«Νεκρές ψυχές» του Γκόγκολ: Κοινωνική ευαισθησία και ανατρεπτικό χιούμορ

Ο Νικολάι Γκόγκολ (1809-1852) έχει φέτος την τιμητική του στην αθηναϊκή σκηνή, καθώς συνεχίζουν να ανεβαίνουν, σε ενδιαφέρουσες διασκευές, έργα του, και όχι άδικα: τα κοινωνικά θέματα που καυτηριάζει με απαράμιλλο χιούμορ είναι, σχεδόν δύο αιώνες μετά, επίκαιρα, ενώ το πνεύμα του, παρά τη χρονική απόσταση, μας είναι απόλυτα οικείο, συγγενικότερο ίσως προς την ιδιοσυγκρασία μας από άλλες αξιόλογες δραματουργίες.

Το μυθιστόρημά του «Νεκρές ψυχές» (1842) αποτέλεσε για τον συγγραφέα το πρώτο μέρος μιας ανολοκλήρωτης τριλογίας, στην οποία αφιέρωσε πολλά χρόνια. Τα τελευταία μάλιστα χρόνια της ζωής του, εκείνα της έντονης θρησκοληψίας του, οραματίστηκε την τριλογία του ως κάτι αντίστοιχο της «Θείας κωμωδίας» του Δάντη, με τις «Νεκρές ψυχές», ως πρώτο μέρος, να αντιστοιχούν στην επίγεια Κόλαση.

Στην τσαρική Ρωσία η λέξη «ψυχή» σήμαινε τους άρρενες δούλους. Ο αριθμός αυτών των «ψυχών» όριζε την αξία μιας ιδιοκτησίας, όπως και τον φόρο ακίνητης περιουσίας που έπρεπε να πληρώνει ο ιδιοκτήτης της στο κράτος. Δηλαδή, ο φόρος εξαρτιόταν από τον αριθμό των δουλοπάροικων. Οι απαρχές της δουλείας ανάγονται στον 11ο αιώνα π.Χ., στο κράτος των Ρους του Κιέβου (προμογγολική Ρουθηνία), κοινή κοιτίδα των σύγχρονων Λευκορώσων, Ουκρανών και Ρώσων. Έκτοτε, η δουλεία παίρνει διαφορετικές μορφές εξάρτησης, τείνοντας να εκλείψει, και ο Γκόγκολ τοποθετεί το έργο του σε μια εποχή όπου η κατοχή δουλοπάροικων αποτελεί απόδειξη πλούτου και λόγο κοινωνικής ανόδου.

Η πρώτη έκδοση του μυθιστορήματος φέρει τον υπέρτιτλο «Οι περιπέτειες του Τσίτσικοφ». Πρόκειται για το κεντρικό πρόσωπο του έργου, τον Πάβελ Ιβάνοβιτς Τσίτσικοφ, ο οποίος συλλαμβάνει ένα φιλόδοξο, επισφαλές, απόλυτα τυχοδιωκτικό σχέδιο: Πηγαίνοντας σε διάφορες περιοχές της Ρωσίας, επιδιώκει να αγοράσει από τους γαιοκτήμονες, σε εξευτελιστική τιμή, νεκρούς δουλοπάροικους, που, έχοντας πεθάνει μεταξύ δύο απογραφών, εξακολουθούν να επιβαρύνουν με φόρους τους ιδιοκτήτες τους έως τη νέα απογραφή. Δηλαδή «νεκρές ψυχές». Έτσι, αγοράζοντας δουλοπάροικους ενώ θεωρούνται ακόμη ζωντανοί, αφενός απαλλάσσει τους ιδιοκτήτες από τους φόρους, αφετέρου ο ίδιος αποκτά έναν σημαντικό αριθμό (ανύπαρκτων) δουλοπάροικων, τους οποίους θα «εγκαταστήσει» σε μια περιοχή που θα αγοράσει σε καλή τιμή, εξασφαλίζοντας έτσι την κοινωνική του ανέλιξη.

Με την άμαξα και τον βοηθό του καταφθάνει σε μια πόλη, όπου το πρώτο του μέλημα είναι να συναναστραφεί τις Αρχές του τόπου όσο και τους πλούσιους γαιοκτήμονες, προωθώντας την εικόνα ενός αξιοσέβαστου και έμπιστου ανθρώπου. Έπειτα από ένα διάστημα, και αφού έχει εξασφαλίσει την εκτίμηση όλων, προχωρά στην υλοποίηση του σχεδίου του, επισκεπτόμενος τους μεγάλους γαιοκτήμονες, στην ιδιοκτησία των οποίων πολλοί δουλοπάροικοι έχουν πεθάνει λόγω κόπωσης, ατυχημάτων, ασθενειών, και παζαρεύει μαζί τους την εξαγορά των νεκρών.

Η συνάντηση με τον καθένα τους αποκαλύπτει διαφορετικούς τύπους ανθρώπων, οι οποίοι εντέλει υποχωρούν μπροστά στο αίτημά του, υπολογίζοντας το συμφέρον τους από την παράδοξη αυτή συναλλαγή. Ο σφιχτοχέρης Απάτοφ, απομονωμένος με τη σύζυγό σε μακρινή περιοχή, ο οποίος καλοδέχεται τον Τσίτσικοφ, η γριά Κορομπότσκα, η οποία, μετά την πρώτη αμηχανία, συλλαμβάνει το επικερδές της υπόθεσης και προσπαθεί να ανεβάσει την προσφορά λέγοντας ότι θα περιμένει να δει πρώτα κι άλλους υποψήφιους αγοραστές, ο Νοζντριόφ, χαρτοπαίκτης και τζογαδόρος, που φτάνει να προτείνει σκύλους ως αντάλλαγμα για τους νεκρούς, και άλλοι τύποι, οι οποίοι δημιουργούν μια πινακοθήκη χαρακτήρων της ρωσικής επαρχίας, ανήθικων, φιλοχρήματων όσο και παράλογων. Και οι νεκρές ψυχές; Ποιος ενδιαφέρεται γι’ αυτές μέσα απ’ αυτή τη συναλλαγή; Ποιοι ήταν άραγε αυτοί οι άνθρωποι;

Η σατιρική πένα του Γκόγκολ καυτηριάζει την παρακμή, την υποκρισία, την ανάγκη για κοινωνική άνοδο με κάθε μέσο, ακόμα και –κυριολεκτικά– πατώντας επί πτωμάτων. Αποκαλύπτει τη μετριότητα, τη μηδαμινότητα των ανθρώπων. Το μυθιστόρημα διασκευάζει και αποδίδει σε θεατρική μορφή με απαράμιλλη γοητεία η έμπειρη σ’ αυτόν τον τομέα και βραβευμένη για την ανάλογη δουλειά της στο μυθιστόρημα του Χρόνη Μίσσιου «Καλά, εσύ σκοτώθηκες νωρίς», Σοφία Καραγιάννη, η οποία και σκηνοθετεί την παράσταση.

Με απόλυτα λιτά αλλά λειτουργικά μέσα, δύο κυλιόμενες ξύλινες στρογγυλές πλατφόρμες και λίγες καρέκλες για σκηνικό, από τη Γεωργία Μπούρδα και πέντε ηθοποιούς, η Σοφία Καραγιάννη διατρέχει ολόκληρο το μυθιστόρημα και τις εναλλαγές τόπων με τη δύναμη της απλότητας και το απόλυτο δόσιμο των ηθοποιών της, οι οποίοι αναλαμβάνουν ποικίλους ρόλους ανθρώπων, ακόμη και ζώων. Με ευελιξία σωμάτων και απολαυστικά χορογραφημένη κίνηση από τη Μαργαρίτα Τρίκκα, με βοηθό την καθοριστική μουσική του Γιώργου Χριστιανάκη, οι ηθοποιοί επιδίδονται σε μια συνεχή εναλλαγή ρόλων, με τη βοήθεια των χαρακτηριστικών κοστουμιών ή, για τους γυναικείους ρόλους, των περουκών που δημιούργησε η Γεωργία Μπούρδα.

Η άμαξα του Τσίτσικοφ με τα «άλογά» του διατρέχει από άκρο σε άκρο τη μακρόστενη σκηνή, πλαισιωμένη εκατέρωθεν από τις κερκίδες των θεατών, μέσα σε συχνά δύσκολες καιρικές συνθήκες, προκειμένου να εξαντλήσει τις επισκέψεις στους γαιοκτήμονες, πάντα με όπλο την ευστροφία και την πειθώ για την υλοποίηση του παράλογου, απάνθρωπου σχεδίου του. Ο Ιωσήφ Ιωσηφίδης στον ρόλο του Τσίτσικοφ αποδεικνύει, για ακόμη μια φορά, το μέγεθος της ερμηνευτικής του δεινότητας, το εύπλαστο της υποκριτικής του. Ένας ηθοποιός χαμηλότονος, πραγματικός υπηρέτης της τέχνης του.

Ο Κωνσταντίνος Πασσάς, υποδυόμενος διαφορετικά πρόσωπα, πάντα απολαυστικός, με μια παιγνιώδη διάθεση, αναδεικνύει ακόμα και τον μικρότερο ρόλο που αναλαμβάνει, βάζοντας τη σφραγίδα του. Ο Γιάννης Μάνθος επιδεικνύει εδώ μια εντυπωσιακή ερμηνευτική ωρίμανση, ενώ οι νεότεροι της ομάδας, ο Διονύσης Λάνης και ο Χρήστος Παπαδόπουλος, συμπληρώνουν με τη δυναμική τους παρουσία τη διανομή, έχοντας ο καθένας τους ιδιαίτερα εύστοχες ερμηνευτικές στιγμές.

Οι φωτισμοί της Βασιλικής Γώγου, με κυρίαρχες τις γαλάζιες αποχρώσεις, δημιουργούν την αίσθηση του εξωτερικού χιονισμένου ρωσικού τοπίου και τις αμυδρές αντανακλάσεις του στο εσωτερικό των ημιφωτισμένων σπιτιών, ενώ οι κόκκινοι φωτισμοί σηματοδοτούν τη ματαίωση του όλου εγχειρήματος. Η ανατρεπτική σάτιρα, στο τέλος, παραχωρεί τη θέση της στη συγκλονιστική δραματική σκηνή όπου μόνος ο Τσίτσικοφ ονοματίζει τις νεκρές ψυχές που εμφανίζονται ζωντανές μπροστά του, αυτές που δεν απέκτησαν ποτέ δική τους φωνή. Απλά ονόματα γραμμένα σε ένα κατάστιχο. Είναι ίσως η στιγμή που η κόλαση αφορά τους ζωντανούς.

Η Σοφία Καραγιάννη αποδεικνύει για ακόμη μια φορά το διπλό ταλέντο της ως δραματουργού και ως σκηνοθέτιδας. Διαθέτει δε την ευφυΐα, με ελάχιστα μέσα αλλά καλοδουλεμένους και απόλυτα συγχρονισμένους ηθοποιούς, να δημιουργεί ολοκληρωμένες παραστάσεις υψηλών αξιώσεων, που συνδυάζουν κοινωνική ευαισθησία και ανατρεπτικό χιούμορ.

Η Σβετλάνα Μαμαλούι συνέβαλε ως σύμβουλος στη δραματουργία.