9 Ιουνίου 1762: πώς ο «Αιμίλιος» του Ζαν-Ζακ Ρουσσώ κάηκε δημοσίως

Στις 9 Ιουνίου 1762, το Κοινοβούλιο του Παρισιού καταδίκασε ένα βιβλίο του Γαλλο-ελβετού φιλοσόφου Ζαν-Ζακ Ρουσσώ και διέταξε τον δημόσιο εμπρησμό του στις σκάλες του δικαστικού μεγάρου. Ο Ρουσσώ αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη Γαλλία εκείνη τη νύχτα για να αποφύγει τη σύλληψη. Επρόκειτο για το έργο του «Αιμίλιος ή Περί Αγωγής» το οποίο δέκα μέρες αργότερα κάηκε μαζί με το «Κοινωνικό συμβόλαιο» μπροστά στο Δημαρχείο της Γενεύης, της γενέτειράς του, μετά από απόφαση του Μικρού Συμβουλίου της πόλης. Η αιτία γι’ αυτή την ακραία αντίδραση ήταν το κεφάλαιο «Ομολογία πίστης ενός εφημέριου από τη Σαβοΐα», όπου ο Ρουσσώ υποστήριζε τη δημιουργία μιας φυσικής θρησκείας βασισμένης στην εσωτερική συνείδηση και όχι στα δόγματα της Εκκλησίας.

Αν και ο «Αιμίλιος», ένα από τα πιο επιδραστικά βιβλία στην ιστορία της δυτικής σκέψης, θεωρείται παιδαγωγικό σύγγραμμα, στην πραγματικότητα είναι φιλοσοφικό μανιφέστο γύρω από την ανθρώπινη φύση. Το έργο χωρίζεται σε πέντε βιβλία, καθένα από τα οποία αντιστοιχεί σε διαφορετική ηλικιακή φάση και διδακτική προσέγγιση. Στο πρώτο και το δεύτερο βιβλίο, που εστιάζουν στην παιδική ηλικία, ο Ρουσσώ επιμένει ότι η εκπαίδευση πρέπει να είναι «αρνητική», δηλαδή όχι διδασκαλία αρετής, αλλά προστασία από την κακία που βασίζεται αποκλειστικά στις αισθήσεις. Το τρίτο βιβλίο αφορά την πρώτη φάση της εφηβείας (12-15 ετών) στο οποίο ο Ρουσσώ προτείνει τη μάθηση των θετικών επιστημών και μιας τέχνης, όχι μέσα από θεωρίες, αλλά από την παρατήρηση της φύσης. Στο τέταρτο βιβλίο εισάγει την ηθική και την θρησκεία όπου περιλαμβάνεται η περιβόητη «Ομολογία πίστης ενός εφημέριου από τη Σαβοΐα». Τέλος, το πέμπτο βιβλίο γίνεται λόγος για την αγωγή των κοριτσιών και για την πολιτική εκπαίδευση του Αιμίλιου ως πολίτη.

Το βιβλίο του Ζαν-Ζακ Ρουσσώ έθεσε τα θεμέλια της σύγχρονης παιδαγωγικής. Εκτός από τις ιδέες περί πίστης στον Θεό χωρίς εκκλησίες, δόγματα και ιερείς, περιγράφει τον ρόλο του παιδαγωγού: στον «Αιμίλιο», ο δάσκαλος (ο ίδιος ο Ρουσσώ στο βιβλίο) δεν είναι ο αυστηρός καθηγητής που διδάσκει από καθέδρας, αλλά ένας «αόρατος σκηνοθέτης» που διαμορφώνει έτσι το περιβάλλον ώστε ο Αιμίλιος να μάθει να σκέφτεται, να μην αποστηθίζει και να μαθαίνει μέσω του πειράματος και της προσωπικής εμπειρίας.  Χαρακτηριστικό είναι το ότι ο Ρουσσώ προτείνει την ανάγνωση του «Ροβινσώνα Κρούσου», ενός βιβλίου στο οποίο ο κεντρικός ήρωας επιβιώνει μόνος σε ερημικό νησί. Ο σκοπός της εκπαίδευσης του Αιμίλιου είναι η νοητική του ανάπτυξη, η απόκτηση ηθικής της εργασίας και η μαθητεία στη δημιουργική χειρωνακτική δραστηριότητα.

Πάντως, ο Ρουσσώ, αν και ασχολήθηκε με την ανατροφή των παιδιών, εγκατέλειψε και τα πέντε δικά του παιδιά σε βρεφοκομείο αμέσως μόλις γεννήθηκαν. Οι επικριτές του (όπως ο Βολταίρος) τον κατηγόρησαν γι' αυτό, λέγοντας ότι δεν δικαιούται να δίνει πατρικές συμβουλές. Παρ’ όλ’ αυτά, οι ιδέες του «Αιμίλιου» για την ελευθερία, την επιστροφή στη φύση και την απόρριψη των κοινωνικών προκαταλήψεων αποτέλεσαν το πνευματικό υπόβαθρο για πολλούς επαναστάτες του 1789, οι οποίοι είδαν στον Ρουσσώ τον προφήτη μιας νέας, ελεύθερης ανθρωπότητας.