να γίνουν, έχουμε δει τη λογική: «Κάνω την επίθεση και κρατάω το κινητό μου ταυτόχρονα». «Η εικονολογία της βίας παίζει πολύ σημαντικό ρόλο, διπλά δηλαδή για αυτούς», σημειώνει ο κ. Καρατράντος - η τεχνολογία διευκολύνει την οργάνωση και τη στρατολόγηση, αλλά «μου δίνει και τη δυνατότητα να κάνω επίδειξη της βίας, της ταυτότητάς μου». Όταν αντιτείνω ότι έτσι βοηθούν και τις αρχές να τους πιάσουν, χαμογελάει: εκεί είναι και η λύση, με μία διαφορά - «βγαίνουν και φωνάζουν “εγώ είμαι ο ένοχος”. Δεν είναι πια υπόγειες οι διαδρομές: έχουν εικόνα, αυτό είναι η ταυτότητα και μέσα από αυτό ηρωοποιούνται».
Ταυτόχρονα, έχουμε αλλαγή στον τρόπο επικοινωνίας: «Η γλώσσα των τρομοκρατών δεν ήταν ανεκτή σε όποιον δεν είχε καμία ανοχή στη βία· σήμερα, μέσα από χιούμορ, memes και καρτούν, το μίσος έχει γίνει mainstream», άρα πιο εύπεπτο. «Οι κακοί της υπόθεσης έχουν διαβάσει πάρα πολύ καλά», επισημαίνει και φέρνει το παράδειγμα του ISIS: «Το επιχειρησιακό μοντέλο του ISIS θύμιζε περισσότερο πολυεθνική εταιρεία παρά τρομοκρατική οργάνωση. Ο Μπαγκντάντι ήταν ένας επικοινωνιακός εγκέφαλος που εργαλειοποίησε τα social media και αποδόμησε την εικόνα του εξτρεμιστή ως απλού ψυχοπαθή φανατικού».
Το πιο σκοτεινό σημείο αφορά τον μηδενισμό, που ξεκίνησε από τον αναρχισμό - τον Νετσάγεφ, τη βία για τη βία, την ηρωοποίηση της βίας. «Ο ακροαριστερός πιστεύει σε ένα μοντέλο, ας πούμε τη μαρξιστική-λενινιστική εκδοχή, τη δικτατορία του προλεταριάτου. Ο ακροδεξιός θέλει ένα ολοκληρωτικό κράτος». Όταν μαζεύονται άνθρωποι χωρίς ιδεολογική συγκρότηση, που «θέλουν να καταστραφεί αυτό που υπάρχει χωρίς να τους νοιάζει αν αυτό που θα έρθει θα είναι καλύτερο -ούτε καν για τους ίδιους- μιλάμε για μια στάση “δεν με νοιάζει τίποτα”». Τον απόλυτο μηδενισμό.
Αυτή η λογική πήρε στην πορεία, όπως τα συνθήματα των φασιστών στον Ισπανικό Εμφύλιο, την αποθέωση του θανάτου. «Εκεί τέμνονται διαφορετικές ιδεολογίες και μένει μόνο η τυφλή οργή». Πρόκειται για νεότερους ανθρώπους που «δεν έχουν μπει καν στον κόπο να διαβάσουν έστω δέκα θεωρητικούς, με μια τυφλή οργή που πρέπει να εκφραστεί - σε ένα συλλαλητήριο, σε ένα γήπεδο, σε μια συγκέντρωση κατά μιας επένδυσης, χωρίς να τους απασχολεί ιδιαίτερα η αφορμή. Θέλουν να μαζοποιηθούν για να ξεσπάσουν σε μια τελείως συναισθηματική έκρηξη».
Τι σπρώχνει έναν νέο από συγκροτημένη, μεσοαστική οικογένεια προς τα εκεί; «Η αίσθηση της αποκοπής. Η αίσθηση ότι είναι εκτός παιχνιδιού και χωρίς δυνατότητα να αλλάξει τους όρους του». Φέρνει το παράδειγμα του Μπιλάλ, ενός 14χρονου Αυστραλού από μεσοαστική οικογένεια, που με το ξέσπασμα του πολέμου στη Συρία προσπάθησε να καταλάβει γιατί η Δύση δεν παρενέβαινε. Αντί να αναζητήσει απαντήσεις στο σχολείο ή στο περιβάλλον του, στράφηκε στο διαδίκτυο και σταδιακά παγιδεύτηκε στα τζιχαντιστικά αφηγήματα. Στα 15 του ταξίδεψε στο Ιράκ, εντάχθηκε στον ISIS και σκοτώθηκε πολεμώντας γι' αυτόν.
Η αποκοπή γεννιέται από πολλούς παράγοντες: Από την απομόνωση που ενισχύει η τεχνολογία, από τις παρέες και την επιρροή των συνομηλίκων, αλλά και από την πόλωση.
«Υπάρχουν παιδιά που γεννιούνται, μεγαλώνουν και πολιτικοποιούνται σε κοινωνίες βαθύτατα πολωμένες», παρατηρεί, φέρνοντας ως παράδειγμα έναν μαθητή της περιόδου των Τεμπών που μπορεί εύκολα να διαμορφώσει την πεποίθηση ότι η πολιτεία «μπροστά στο κέρδος δεν διστάζει να θυσιάσει τις ζωές παιδιών». Η πανδημία επιδείνωσε αυτή την κατάσταση.
Καταλήγοντας, επιστρέφουμε στην ίδια λέξη: αποκοπή. Εκεί βρίσκεται το κοινό νήμα που συνδέει τον χουλιγκανισμό, τις θεωρίες συνωμοσίας, τον εξτρεμισμό και τον μηδενισμό.
Όταν ένας νέος άνθρωπος αισθάνεται ότι δεν ανήκει πουθενά κι ότι δεν μπορεί να επηρεάσει τους κανόνες του παιχνιδιού, η οργή γίνεται πιο εύκολα ταυτότητα. Και όταν η ταυτότητα αρχίζει να χτίζεται πάνω στην οργή, η βία παύει να χρειάζεται ιδεολογία.
17°
