Μπορίς Παστερνάκ: μια σύντομη αυτοβιογραφία

Η αυτοβιογραφία του Μπορίς Παστερνάκ που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Πατάκη σε μετάφραση Αλεξάνδρας Ιωαννίδου είναι ένα σύντομο αφήγημα για τα παιδικά χρόνια του μεγάλου Ρώσου συγγραφέα και για τα πρόσωπα που τον διαμόρφωσαν. Το βιβλίο δίνει πολλές πληροφορίες για τη Ρωσία από το τέλος του 19ου αιώνα μέχρι τα μέσα του 20ού: οι αναμνήσεις του Παστερνάκ χρονολογούνται από το 1893 (γεννήθηκε το 1890) και περιλαμβάνουν μεγάλες προσωπικότητες της Ρωσίας, όπως ο συνθέτης Αλεξάντρ Νικολάεβιτς Σκριάμπιν, τόπους και ορόσημα — τη μεγάλη εικόνα της χώρας πριν και μετά το 1917.

Αν και ο Μπορίς Παστερνάκ είναι γνωστός κυρίως για τον «Δρ Ζιβάγκο» και για το Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας του 1958, υπάρχουν πολλές πτυχές της ζωής και του έργου του που είναι εξίσου ενδιαφέρουσες. Ξεκίνησε ως φουτουριστής ποιητής, έκανε μεταφράσεις ξένων ποιητών και, μετά την ποιητική του συλλογή «Αδελφή μου η ζωή» (1921) έφερε επανάσταση στη ρωσική ποίηση επηρεάζοντας, μεταξύ άλλων, τον Όσιπ Μαντελστάμ, τη Μαρίνα Τσβετάγιεβα, τον Βλαντίμιρ Μαγιακόφσκι, τον Αντρέι Μπέλιι, την Άννα Αχμάτοβα και τον Βλαντίμιρ Ναμπόκοφ. Αν και το 1932, ο Παστερνάκ είχε συμμορφωθεί στις αισθητικές απαιτήσεις του σοβιετικού κοινού —η ποιητική συλλογή «Δεύτερη Γέννηση» και «Στα Πρωινά Τρένα» πλησίαζαν το ύφος του σοσιαλιστικού ρεαλισμού— κατά τη διάρκεια των μεγάλων διώξεων του σταλινικού καθεστώτος στα μέσα της δεκαετίας του 1930, απογοητεύτηκε από τον κομμουνισμό και στράφηκε στις μεταφράσεις του Σαίξπηρ, του Γκαίτε, του Ρίλκε και του Πολ Βερλαίν.

Λίγο πριν από τον Β' Παγκόσμιο, ο Παστερνάκ εγκαταστάθηκε με τη σύζυγό του στο Περεντέλκινο, ένα χωριό με ντάτσες για συγγραφείς, έξω από τη Μόσχα όπου έγραψε το εν μέρει αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα «Δόκτωρ Ζιβάγκο». Το βιβλίο απαγορεύτηκε από το σοβιετικό καθεστώς, αλλά εκδόθηκε στα ιταλικά από τον εκδοτικό οίκο Feltrinelli το 1957 και προκάλεσε αμέσως αίσθηση με αποτέλεσμα να μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες. Το 1958 και το 1959, η αμερικανική έκδοση έμεινε για 26 εβδομάδες στην κορυφή της λίστας των μπεστ σέλερ των New York Times. Στη Σοβιετική Ένωση εκδόθηκε μόλις το 1988 μολονότι είχε ήδη μεταφερθεί στον κινηματογράφο με πρωταγωνιστές τον Ομάρ Σαρίφ, τον Ροντ Στάιγκερ και την Τζούλι Κρίστι, σε σκηνοθεσία Ντέιβιντ Λιν. Το 1958, όταν ο Παστερνάκ βραβεύτηκε με το Νόμπελ Λογοτεχνίας, δήλωσε αρχικά ενθουσιασμένος, αλλά στη συνέχεια, μετά από πιέσεις του σοβιετικού καθεστώτος, αποποιήθηκε το βραβείο, πασχίζοντας να γλιτώσει την εξορία. Εντέλει, το 1989, 29 χρόνια μετά τον θάνατό του συγγραφέα, το βραβείο παραδόθηκε, σε τελετή στη Στοκχόλμη, στον γιο του, τον Γιεβγκένι.

Όταν ο Μπορίς Παστερνάκ έφυγε από τη ζωή, χιλιάδες άνθρωποι παρέστησαν στην κηδεία του στο Περεντέλκινο. Εθελοντές μετέφεραν το ανοιχτό φέρετρό του στον τόπο ταφής και όλοι οι παρόντες —συμπεριλαμβανομένου του ποιητή Αντρέι Βοζνεσένσκι— απήγγειλαν το απαγορευμένο ποίημα «Άμλετ».

© Jerry Cooke/Getty Images

Από το οπισθόφυλλο του βιβλίου: «Στο Πιστοποιητικό περιουσιακής κατάστασης, ένα αυτοβιογραφικό δοκίμιο που είχα γράψει τη δεκαετία του ’20, ανέλυα τις συνθήκες της ζωής μου που με διαμόρφωσαν. Δυστυχώς, το βιβλίο χαλούσε η άχρηστη επιτήδευση, μια γενικευμένη αμαρτία εκείνων των χρόνων. Στο παρόν σχεδίασμα δεν θα αποφύγω τη μερική αναπαραγωγή του, αν και θα προσπαθήσω να μην επαναληφθώ.» Στη σύντομη Αυτοβιογραφία του, ένα σχεδίασμα που ολοκλήρωσε το 1957, ο Μπορίς Παστερνάκ παρουσιάζει στιγμιότυπα της ζωής του από τα πρώτα του χρόνια, όταν ως μικρό παιδί ζούσε με τους γονείς του στη Σχολή Ζωγραφικής, Γλυπτικής και Αρχιτεκτονικής στη Μόσχα όπου δίδασκε ο ζωγράφος πατέρας του, τις αναμνήσεις αλλά και τις σκέψεις του για σημαντικές προσωπικότητες της διανόησης, από τον Σκριάμπιν μέχρι τον Τολστόι, τον Μαγιακόφσκι, τη Μαρίνα Τσβετάγεβα, τον Σεργκέι Γεσένιν, τις συναντήσεις του με σπουδαίους Γεωργιανούς ποιητές όταν ταξίδεψε στη Γεωργία με τη δεύτερη γυναίκα του, και ποιοι επηρέασαν, ήδη από την εφηβεία του, την καλλιτεχνική ανάπτυξη και εξέλιξη του σπουδαίου αυτού Ρώσου. Μπροστά στα μάτια του αναγνώστη ζωντανεύει ένας ολόκληρος κόσμος πριν και μετά την Οκτωβριανή Eπανάσταση, πριν και μετά τους δυο παγκόσμιους πολέμους. Ο Παστερνάκ, με την ευαισθησία και τη διεισδυτικότητα του ποιητή πεζογράφου, καταθέτει με εξαιρετικά ποιητικό τρόπο πολύτιμες στιγμές από τη δύσκολη ζωή του το πρώτο μισό του 20ού αιώνα.