Κατάσταση πολιορκίας: Η παράσταση των «Τρελών Χρωμάτων» είναι μια απρόσμενη εμπειρία

Η Θεατρική Ομάδα Κωφών «Τρελά Χρώματα» έχει πλέον εδραιωθεί με τη συνεχή παρουσία της στη θεατρική σκηνή της Αθήνας, επιλέγοντας ένα, συχνά, δύσκολο ρεπερτόριο, και παρουσιάζοντας στο κοινό της κλασικά έργα της διεθνούς δραματουργίας. Ιδρύθηκε το 2009 με τη σύμπραξη κωφών και ακουόντων ηθοποιών, οι περισσότεροι εκ των οποίων αποτελούν έως σήμερα και τα σταθερά μέλη της. Το 2011 επικεφαλής της Ομάδας και σκηνοθέτριά της ανέλαβε η Έλλη Μερκούρη, διαδεχόμενη τη Γιούλη Τσαγκαράκη. Θεατρολόγος αλλά και ηθοποιός και η ίδια, συμμετέχει στις παραστάσεις ως μία από τις ακούουσες ηθοποιούς.

Φέτος, η Ομάδα αναμετράται με ένα κλασικό όσο και δυσοίωνο κείμενο του βραβευμένου το 1957 με το Νόμπελ Λογοτεχνίας πολυσχιδούς Γάλλου μυθιστοριογράφου, δραματικού συγγραφέα, δοκιμιογράφου και φιλοσόφου Αλμπέρ Καμύ, γεννημένου στο Mondovi της Αλγερίας το 1913 και θανόντος σε τροχαίο δυστύχημα στη Γαλλία το 1960. Πρόκειται για το έργο του «Κατάσταση πολιορκίας» (L’ État de Siège, 1948), το οποίο ανέβηκε στο Théâtre Marigny από τον θίασο των μεγάλων πρωταγωνιστών της εποχής Ρενό-Μπαρό, σε σκηνοθεσία του Ζαν-Λουί Μπαρό, σκηνικά και κοστούμια του γνωστού εικαστικού Balthus και έναν θίασο πρωταγωνιστών που αποτελούσαν, μεταξύ άλλων, εκτός του ζεύγους των Μαντλέν Ρενό και Ζ.Λ. Μπαρό, οι Μαριά Καζαρές, Πιερ Μπρασέρ, Αλμπέρ Μεντινά, ως και ο Μαρσέλ Μαρσό.

Το έργο τοποθετείται, διόλου τυχαία, σε μια πόλη της Ισπανίας, στο Κάδιθ της Ανδαλουσίας, και αυτό όχι μόνο λόγω της ιδιαίτερης ευαισθησίας του Καμύ προς την Ισπανία, την οποία είχε εκφράσει και με άλλα έργα του αλλά και δηλώσεις του, καθώς, κατά ένα μέρος του, είχε καταγωγή ισπανική. Το έργο αφορά τον φόβο των κατοίκων της πόλης, καθώς ενσκήπτει σε αυτήν η πανούκλα. Η πανούκλα, ωστόσο, αποκτά ανθρώπινη μορφή, ορίζει όργανα επιτήρησης, επιβάλλει το «πιστοποιητικό ύπαρξης» στους πολίτες, αναγκαίο για τη ζωή τους, εγκαθιδρύοντας ένα απολυταρχικό καθεστώς με την εργαλειοποίηση του φόβου. Καταλύει κάθε ατομική ελευθερία· ακόμη και ο έρωτας είναι απαγορευμένος. Έτσι, στο επίκεντρο θα βρεθεί το ερωτευμένο ζευγάρι του Ντιέγκο και της Βικτόρια, με τον πρώτο έτοιμο να θυσιαστεί προκειμένου να σώσει την αγαπημένη του.

Ο Καμύ, έχοντας κατά νου τη δικτατορία του Φράνκο, καταγγέλλει τον τρόπο λειτουργίας των απολυταρχικών καθεστώτων, αποκαλύπτοντας τον φόβο ως τον βασικό μηχανισμό που αυτά χρησιμοποιούν προκειμένου να καθυποτάξουν τους πολίτες. Με το έργο του, κρούει τον κώδωνα κινδύνου επιβολής τέτοιων καθεστώτων, αντιπροτείνοντας ενάντια σ’ αυτά την αντίσταση, την επανάσταση, τη διεκδίκηση της ελευθερίας, έστω κι από μόνο ένα άτομο που θα μπει μπροστά παρασύροντας το σύνολο, ως μόνες δικλείδες ασφαλείας κατά της υποταγής, της παραίτησης, της παθητικότητας, της χειραγώγησης από την παράνομη εξουσία. Την απαλλαγή από τον φόβο.

Διασκευάζοντάς το από τη μετάφραση του Γιάννη Θηβαίου, η Έλλη Μερκούρη σκηνοθετεί ένα πολυπρόσωπο και σύνθετο έργο, μοιράζοντας τους ρόλους σε μόλις τέσσερα πρόσωπα, με την πρόσθετη πολύτιμη παρουσία επί σκηνής της διερμηνέως Μυρτώς Γκανούρη, η οποία ενσωματώνεται στη δράση. Οι τέσσερις ηθοποιοί, κωφοί (Όλγα Δαλέκου και Μαρία Στεφανή) και ακούοντες (Έλλη Μερκούρη και Λευτέρης Παπακώστας) αναλαμβάνουν διαφορετικούς ρόλους, είτε αλλάζοντας κοστούμια είτε ενσωματωνόμενοι σε κοστούμια που υπάρχουν ήδη σε κρεμάστρες στο πλάι της σκηνής.

Η όλη παράσταση διαθέτει τη μοναδική ιδιαιτερότητα συνδυασμού ελληνικής νοηματικής γλώσσας και φωνητικής ερμηνείας από όλους τους ηθοποιούς, ενώ υπάρχουν ταυτόχρονα υπέρτιτλοι αλλά και φωνητική αφήγηση. Ο έντονος κινησιακός κώδικας, ο οποίος συνήθως δηλώνει και σκηνές τρόμου των πολιτών, εικονοποιούμενος σε σύντομα ταμπλό βιβάν, παραπέμπει σε εξπρεσιονιστικές τεχνικές, ενώ οι φωνητικές ερμηνείες των ακουόντων ακολουθούν μια ανάλογη ένταση. Παρ’ όλα αυτά, οι διάλογοι μεταξύ κωφών και ακουόντων με φωνητικό κώδικα είναι καθηλωτικοί, ενώ εδώ θα πρέπει να τονιστεί ιδιαίτερα η ιδιάζουσα φωνητική ερμηνεία της κωφής ηθοποιού Όλγας Δαλέκου ως Πανούκλας, με μια φωνή ερεβώδη, ενσάρκωση της απειλής και του τρόμου πάνω στους πολίτες.

Ο λιτός σκηνικός χώρος της Ζωής Μολυβδά-Φαμέλη εξυπηρετεί τη σύντομη εναλλαγή των επεισοδίων με τη βοήθεια των φωτισμών της Μαριέττας Παυλάκη, αφήνοντας χώρο στα ενδιαφέροντα κοστούμια της Ειρήνης Γεωργακίλα να δηλώνουν τις αλλαγές χώρων και προσώπων. Καθοριστικό ρόλο στο φοβικό περιβάλλον παίζει η μουσική του Νίκου Κυριαζή, ενώ η κινησιολογία διδάχτηκε από τη Μάτα Μάρρα.

Το έργο της διαλογικής συνύπαρξης των δύο «γλωσσών» είναι τόλμημα δύσκολο και πολλοί συνέβαλαν σ’ αυτό. Η απόδοση των κειμένων στην ελληνική νοηματική γλώσσα οφείλεται στις Μυρτώ Γκανούρη και Όλγα Δαλέκου, ενώ η φωνητική ερμηνεία στις Γιούλη Τσαγκαράκη και Νάγη Παρασκευοπούλου. Η δε, εκτός από ηθοποιός με αέρινη παρουσία, γραφίστρια Μαρία Στεφανή ανέλαβε τα γραφιστικά της παράστασης.

Οι παραστάσεις της Θεατρικής Ομάδας Κωφών «Τρελά Χρώματα» δεν διαθέτουν μόνο κωφούς και ακούοντες ηθοποιούς, αλλά και, κυρίως, απευθύνονται σε ένα σύνθετο κοινό κωφών, βαρήκοων και ακουόντων θεατών. Αυτό δημιουργεί πρόσθετα προβλήματα ροής ενός έργου και ασυνήθεις, για ένα μέσο θεατρόφιλο κοινό, παρεμβάσεις στοιχείων (επεξηγηματικοί υπέρτιτλοι για το τι ακούγεται, κ.ά.), αλλά, ταυτόχρονα, του προσφέρει και μια εισαγωγή του στη νοηματική γλώσσα, καθώς διαπιστώνει (μέσω της ακριβούς γραπτής μετάφρασης) τους ιδιαίτερους τρόπους σύνταξης που αυτή χρησιμοποιεί.

Ας μου επιτραπεί εδώ μία μόνο παρατήρηση: Αν κάτι μου έλειψε, μέσα στην καταιγιστική «πολυγλωσσία» της παράστασης (ακουστική, γραπτή, κινησιολογική), είναι κάποιες στιγμές παύσης, όπου τον πρώτο και μοναδικό λόγο να αποκτά, σε πρώτο πλάνο, η ποιητική χορογραφία της νοηματικής γλώσσας, χωρίς παράλληλη μετάφραση, με το νόημά της, ίσως, να προκύπτει απλώς από τις φωνητικές απαντήσεις. Καθώς η νοηματική γλώσσα, ως χειρονομιακή γλώσσα, διαθέτει μια δική της, ανυπέρβλητη ποίηση, που οφείλει να προβάλλεται στον μέγιστο βαθμό, ειδικά όταν πρόκειται για θέατρο.

Εν κατακλείδι, η θέαση μιας παράστασης των «Τρελών Χρωμάτων» είναι μια δυνατή, απρόσμενη εμπειρία.