Νίκος Χριστοδουλάκης «Μετά τα Μνημόνια: Οι χαμένες ευκαιρίες»

Το βιβλίο του Νίκου Χριστοδουλάκη «Μετά τα Μνημόνια: Οι χαμένες ευκαιρίες - Κείμενα πολιτικής 2018-2025», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Παπαζήση και θα παρουσιαστεί στις 9 Νοεμβρίου στις 18:00, στην αίθουσα εκδηλώσεων της ΕΣΗΕΑ, αποτελεί συλλογή δημοσιευμένων άρθρων, απόψεων και δημόσιων παρεμβάσεων που φιλοξενήθηκαν σε εφημερίδες και ιστοσελίδες κατά την περίοδο 2018-2025.

Μέσα από τα κείμενα αυτά, ο συγγραφέας εξετάζει τις δυσκολίες της μεταμνημονιακής περιόδου, τα λάθη και τις παραλείψεις στην οικονομική πολιτική και στον σχεδιασμό των κυβερνήσεων τόσο του ΣΥΡΙΖΑ όσο και της Νέας Δημοκρατίας. Παράλληλα, ασκεί κριτική στις οικονομικές πολιτικές που εφαρμόστηκαν και διατυπώνει εναλλακτικές προτάσεις για τομείς όπως οι επενδύσεις, η ενέργεια, η παιδεία, η εθνική άμυνα και η ευρωπαϊκή στρατηγική της χώρας.

Η μεταμνημονιακή πορεία της Ελλάδας μέσα από τα κείμενα του Νίκου Χριστοδουλάκη

Ο Νίκος Χριστοδουλάκης, οικονομολόγος και πανεπιστημιακός, με σπουδές στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο και στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ, έχει διαγράψει μακρά πορεία στην πολιτική και την οικονομική ζωή της χώρας. Συμμετείχε στον αντιδικτατορικό αγώνα και στα γεγονότα της εξέγερσης του Πολυτεχνείου και συνδέθηκε πολιτικά με τον κύκλο του Κώστα Σημίτη, υποστηρίζοντας τον εκσυγχρονισμό της ελληνικής κοινωνίας και την ένταξη της χώρας στην Ευρωζώνη. Στην προσπάθεια εκσυγχρονισμού της ελληνικής οικονομίας και διετέλεσε, μεταξύ άλλων, υπουργός Ανάπτυξης την περίοδο 2000-2001 και υπουργός Οικονομικών από το 2001 έως το 2004. Η επιστημονική του ιδιότητα και η συμμετοχή του στη διαμόρφωση της οικονομικής πολιτικής προσδίδουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον στην αναδρομική αξιολόγηση της μεταμνημονιακής πορείας της χώρας που επιχειρεί μέσα από το βιβλίο του.

Όπως σημειώνει στον πρόλογο ο Αντώνης Καρακούσης, ο Νίκος Χριστοδουλάκης «εγκαίρως είχε προειδοποιήσει ότι το μείγμα της πολιτικής των μνημονίων δεν είναι το καταλληλότερο και επέμενε στην επιλογή μικρών πλεονασμάτων και μεγάλων επενδύσεων για την ταχύτερη έξοδο από το περιβάλλον αναιμικής ανάπτυξης και δυσπραγίας των νοικοκυριών... Το βιβλίο του Νίκου Χριστοδουλάκη θα μπορούσε να αποτελέσει τη βάση διαμόρφωσης μιας αξιόπιστης εναλλακτικής πρότασης διακυβέρνησης σε τούτους τους καιρούς των μεγάλων αλλαγών και των πολλών κινδύνων που μας περιβάλλουν».

Η περίοδος των Μνημονίων και οι συνέπειές της

Στην εισαγωγή του, ο Νίκος Χριστοδουλάκης αναφέρεται στις συνέπειες των Μνημονίων για την ελληνική οικονομία, την κοινωνία και τους θεσμούς: «Τα Μνημόνια προσαρμογής, με τα οποία η Ελλάδα έλαβε τρία διαδοχικά πακέτα δανειακής βοήθειας με αντάλλαγμα την εφαρμογή ισάριθμων αλλεπάλληλων προγραμμάτων λιτότητας και μιας μακράς σειράς απαιτούμενων αλλαγών, επέφεραν μια χωρίς προηγούμενο ύφεση στην ελληνική οικονομία, προκάλεσαν ευρεία κοινωνική αναταραχή και τροφοδότησαν παρατεταμένη αβεβαιότητα για το αν τελικά καταφέρει η χώρα να παραμείνει στην Ευρωζώνη, και τους ευρωπαϊκούς θεσμούς γενικότερα. Το αποτέλεσμα ήταν να εγκατασταθεί μια οξεία πόλωση μεταξύ των πολιτικών δυνάμεων, που με τη σειρά της πολλαπλασίασε τις χρόνιες παθογένειες της ελληνικής πραγματικότητας, υπονόμευσε την εμπιστοσύνη προς τους θεσμούς και οδήγησε συχνά σε ακραίες συμπεριφορές. Όπως ήταν επόμενο, τα φαινόμενα αυτά ενισχύθηκαν αλλά και πυροδότησαν μια εκτεταμένη πολιτική αστάθεια, η οποία έκανε τη λήψη αποφάσεων δύσκολη και την επίτευξη συναινέσεων ακόμα δυσκολότερη».

Ο συγγραφέας υπογραμμίζει ότι οι επιπτώσεις της κρίσης δεν περιορίστηκαν στη μείωση της κατανάλωσης και της ευημερίας των νοικοκυριών. Η επενδυτική δραστηριότητα υποχώρησε σημαντικά, ενώ μεγάλο μέρος του ανθρώπινου δυναμικού εγκατέλειψε τη χώρα. Οι συνέπειες αυτές εξακολούθησαν να επηρεάζουν την οικονομία και την κοινωνική συνοχή ακόμη και μετά την τυπική ολοκλήρωση των Μνημονίων το 2018.

Κατά τον Χριστοδουλάκη, η μεταμνημονιακή περίοδος θα έπρεπε να χαρακτηρίζεται από συναίνεση και συνεργασία μεταξύ των πολιτικών δυνάμεων και των κοινωνικών φορέων. Προτεραιότητα θα έπρεπε να δοθεί στις παραγωγικές επενδύσεις, στις υποδομές, στην εκπαίδευση και στην ενίσχυση βασικών κοινωνικών αγαθών, όπως η υγεία και η ασφάλεια των μεταφορών. Ωστόσο, όπως επισημαίνει, αυτή η αναγκαία συνεννόηση δεν επιτεύχθηκε.

Η αξιολόγηση της μεταμνημονιακής οικονομικής πολιτικής

Ο Νίκος Χριστοδουλάκης επιχειρεί μια κριτική αποτίμηση της περιόδου, χωρίς να παραγνωρίζει όσα θετικά επιτεύχθηκαν από τις διαδοχικές κυβερνήσεις. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει:

«Θα ήταν αβάσιμο (και πολιτικά εμπαθές) να ισχυρισθεί κανείς ότι τίποτα θετικό δεν κληροδοτήθηκε από την περίοδο των Μνημονίων έως το 2018 και καμία βελτίωση δεν σημειώθηκε από το 2019 μέχρι σήμερα. Όσο κι αν διαφωνεί κανείς είτε με την κυβέρνηση των ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ είτε με την κυβέρνηση της ΝΔ που τη διαδέχθηκε».

Σύμφωνα με τον συγγραφέα, η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ εξασφάλισε ευνοϊκούς όρους αποπληρωμής του δημόσιου χρέους και πέτυχε πρωτογενή πλεονάσματα, δημιουργώντας σημαντικό ταμειακό απόθεμα. Ωστόσο, επικρίνεται για την παραχώρηση δημόσιων επιχειρήσεων στους δανειστές και τη χορήγηση επιδομάτων με ψηφοθηρικά κίνητρα.

Από την άλλη πλευρά, η κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας συνέβαλε στην οικονομική ανάκαμψη και προχώρησε σε φορολογικές ελαφρύνσεις. Εντούτοις, ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι η ανάπτυξη στηρίχθηκε κυρίως στις ενισχύσεις της πανδημίας και στους πόρους του Ταμείου Ανάκαμψης, χωρίς να ενισχυθεί επαρκώς η παραγωγικότητα της ελληνικής οικονομίας.

Παράλληλα, επισημαίνει ότι οι ξένες επενδύσεις δεν κατευθύνθηκαν σε επαρκή βαθμό σε παραγωγικούς τομείς υψηλής προστιθέμενης αξίας. Αντίθετα, σημαντικό μέρος τους διοχετεύθηκε στην αγορά ακινήτων και στον τουρισμό, συμβάλλοντας, κατά την ανάλυσή του, στην επιδείνωση της στεγαστικής κρίσης και στην ενίσχυση των δημογραφικών δυσκολιών. Τέλος, παρά τη βελτίωση της διεθνούς θέσης της χώρας μετά τα Μνημόνια, υποθέσεις όπως οι υποκλοπές και ο ΟΠΕΚΕΠΕ, καθώς και οι ανησυχίες για τη λειτουργία της δικαιοσύνης και την πολιτική οικογενειοκρατία, δημιουργούν προβληματισμούς σχετικά με την ποιότητα των θεσμών.

Πώς αξιολογείται μια πολιτική;

Ο Νίκος Χριστοδουλάκης προτείνει την αξιολόγηση της οικονομικής πολιτικής αλλά διευκρινίζει: [...Σε κάθε περίπτωση η αξιολόγηση της οικονομίας - πολύ δε περισσότερο για μια ολόκληρη περίοδο - δεν μπορεί να περιοριστεί στο αν πέτυχε μερικά θετικά ή απέφυγε κακοτοπιές. Η αξιολόγηση οφείλει να γίνει συνολικά και ολοκληρωμένα, όχι μόνο με βάση το πρακτέο, αλλά ούτε και με βάση το ευκταίο μιας εποχής. Το μεν πρώτο θα το προτιμούσαν όσοι είχαν την ευθύνη της διακυβέρνησης και πιστεύουν ότι οι τύχες της χώρας συνορεύουν πάντα με τις δικές τους επιλογές και ικανότητες, ενώ το δεύτερο θα έσπευδαν να το υιοθετήσουν όσοι βρίσκονταν απέναντί τους και δεν θα ήταν ποτέ συγκαταβατικοί με αυτά τα οποία γίνονται από τους άλλους.

Ένας άλλος δημοφιλής τρόπος να δημιουργήσει κανείς βάση σύγκρισης θα ήταν να κατασκευάσει εκ των υστέρων μία εξιστόρηση για το ποια πορεία θα μπορούσε να είχε πάρει η οικονομία, τηρουμένων των εξωγενών περιορισμών που μία κυβέρνηση αντιμετώπισε. Αυτή είναι η λεγόμενη εναλλακτική προσέγγιση στα γεγονότα (the ‘what if ’ approach) και οικοδομείται με μια σειρά υποθέσεων που αν ίσχυαν θα οδηγούσαν σε διαφορετικό αποτέλεσμα, το οποίο μετά συγκρίνεται με την πραγματική έκβαση. Η συγκεκριμένη μέθοδος είναι μεν ενδιαφέρουσα για θεωρητικά πειράματα και σεμινάρια, όχι όμως ρεαλιστική και ως εκ τούτου μη-δίκαιη, απλούστατα διότι η επικράτηση των εναλλακτικών υποθέσεων δεν συνιστά παρά ευχολόγιο.

Για τον λόγο αυτό, θεωρώ πως η καλύτερη οδός να δει κάποιος με κριτική ματιά τις επιδόσεις μιας περιόδου στην οικονομία (όπως ενδεχομένως και σε άλλους τομείς) είναι να παραθέσει εναλλακτικές προτάσεις που είχαν διατυπωθεί - όχι μεταγενέστερα - αλλά στον ιστορικό χρόνο των γεγονότων. Σε περίπτωση που οι προτάσεις αυτές καταδεικνύουν, όντως, ότι μια καλύτερη πορεία ήταν εφικτή και γνωστή από τότε, η υστέρηση θα βαρύνει όσους τις αγνόησαν και άσκησαν πολιτική με τις εμμονές και υποδείξεις της δικής τους θεώρησης των πραγμάτων. Αν πάλι οι προτάσεις φαίνονται έωλες και αναποτελεσματικές, τότε η πολιτική που ασκήθηκε μπορεί εύκολα να υπερκεράσει την κριτική...].

Στο πλαίσιο αυτό, εξηγεί την επιλογή των άρθρων του βιβλίου του: [... Αποδεχόμενος αυτή τη δοκιμασία του ex post ελέγχου σε προτάσεις και απόψεις που διατυπώθηκαν στον ιστορικό χρόνο των εκάστοτε εξελίξεων, επέλεξα να συγκεντρώσω τα κυριότερα άρθρα, ομιλίες, δοκίμια και προτάσεις που έγραψα και δημοσίευσα μέσα στο διάστημα 2018-2025. Τα περισσότερα άρθρα δημοσιεύτηκαν στις εφημερίδες Το Βήμα και Καθημερινή, ενώ τα δοκίμια κυρίως στη διαΝΕΟσις και την Οικονομική Επιθεώρηση...].

Τα κείμενα, γράφει, αναδημοσιεύονται χωρίς ουσιαστικές εκ των υστέρων τροποποιήσεις, ώστε να είναι δυνατή η αξιολόγηση των θέσεών του με βάση τις συνθήκες που επικρατούσαν όταν διατυπώθηκαν και καταλήγει επισημαίνοντας τη διαχρονική χρησιμότητα των παρεμβάσεών του: [...Αν και τα κείμενα γράφτηκαν και δημοσιεύτηκαν για τα προβλήματα που αντιμετώπιζε η χώρα την μετα-μνημονιακή εποχή, πολλά ίσως είναι ακόμη χρήσιμα για να ερμηνεύσουν και τα τωρινά ή ακόμη και να καθοδηγήσουν την αντιμετώπιση τους...]

Η παρουσίαση του βιβλίου «Μετά τα Μνημόνια: Οι χαμένες ευκαιρίες - Κείμενα πολιτικής 2018-2025»

Το βιβλίο του Νίκου Χριστοδουλάκη «Μετά τα Μνημόνια: Οι χαμένες ευκαιρίες - Κείμενα πολιτικής 2018-2025» - εκδόσεις Παπαζήση, θα παρουσιαστεί τη Δευτέρα 9 Νοεμβρίου 2026, στις 18:00, στην αίθουσα εκδηλώσεων της ΕΣΗΕΑ, στην οδό Ακαδημίας 20, στην Αθήνα.

Θα μιλήσουν ο Ευάγγελος Βενιζέλος, πρώην αντιπρόεδρος της κυβέρνησης, η Φαίη Μακαντάση, διευθύντρια ερευνών της διαΝΕΟσις, ο Μιλτιάδης Νεκτάριος, ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Πειραιώς, και ο συγγραφέας Νίκος Χριστοδουλάκης.

Τη συζήτηση θα συντονίσει ο Χρήστος Δόγας, διευθυντής του Οικονομικού Ταχυδρόμου, ενώ χαιρετισμό θα απευθύνει η Κατερίνα Μάρκου, διευθύντρια των Εκδόσεων Παπαζήση, που κυκλοφορούν το βιβλίο.