Αισχροκέρδεια και στενά του Ορμούζ

Το κλείσιμο των στενών του Ορμούζ από την Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν και η άμεση αύξηση των τιμών πετρελαίου έχει προκαλέσει μεγάλες αντιδράσεις στις δυτικές χώρες. Αυτές οι αυξήσεις προστίθενται στο ήδη υπάρχον πρόβλημα του πληθωρισμού και της οικονομικής αβεβαιότητας. Πολλοί, κατηγορώντας για κερδοσκοπία και αισχροκέρδεια, θεωρούν πως το κράτος οφείλει να παρέμβει με την επιβολή πλαφόν ή με την λήψη άλλων μέτρων. Πόσο λογική όμως είναι αυτή η προσέγγιση;

Από οικονομικής άποψης, ο όρος «αισχροκέρδεια» δεν έχει περιεχόμενο. Κανένα σοβαρό εγχειρίδιο οικονομικών δεν τον αξιοποιεί. Είναι μια λέξη που, στον δημόσιο διάλογο, συγχέει έννοιες όπως η μονοπωλιακή ισχύς, το περιθώριο κέρδους και το ύψος των τιμών, χωρίς τελικά να αναφέρεται ξεκάθαρα σε καμία από αυτές. Ποια είναι η ποσοτική διάκριση μεταξύ κέρδους και αισχροκέρδειας; Πού τραβάει κανείς τη γραμμή; Τα όρια γίνονται δυσδιάκριτα, και επαφίεται στις απόψεις του καθενός να ορίσει το τι είναι μια «δίκαιη» ή «άδικη» τιμή για ένα αγαθό ή μια υπηρεσία.

Αν υπάρχει μια περίπτωση όπου η κατηγορία της αισχροκέρδειας ακούγεται αυτονόητη, αυτή είναι μετά από φυσικές καταστροφές, όπως τυφώνες ή σεισμούς, όταν τιμές σε νερό, καύσιμα ή γεννήτριες ηλεκτρικής ενέργειας εκτοξεύονται και γίνεται λόγος για εκμετάλλευση. Παρόμοια με τις παραπάνω, φαίνεται και η περίπτωση των στενών του Ορμούζ που οδήγησε σε πτώση κατά ένα τέταρτο της παγκόσμιας κυκλοφορίας πετρελαίου. Παρ' όλα αυτά, η οικονομική περιγραφή είναι λιγότερο ηθική και περισσότερο θεσμική: όταν η προσφορά είναι περιορισμένη και η ζήτηση αυξάνεται, η τιμή λειτουργεί ως μηχανισμός κατανομής σπανίων πόρων—αναγκάζει τους καταναλωτές να ιεραρχήσουν χρήσεις και, ταυτόχρονα, στέλνει σήμα στους προμηθευτές να κατευθύνουν πρόσθετη προσφορά εκεί όπου υπάρχει ανάγκη. Στην συγκεκριμένη περίπτωση, εάν η προσδοκία είναι ότι τα στενά του Ορμούζ θα μείνουν κλειστά για πολύ μεγάλο διάστημα, υπάρχει σαφές κίνητρο τόσο για την προσπάθεια εξόρυξης πετρελαίου σε άλλες χώρες που θα μειώσει την τιμή όσο και για την επένδυση σε εναλλακτικές μορφές που θα μειώσουν την οικονομική εξάρτηση στο ιρανικό πετρέλαιο. Εάν, αντίθετα, είναι κάτι παροδικό, όπως η προηγούμενη σύγκρουση Ισραήλ-Ιράν, τότε κάτι τέτοιο δεν θα χρειαστεί και επιστρέψει η οικονομία στην προηγούμενη κατάσταση.

Οι εναλλακτικές στην ελεύθερη διαμόρφωση των τιμών όπως δελτία, κληρώσεις και ουρές προτεραιότητας, δεν «καταργούν» τη σπανιότητα, απλώς μετακινούν το κόστος από το χρήμα στον χρόνο, στην αβεβαιότητα και στη μειωμένη διαθεσιμότητα. Εάν οι τιμές διαμορφώνονται ελεύθερα αυτοί που θέλουν περισσότερο να έχουν πρόσβαση σε καύσιμα θα δαπανήσουν περισσότερα χρήματα ενώ εκείνοι που δεν ενδιαφέρονται τόσο ή δεν τα έχουν ανάγκη μπορούν να καλύψουν τις ανάγκες τους με άλλους τρόπους (πχ χρησιμοποιώντας μέσα μαζικής μεταφοράς αντί για ΙΧ).  Η επιβολή μας ποσόστωσης θα οδηγούσε σε καταναλωτές που έχουν ανάγκη καύσιμα να μην έχουν αρκετά και σε άλλους που δεν τα χρειάζονται τόσο να τους περισσεύουν. Η επιβολή πλαφόν στην τιμή επίσης θα οδηγούσε στο ίδιο πρόβλημα σπατάλης των πόρων μεταξύ καταναλωτών.

Το να προσεγγίζουμε την κατάσταση ως μια μορφή εκμετάλλευσης από διάφορους επιχειρηματικούς κλάδους εις βάρος του καταναλωτή είναι μια εντελώς λανθασμένη οπτική. Οι επιχειρήσεις παράγουν και τιμολογούν με συγκεκριμένους τρόπους λόγω της αγοράς στην οποία δραστηριοποιούνται. Οι ιδιοκτήτες τους δεν είναι καθόλου ηθικά ανώτεροι ή κατώτεροι από όλους τους υπόλοιπους, και αντιδρούν στα κίνητρα του περιβάλλοντός τους όπως θα έκανε ο οποιοσδήποτε. Η «αισχροκέρδεια» μετακινεί τον διάλογο από το πεδίο της οικονομικής οργάνωσης στο πρόβλημα της κοινωνικής δικαιοσύνης, μετατοπίζει το βάρος από τη δομή των αγορών στη συμπεριφορά των παικτών που δρουν σε αυτές και υποκαθιστά την ψύχραιμη τεχνική ανάλυση με την ηθικολογία. Αδυνατώντας να περιγράψει επακριβώς το πρόβλημα, καθιστά αδύνατη και την λύση του.

Η καλύτερη οικονομική πολιτική απέναντι στην αύξηση των τιμών καυσίμων από πλευράς του κράτους είναι να μην κάνει απολύτως τίποτα. Μέτρα που προσπαθούν να αναδιανείμουν τους πόρους με κάποιον «δικαιότερο» τρόπο οδηγούν στην σπατάλη πόρων καθώς ο διαμοιρασμός δεν γίνεται βάσει της προθυμίας των καταναλωτών να τα αγοράσουν αλλά βάσει κρατικών αποφάσεων. Μια πολιτική επιδότησης της ζήτησης θα ήταν επίσης καταστροφική, θα αύξανε την ζήτηση πιέζοντας ακόμη περισσότερο προς τα πάνω τις τιμές χωρίς ουσιαστικά να λύνει το πρόβλημα.