Τζων Φάντε, «Κάτσε να μπει η άνοιξη, Μπαντίνι»

Τζων Φάντε, «Κάτσε να μπει η άνοιξη, Μπαντίνι» (Το Κουαρτέτο του Μπαντίνι / 1, μετάφραση Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, 220 σελίδες, Εκδόσεις Δώμα).

Είμαστε πολύ χαρούμενοι, και σίγουρα τυχεροί, που τα βιβλία του Τζων Φάντε βγαίνουν πλέον τακτικά και ολοκληρωμένα στη γλώσσα μας. Εμείς αργήσαμε να τον ανακαλύψουμε: τον πρωτοδιαβάσαμε —ομολογούμε την αμαρτία μας— όταν κυκλοφόρησε η νουβέλα του «Ο σκύλος μου η Ηλίθιος» από το Δώμα το 2020 (μετάφραση Θάνος Σαμαρτζής), μας εντυπωσίασε, και έκτοτε διαβάζουμε ό,τι κυκλοφορεί από τον εκλεκτικό εκδοτικό. Και αν ο κυνικός «Σκύλος» είναι έργο της ύστερης περιόδου τού Φάντε, της ωριμότητάς του, το «Κάτσε να μπει η άνοιξη, Μπαντίνι» («Wait Until Spring, Bandini»· ελληνική έκδοση 2026, μετάφραση Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, Εκδόσεις Δώμα) είναι έργο της πρώτης του νιότης, μεν, αλλά απολύτως ώριμο και αυτό — μάλιστα, ώριμο με έναν τρόπο που σε κάνει να μαγκωθείς.

Ο John Fante (1909-1983) δημοσίευσε το «Κάτσε να μπει η άνοιξη, Μπαντίνι» το 1938, όταν ήταν 29 ετών. Ήταν το πρώτο μυθιστόρημά του που έφτασε στα βιβλιοπωλεία —πιο πριν είχε γράψει και τον «Δρόμο για το Λος Άντζελες», που όμως θα παρέμενε ανέκδοτος μέχρι μετά τον θάνατό του— και το βιβλίο με το οποίο εμφανίζεται ήδη ολοκληρωμένος ο κόσμος που θα καθόριζε μεγάλο μέρος του έργου του: η φτωχή ιταλοαμερικανική οικογένεια, ο καθολικισμός, η ντροπή για την καταγωγή, η επιθυμία αφομοίωσης από το αμερικανικό περιβάλλον, η αντρική υπερηφάνεια και, βέβαια, ο Αρτούρο Μπαντίνι: το alter ego τού Φάντε. Είναι το πρώτο μέρος του Κουαρτέτου του Μπαντίνι, που συμπληρώνουν ο «Δρόμος για το Λος Άντζελες», το «Ρώτα τη σκόνη» και τα «Όνειρα απ’ το Μπάνκερ Χιλ»: όλα τους υπό έκδοση, πάντα από το Δώμα.

Ήταν το πρώτο μυθιστόρημά του που έφτασε στα βιβλιοπωλεία —πιο πριν είχε γράψει και τον «Δρόμο για το Λος Άντζελες», που όμως θα παρέμενε ανέκδοτος μέχρι μετά τον θάνατό του— και το βιβλίο με το οποίο εμφανίζεται ήδη ολοκληρωμένος ο κόσμος που θα καθόριζε μεγάλο μέρος του έργου του.

Η ιστορία εκτυλίσσεται στο Κολοράντο, στα κάτι παραπάνω από ζόρικα χρόνια της Μεγάλης Ύφεσης. Είναι χειμώνας μάλιστα, δριμύς, και ο Σβέβο Μπαντίνι, Ιταλός μετανάστης, οικοδόμος το επάγγελμα, βρίσκεται χωρίς δουλειά. Το χιόνι έχει βέβαια σταματήσει τα μεροκάματα, τα χρέη και τα δάνεια προφανώς συσσωρεύονται και δεν εξοφλούνται, και η οικογένεια ζει ουσιαστικά περιμένοντας την άνοιξη. Η σύζυγός του, η Μαρία, αντιμετωπίζει την ανέχεια και τις εκρήξεις του άντρα της καταφεύγοντας στη θρησκεία. Τα τρία αγόρια τους μεγαλώνουν όπως-όπως μέσα σε αυτή την ασφυκτική συνθήκη, ενώ ο μεγαλύτερος από τους τρεις, ο Αρτούρο, παρατηρεί τον πατέρα του με ένα περίπλοκο μείγμα θαυμασμού, φόβου, ντροπής και οργής.

Ο Σβέβο είναι η κεντρική παρουσία του μυθιστορήματος, αυτή με το μεγαλύτερο ειδικό (ή ηθικό…) βάρος. Είναι υπερήφανος, οξύθυμος, άπιστος, τζογαδόρος, σκληρός, ένας άντρας που έχει ταυτίσει την αξία του με την ικανότητά του να εργάζεται και να συντηρεί την οικογένειά του. Κατ’ αυτά, όταν δεν μπορεί να αντεπεξέλθει, καταρρέει και ο ίδιος μαζί με τον κόσμο γύρω του. Η σχέση του με μια πλούσια χήρα τού προσφέρει προσωρινά αυτά που του λείπουν —κυρίως: την ψευδαίσθηση μιας διαφορετικής ζωής—, αλλά ταυτόχρονα τον απομακρύνει ακόμη περισσότερο από τη Μαρία και τα παιδιά του. Είναι ένας αποτυχημένος, και μέγας εγωιστής, αλλά ταπεινώνεται με τέτοια ειλικρίνεια που δεν το αντέχεις. Πολύ σύνθετη προσωπικότητα, και πολύ αληθοφανής.

Είναι υπερήφανος, οξύθυμος, άπιστος, τζογαδόρος, σκληρός, ένας άντρας που έχει ταυτίσει την αξία του με την ικανότητά του να εργάζεται και να συντηρεί την οικογένειά του.

Ο Αρτούρο πάλι, στην εφηβεία ακόμη, θέλει πιο απλά πράγματα: κορίτσια, μπέιζμπολ, αποδοχή… και μια θέση στον αμερικανικό κόσμο γύρω του. Ντρέπεται για τον πατέρα του, ντρέπεται για την ιταλική καταγωγή του, ντρέπεται ακόμη και για εκείνα τα στοιχεία της οικογένειάς του που ταυτόχρονα αγαπά. Και βέβαια ντρέπεται για τη φτώχεια του. Μια φτώχεια που στον Φάντε είναι πολύ καθημερινή και εντελώς συγκεκριμένη. Τη βλέπεις στα πάντα —στα τρύπια παπούτσια, στο φαγητό, στην υποθήκη, στην καθημερινή αγωνία— και αντιλαμβάνεσαι πόσο επηρεάζει καθετί εδώ πέρα, όλες τις σχέσεις, και όλες τις καταστάσεις. Το χρήμα καθορίζει ποιος μπορεί να αισθάνεται αξιοπρεπής και ποιος να ζει μες στην καταφρόνια και την αυτολύπηση.

Και όλα αυτά ήταν έτσι, και όχι αλλιώς: ο Φάντε χρησιμοποιεί το δικό του οικογενειακό παρελθόν για να γράψει την τετραλογία του (και, βασικά, όλα του τα βιβλία). Γιος Ιταλών μεταναστών, μεγάλωσε και ο ίδιος στο Κολοράντο, σε καθολικό περιβάλλον και υπό συνθήκες βαριάς οικονομικής στενότητας. Με άλλα λόγια, ο Φάντε γνωρίζει αυτόν τον κόσμο από τα μέσα, εξ ου και μπορεί —και έχει κάθε δικαίωμα— να είναι ανελέητος απέναντί του· αλλά τον αγαπά και πολύ, γι’ αυτό και μπορεί να περνά από το τραγικό στο κωμικό, και από το γκροτέσκο της καθημερινότητας στη συγκίνηση, με μια γρήγορη, απρόσμενη μετάβαση, μια πιρουέτα που εκπλήσσει και τέρπει. Οι αντιφατικοί, αξιαγάπητοι και ολοζώντανοι χαρακτήρες του δεν γίνονται ποτέ καρικατούρες. Και όλοι τους κρατάν την ανάσα τους μέχρι να περάσουν οι δύσκολοι μήνες για να συνεχιστεί κανονικά η ζωή τους: κάτσε να μπει η άνοιξη…

Ο Φάντε γνωρίζει αυτόν τον κόσμο από τα μέσα, εξ ου και μπορεί —και έχει κάθε δικαίωμα— να είναι ανελέητος απέναντί του· αλλά τον αγαπά και πολύ, γι’ αυτό και μπορεί να περνά από το τραγικό στο κωμικό, και από το γκροτέσκο της καθημερινότητας στη συγκίνηση, με μια γρήγορη, απρόσμενη μετάβαση, μια πιρουέτα που εκπλήσσει και τέρπει.

Διαβάζουμε πως, όταν πρωτοκυκλοφόρησε, το βιβλίο επαινέθηκε μεν από την κριτική, αλλά αργότερα έπεσε στην αφάνεια, όπως συνέβη με μεγάλο μέρος του έργου του Φάντε (και τόσων άλλων). Στην επιφάνεια τον ξανάφερε ουσιαστικά ο Μπουκόφσκι, που τον θεωρούσε έναν από τους πιο σημαντικούς συγγραφείς του καιρού του, στα τέλη της δεκαετίας του 1970 και στις αρχές του 1980.

Πολύ βασικό αμερικανικό βιβλίο, το «Κάτσε να μπει η άνοιξη, Μπαντίνι» είναι ένα ζωντανό οικογενειακό μυθιστόρημα για τη φτώχεια, τη μετανάστευση και την ενηλικίωση, και για τον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά κληρονομούν τις αντιφάσεις των γονιών τους.

Όμως είπαμε πολλά. Δίνουμε αμέσως τον λόγο στη μεταφράστρια του βιβλίου, Μαργαρίτα Ζαχαριάδου —όλοι ξέρουμε καλά τη δουλειά της: ανήκει στην αφρόκρεμα των Ελλήνων μεταφραστών, ζώντων και τεθνεώτων—, αφού πρώτα την ευχαριστήσουμε θερμά για την προθυμία και τον χρόνο της:

* * *

Όσα δεν λένε οι άντρες ούτε μεταξύ τους

Κι εκεί που λες πως ό,τι μυθοπλασία ήταν να διαβάσεις (ή να μεταφράσεις) για την αντρική ψυχοσύνθεση, για το τρενάκι του τρόμου που λέγεται «αγορίστικη παιδική ηλικία», για δυσλειτουργικές οικογένειες και όλα αυτά, το έχεις διαβάσει, έρχεται ο Φάντε από το 1938 — σπρώχνοντας μπροστά του (μπροστά μας) τον απρόθυμο ήρωά του, τον Αρτούρο Μπαντίνι. Το alter ego του.

Δεν είναι καλό παιδί ο Αρτούρο. Είναι σκυθρωπός, θυμωμένος, μελαγχολικός, ένας τέρμα φαντασιόπληκτος έφηβος, με μια γλυκιά θεούσα μαμά και έναν μπαμπά οικοδόμο, λεβέντη μετανάστη από την Ιταλία, που όλο βλαστημάει την τύχη του και την πεθερά του και ό,τι άλλο βρεθεί στο δρόμο του (συνήθως τα χιόνια του Κολοράντο). Κι εκεί, με το «Κάτσε να μπει η άνοιξη, Μπαντίνι» αρχίζει το πανηγύρι του Κουαρτέτου του Μπαντίνι, όπου θα παρακολουθήσουμε τον Αρτούρο σε τέσσερις διαφορετικές φάσεις της ζωής του.

Είναι δύσκολο να πιστέψεις πως το «Κάτσε να μπει η άνοιξη, Μπαντίνι» ήταν το πρώτο μυθιστόρημα που εξέδωσε ο Φάντε. Το γράψιμό του είναι ατρόμητο αλλά μαζί και άψογα ισορροπημένο. Και σήμερα, σχεδόν 90 χρόνια από τότε που πρωτοκυκλοφόρησε, διαβάζεται με τη φρεσκάδα που λείπει από πάμπολλα τρέχοντα προϊόντα εργαστηρίων δημιουργικής γραφής. Η φωνή του Φάντε δεν μοιάζει με κανενός ― διαρκώς αστεία και βάναυση, και πάντα με μια υπόνοια από τα «δάκρυα των πραγμάτων». Και απελευθερωτική. Μάλλον αυτή είναι η λέξη.

• Νά και το οπισθόφυλλο:

Ο Σβέβο Μπαντίνι μισεί το χιόνι. Άμα χιονίζει, δεν έχει δουλειά. Χωρίς δουλειά, δεν έχει λεφτά. Χιονίζει πάλι. Κι αυτός τα τελευταία του λεφτά τα έχασε στον τζόγο. Γυρνάει στο σπίτι του, που ακόμα το ’χει απλήρωτο, και κλοτσάει το χιόνι. Γιατί δεν πήγε στην Καλιφόρνια, τότε που μπορούσε; Γιατί κάθεται σ’ αυτό το σπίτι, που ακόμα το ’χει απλήρωτο, με τη γυναίκα του και με τα τρία του παιδιά; Είναι αγία η γυναίκα του. Αλλά είναι και ηλίθια. Ούτε που τέλειωσε το γυμνάσιο. Και τόσο που τον αγαπάει, αυτόν, τον Σβέβο Μπαντίνι, πώς να την αντέξει;

Χιονίζει, κι ο Σβέβο Μπαντίνι γυρνάει στο σπίτι του και είναι άφραγκος. Και νά, τώρα μαθαίνει πως θα τους επισκεφτεί η Ντόννα Τοσκάνα, η πεθερά του, το μεγάλο του μίσος. Όχι, δεν θα κάτσει άλλο εκεί μέσα, θα σηκωθεί να φύγει. Να πάνε όλοι τους στο διάολο, θα φύγει.

Δημοσιευμένο το 1938, το «Κάτσε να μπει η άνοιξη, Μπαντίνι» εγκαινιάζει το Κουαρτέτο του Μπαντίνι. Εδώ θα πρωτοεμφανιστεί ο Αρτούρο Μπαντίνι, alter ego του συγγραφέα, έφηβος γιος μιας δυσλειτουργικής οικογένειας φτωχών Ιταλών μεταναστών στο Κολοράντο, καθώς προσπαθεί να γνωρίσει τον έρωτα και να ονειρευτεί την ωραία ζωή.

• Και ένα μικρό βιογραφικό του συγγραφέα:

Ο John Fante (1909-1983), γιος Ιταλών μεταναστών, γεννήθηκε στο Ντένβερ του Κολοράντο και έζησε στην Καλιφόρνια. Σ’ όλα του τα λογοτεχνικά έργα, δεν κάνει άλλο παρά να αφηγείται την ιστορία της ζωής του και της οικογένειάς του. Πολύ νέος γνώρισε τη δόξα, ιδίως με το μυθιστόρημα «Ρώτα τη σκόνη», αλλά πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στο ημίφως, χαμένος στο Χόλιγουντ ως σεναριογράφος. Μετά τον θάνατό του, αναγνωρίστηκε ως γίγαντας της αμερικανικής λογοτεχνίας του 20ού αιώνα, πλάι στον Χέμινγουεϊ, τον Φόκνερ και τον Στάινμπεκ. Από το ΔΩΜΑ κυκλοφορούν ακόμη τα βιβλία του: «Ο σκύλος μου ο Ηλίθιος: Μια πατρική νουβέλα» (2020), «Το όργιο: Μια παιδική νουβέλα» (2021), και «Γεμάτη ζωή: μια συζυγική νουβέλα» (2022).

Βρείτε το στο βιβλιοπωλείο της γειτονιάς σας, ή όπου αλλού σάς αρέσει να προμηθεύεστε τα βιβλία σας.

* * *

Για τους νέους τίτλους που διαβάσαμε και σας προτείνουμε, γράφουμε κάθε Κυριακή εδώ, στο Βιβλίο της Εβδομάδας. Κάθε Δευτέρα και Τετάρτη, ανεβαίνει και από ένα σημείωμά μας για πράγματα που μάθαμε, που μας έκαναν εντύπωση, ή που μας προβλημάτισαν. Κάθε Τρίτη πρωί, μας ακούτε στο πόντκαστ για το βιβλίο και την τηλεόραση που κάνουμε με τη Σαπφώ Καρδιακού. Κάθε Παρασκευή, διαβάστε τη στήλη μας «Καλή Ερώτηση»: απαντάμε στα πάντα, με όσο περισσότερη αισιοδοξία και θετική ματιά μπορούμε. Κάθε Σάββατο, βυθιστείτε στο χορταστικό αλμανάκ μας στη Thess Voice. Μη διστάσετε να μας στείλετε μέιλ, αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Σας ευχαριστούμε πολύ!