Το δικαίωμα στην αποσύνδεση από την εργασία κερδίζει έδαφος διεθνώς, προστατεύοντας την ψυχική υγεία, την προσωπική ζωή και την ισορροπία των εργαζομένων.
«Η ικανότητα να μην απαντάς σε ένα e-mail μετά τις 6 το απόγευμα δεν είναι τεμπελιά. Είναι αυτοσυντήρηση!» - Κάρολ Γκράφμαν (με ερευνητικό έργο στην τεχνολογική εξάρτηση και τη διαταραχή ύπνου λόγω overwork)
Το 2019, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αναγνώρισε επίσημα το burn out ως επαγγελματικό φαινόμενο και, το 2021, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή συμπεριέλαβε την αποσύνδεση στις οδηγίες για «υγιείς ψηφιακούς χώρους εργασίας», αντιμετωπίζοντας το φαινόμενο εργαζομένων με ψυχική κόπωση, άγχος, πανικούς, αγωνίες, διαταραχές ύπνου, που οφείλονταν στην αόρατη, μα διαρκή πίεση της εργασιακής διαθεσιμότητάς τους. Οι ψηφιακές τεχνολογίες και η ικανότητα επικοινωνίας με δεκάδες τρόπους, ανά πάσα στιγμή, σε όποιο μέρος στον κόσμο, έχουν κάνει ασαφή ή, καλύτερα, έχουν διαλύσει τα όρια μεταξύ εργασίας και προσωπικής ζωής. Η προστασία του δικαιώματος του εργαζόμενου να αποσυνδέεται προτάσσεται για να διατηρηθεί ιερός ο χρόνος του εκτός εργασίας και να προστατευτεί η ψυχική ηρεμία και η ανθρώπινή του αξιοπρέπεια. Ανταγωνισμός, συνεχής κριτική και αξιολόγηση, ιλιγγιώδης ταχύτητα, νέα δεδομένα με ενημέρωση διαρκείας, εργασιακές εντάσεις, θόρυβος, ισορροπίες συνεργατικές, ετοιμότητα ανά πάσα στιγμή. Κάπου φτάνει κιόλας! Η δυνατότητα να σταματάς, να αναπνέεις και να ξαναβρίσκεις τον εαυτό σου έξω από τις οθόνες, δεν είναι καμιά πολυτέλεια, αλλά η ίδια η ανάγκη επιβίωσης του ανθρωπίνου είδους.
Η Δρ. Μαρία Ρούσου του ΕΚΠΑ, μελετώντας την οικονομική επίδραση της υπερεργασίας, απέδειξε πως οι επιχειρήσεις με πολιτικές αποσύνδεσης έχουν 20% λιγότερες ασθένειες και 15% υψηλότερη παραγωγικότητα, ενώ το κόστος του burn out για τις ευρωπαϊκές οικονομίες ξεπερνά τα 190 δισ. ευρώ ετησίως. Ο Δρ. Τζον Πίκαρντ, νευροεπιστήμονας του Πανεπιστημίου Στάνφορντ, έχει δείξει πειραματικά ότι η χρόνια πολυεπεξεργασία –multitasking– μειώνει την παραγωγικότητα κατά 40% και πως ο ανθρώπινος εγκέφαλος χρειάζεται τουλάχιστον 11 ώρες συνεχούς ανάπαυσης για αποτοξίνωση από το ψηφιακό στρες, ενώ στο έργο του τονίζει πως «οι εταιρείες που σέβονται την αποσύνδεση έχουν πιο δημιουργικούς και πιστούς εργαζόμενους». Η Δρ. Κάιλα Σταρκ του Χάρβαρντ, ψυχίατρος που ειδικεύεται στη διαταραχή ύπνου από υπερβολική εργασία, με τις έρευνές της ξεκαθάρισε πως το μπλε φως από τις οθόνες των κομπιούτερ μας καταστρέφει τη μελατονίνη, οδηγώντας σε χρόνια αϋπνία και σε όλες τις συνεντεύξεις της δηλώνει κατηγορηματικά πως «δεν υπάρχει healthy productivity ή υγιής παραγωγικότητα χωρίς αυστηρά όρια».
Αυτοί αλλά και πολλοί άλλοι κορυφαίοι επιστήμονες σε όλο τον κόσμο έχουν τονίσει τις καταστροφικές συνέπειες της συνεχούς ψηφιακής συνδεσιμότητας, αποδεικνύοντας ακόμη πως η χρόνια υπερδιέγερση από e-mail και ειδοποιήσεις οδηγεί σε αύξηση στρες και ψυχοσωματικής εξουθένωσης, σε μείωση βασικών γνωστικών λειτουργιών, πως το 68% των εργαζομένων έχουν προβλήματα στις προσωπικές σχέσεις και πως χώρες με νόμους Αποσύνδεσης έχουν υψηλότερα ποσοστά ευτυχίας. Έτσι, έγινε αναγκαιότητα η θεσμική προστασία των εργαζομένων και η νομική κατοχύρωση του δικαιώματος να μην ανταποκρίνονται σε επαγγελματικές επικοινωνίες εκτός ωραρίου υιοθετήθηκε σε πολλές χώρες.
Στην Ελλάδα, το δικαίωμα στην αποσύνδεση έχει νομοθετηθεί κυρίως για τους τηλεργαζόμενους. Οι εργοδότες υποχρεούνται να σεβαστούν τις ώρες ανάπαυσης των υπαλλήλων και απαγορεύεται η χρήση μέσων ελέγχου που παραβιάζουν την ιδιωτικότητά τους.
Η Αυστραλία, πρόσφατα, μπήκε στις χώρες που έχουν εντάξει την Αποσύνδεση στο εργατικό τους δίκαιο. Η νέα νομοθεσία, που τέθηκε σε ισχύ στις αρχές Οκτωβρίου, ορίζει ότι οι εργοδότες δεν επιτρέπεται να τιμωρούν ή να δυσχεραίνουν τους υπαλλήλους που αρνούνται να απαντήσουν σε μηνύματα, e-mails ή κλήσεις εκτός των ωρών εργασίας. Η Επιτροπή Δίκαιης Εργασίας της Αυστραλίας θα καθορίζει τις εξαιρέσεις, λαμβάνοντας υπόψη παράγοντες όπως η φύση του ρόλου του εργαζομένου, το επίπεδο ευθύνης, ο τρόπος επικοινωνίας και ο βαθμός διαταραχής της προσωπικής ζωής του. Η νομοθεσία αυτή έρχεται σε μια περίοδο όπου το υβριδικό μοντέλο εργασίας έχει καθιερωθεί στην Αυστραλία, με εννέα στους δέκα διευθύνοντες συμβούλους να το θεωρούν μόνιμο χαρακτηριστικό της σύγχρονης αγοράς εργασίας.
Η Γαλλία στάθηκε πρωτοπόρος στη νομοθέτηση της Αποσύνδεσης, εφαρμόζοντας από το 2017 το δικαίωμα που επιτρέπει στους εργαζόμενους να αγνοούν επαγγελματικά e-mails εκτός ωραρίου. Ο νόμος αφορά εταιρείες με πενήντα ή περισσότερους υπαλλήλους και προβλέπει πρόστιμο έως και 1% της συνολικής αποζημίωσης του εργαζομένου σε περίπτωση μη συμμόρφωσης. Η γαλλική αγορά εργασίας είναι γνωστή για το αυστηρό της πλαίσιο, με νομικά κατοχυρωμένη τριανταπεντάωρη εβδομαδιαία εργασία. Το Βέλγιο εφαρμόζει τη νομοθετική κατοχύρωση της Αποσύνδεσης, από το 2022, αρχικά για το δημόσιο τομέα και στη συνέχεια για ιδιωτικές εταιρείες με είκοσι ή περισσότερους υπαλλήλους. Οι εργαζόμενοι στη χώρα έχουν επίσης τη δυνατότητα για τετραήμερη εργασία, μια πολιτική που ενισχύει την ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής.
Στην Πορτογαλία, οι εργοδότες απαγορεύεται να επικοινωνούν με τους υπαλλήλους εκτός ωραρίου, εκτός αν πρόκειται για έκτακτη ανάγκη. Ο νόμος ορίζει επίσης ότι οι εργαζόμενοι έχουν δικαίωμα σε εννέα συνεχόμενες ώρες νυχτερινής ανάπαυσης, κατά τις οποίες δεν πρέπει να ενοχλούνται. Η Ισπανία έχει ενισχύσει το δικαίωμα στην αποσύνδεση μέσω εθνικής εκστρατείας που ευαισθητοποιεί για την ψηφιακή υγιεινή. Το Εθνικό Ινστιτούτο για την Ασφάλεια και την Υγιεινή στην Εργασία της χώρας τονίζει τις υποχρεώσεις των εργοδοτών να σεβαστούν τον χρόνο ανάπαυσης των εργαζομένων. Στην Ιρλανδία, ένας Κώδικας Πρακτικής που εφαρμόστηκε πρόσφατα παρέχει στους εργαζόμενους το δικαίωμα να μην ασχολούνται με εργασιακά θέματα εκτός ωραρίου. Ο Κώδικας καλύπτει όλες τις μορφές απασχόλησης, από την εξ αποστάσεως εργασία έως την παραδοσιακή εργασία σε γραφείο.
Το Ηνωμένο Βασίλειο, αν και δεν έχει εφαρμόσει ακόμη επίσημη νομοθεσία, φαίνεται να κινείται προς την ίδια κατεύθυνση. Έρευνες δείχνουν ότι σχεδόν 60% των εργαζομένων υποστηρίζουν την καθιέρωση του δικαιώματος στην αποσύνδεση. Στην Ελλάδα, το δικαίωμα στην αποσύνδεση έχει νομοθετηθεί κυρίως για τους τηλεργαζόμενους. Οι εργοδότες υποχρεούνται να σεβαστούν τις ώρες ανάπαυσης των υπαλλήλων και απαγορεύεται η χρήση μέσων ελέγχου που παραβιάζουν την ιδιωτικότητά τους. Η εφαρμογή του δικαιώματος αυτού αποτελεί βήμα προς την προστασία της ψυχικής υγείας και της ισορροπίας μεταξύ εργασίας και προσωπικής ζωής.
Στη ζωή μας, που φεγγίζει αδιάκοπες αναλαμπές από κάθε μεγέθους οθόνες, που βουλιάζει σε μηνύματα και λογής εισερχόμενα, που έχει διαρκή ηλεκτρονικό ήχο κάποιας ειδοποίησης, η πράξη της αποσύνδεσης γίνεται μια σπάνια πολυτέλεια και, ταυτόχρονα, μια θεμελιώδης ανάγκη επιβίωσης. Δεν μιλάμε για ένα εργασιακό δικαίωμα, αλλά για μια συλλογική αναπνοή, μια ανάκτηση του χαμένου χρόνου μας, που μας ξεγλίστρησε ανάμεσα στα δάχτυλα. Οι επιστήμονες μετρούν τη φθορά της υπερσύνδεσης σε νευρώνες και παραγωγικότητα. Οι νομοθέτες σχεδιάζουν κανόνες για να προστατεύσουν τις ώρες ανάπαυσης. Αλλά στο τέλος της ημέρας, η πραγματική αποσύνδεση δεν γράφεται σε νόμους, ούτε μετριέται σε ώρες. Βιώνεται μόνο. Και ας καραδοκεί, άγρια και ύπουλη, η ενοχή σε κάθε μήνυμα, κλίση, e-mail που δεν απαντάται!
Μα η ιστορία της Αποσύνδεσης δεν έχει τελειώσει. Γράφεται ακόμη κάθε φορά που επιλέγουμε να σβήσουμε μια ειδοποίηση, να αφήσουμε το τηλέφωνο σε άλλο δωμάτιο, μέσα στην τσέπη ή στην τσάντα και να παραδεχτούμε ότι δεν είμαστε μηχανές. Και ίσως αυτή να είναι η πιο σημαντική επανάσταση που μας περιμένει: όχι στα γραφεία, στις κοινοβουλευτικές αίθουσες για νομικής κατοχυρώσεις, ούτε στα δικαστήρια, αλλά στη δική μας σχέση με τον χρόνο, την αυτοπροστασία και την ηρεμία μας.
Η Αμερική δεν ξύπνησε ξαφνικά σε μια νέα εποχή πολιτικής ευγένειας. Αλλά η κάλπη έδειξε ότι –ακόμα και σε μια βαθιά πολωμένη κοινωνία– η πολιτική υπερβολή δεν είναι ανεξάντλητος πόρος.
Η αντιπαράθεση για τον έλεγχο ή μη της τεχνητής νοημοσύνης συνεχίζει να παράγει τεράστια κόστη και έναν άτυπο «πόλεμο» στο εσωτερικό της Silicon Valley
16°
