17°
Ο πρόεδρος της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, Γεώργιος Μπαμπινιώτης, μιλά για τα 190 χρόνια του ιστορικού οργανισμού, τη διαδρομή των Αρσακείων-Τοσιτσείων, τη γυναικεία μόρφωση, την ελληνική γλώσσα, την τεχνητή νοημοσύνη και το μέλλον της εκπαίδευσης
Βρισκόμαστε στον δεύτερο όροφο του ιστορικού μεγάρου της οδού Κοκκώνη, στο Ψυχικό. Στο ευρύχωρο, επιβλητικό γραφείο ντυμένο με βαρύ ξύλο, δεσπόζει το πορτρέτο του Απόστολου Αρσάκη. Υπό το αυστηρό βλέμμα του μεγάλου ευεργέτη -του ανθρώπου που έδωσε το όνομά του στα σχολεία- γίνεται η συζήτησή μας με τον Πρόεδρο του Διοικητικού Συμβουλίου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, ομότιμο καθηγητή Γλωσσολογίας, πρώην πρύτανη του Πανεπιστημίου Αθηνών και πρώην υπουργό Παιδείας Γεώργιο Μπαμπινιώτη, ο οποίος υπηρετείσε αυτή τη θέση από το 1987.
Λίγα ελληνικά ιδρύματα μπορούν να μετρήσουν τη διαδρομή τους σε αιώνες. Η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία, ο μη κερδοσκοπικός οργανισμός που διοικεί τα Αρσάκεια-Τοσίτσεια Σχολεία, συμπληρώνει φέτος 190 χρόνια αδιάλειπτης λειτουργίας, με το βλέμμα στραμμένο στο μέλλον αλλά και με μια μεγάλη ιστορία πίσω της. Ιστορία, άλλωστε, κουβαλά και το ίδιο το κτήριο όπου μας φιλοξενεί σήμερα. Υπήρξε κατοικία του πρώην πρωθυπουργού Ανδρέα Μιχαλακόπουλου (1927-1938), θερινή κατοικία της πριγκίπισσας Ελένης (1955-1958), το 1958 αγοράστηκε από την Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία και από το 1990 στεγάζει τη διοίκηση. Καθώς ο κ. Μπαμπινιώτης αρχίζει να αφηγείται, ανοίγει ένα σεντούκι γεμάτο ιστορίες…
Το 1837 ιδρύθηκε το Πανεπιστήμιο Αθηνών. Έναν χρόνο νωρίτερα, είχε ιδρυθεί η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία, η οποία διαμόρφωσε σε μεγάλο βαθμό την εκπαιδευτική πραγματικότητα στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος. Όπως τονίζει ο Πρόεδρος των Αρσακείων, επρόκειτο για μια πράξη με καθαρά εθνικό περιεχόμενο: «Η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία, δηλαδή η εταιρεία που αγαπάει την παιδεία, ιδρύεται με έναν εθνικό, παιδευτικό, εκπαιδευτικό σκοπό: τη μόρφωση της Ελληνίδας».
«Να σκλαβωθείτε εις τα γράμματά σας». Τη φράση απηύθυνε από την Πνύκα ο Κολοκοτρώνης το 1838 στους μαθητές του πρώτου Γυμνασίου. Μια από τις μεγαλύτερες μορφές της Επανάστασης είχε καταλάβει πως, χωρίς παιδεία, τοέθνος δεν θα στεκόταν όρθιο. Την ίδια πεποίθηση είχαν κι άλλοι αγωνιστές, που δύο χρόνια νωρίτερα, το 1836, στάθηκαν πλάι στην ίδρυση της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας. Ο ίδιος ο Γέρος του Μοριά καθώς και ο Μακρυγιάννης έγιναν εταίροι. Ο Διονύσιος Σολωμός συγκαταλέγεται στα μέλη, ενώ συνολικά 141 μέλη της Εταιρείας υπήρξαν Φιλικοί και αγωνιστές του '21. Ήταν μια εποχή που τα κορίτσια δεν πήγαιναν καν σχολείο. Κι όμως, αυτοί οι άνθρωποι ένιωσαν πρώτοι την ανάγκη «να μορφωθεί η αυριανή σύζυγος, μητέρα, αδελφή και κόρη», αναφέρει ο κ. Μπαμπινιώτης.
Τον εθνικό αυτό σκοπό υπηρέτησαν τρεις φωτισμένες φυσιογνωμίες: ο Ιωάννης Κοκκώνης, Γενικός Επιθεωρητής των Δημόσιων Σχολείων, που συνέταξε επί Καποδίστρια τους πρώτους νόμους και τα πρώτα βιβλία της εκπαίδευσης· ο διδάσκαλος του Γένους Γεώργιος Γεννάδιος· και ο κληρικός Μισαήλ Αποστολίδης, πρώτος Κοσμήτορας της Θεολογικής Σχολής και πρώτος Αρχιεπίσκοπος Αθηνών. Πρώτος πρόεδρος της Εταιρείας ανέλαβε ο Γεώργιος Κουντουριώτης. Τα οικονομικάστηρίχθηκαν, τα πρώτα χρόνια,κυρίως στους αστούς της Κωνσταντινούπολης, που «έβαλαν πλάτη» ώστε η εκπαίδευση των κοριτσιών να παρέχεται δωρεάν.
Το πρώτο σχολείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας ιδρύεται το 1837 και είναι ένα σχολείο θηλέων. Το 1840 η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία αγοράζει ένα οικόπεδο σε μια σχεδόν αδόμητη τότε περιοχή -εκεί όπου σήμερα βρίσκεται το Συμβούλιο της Επικρατείας, της οδού Πανεπιστημίου- και το 1846 θεμελιώνεται το πρώτο σχολείο, σε σχέδια του κορυφαίου αρχιτέκτονα Λύσανδρου Καυταντζόγλου. Οι αυξημένες οικονομικές απαιτήσεις όμως εμποδίζουν την ολοκλήρωσή του. Τότε, «ως από μηχανής θεός», εμφανίζεται ο Ηπειρώτης Απόστολος Αρσάκης. Διαπρεπής γιατρός, πολιτικός και διπλωμάτης, υπουργός Εξωτερικών της Ρουμανίας και αργότερα πρωθυπουργός, βαθιά ταγμένος στο πνεύμα του νεοελληνικού Διαφωτισμού. Θέλοντας να τιμήσει τη μνήμη του γιου του, διαθέτει μια μεγάλη δωρεά, με τον όρο το σχολείο να ονομαστεί Αρσάκειον -και έτσι ολοκληρώνεται το κτήριο. Αργότερα, με νέα δωρεά της Ελένης Τοσίτσα (χήρας του άλλου ηπειρώτη ευεργέτη της διασποράς Μιχαήλ Τοσίτσα)αγοράζεται οικόπεδο και χτίζεται το εξωτερικό Αλληλοδιδακτικό Σχολείο τής Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας (τιμητικά ονομάστηκε «Τοσίτσειον»). Γι' αυτό και τα σχολεία φέρουν σήμερα το διπλό όνομα Αρσάκεια-Τοσίτσεια.
Μία αρχή, τονίζει ο κ. Μπαμπινιώτης, παρέμεινε αναλλοίωτη έκτοτε. Η Εταιρεία υπήρξε πάντοτε μη κερδοσκοπικό ίδρυμα, με Διοικητικό Συμβούλιο που υπηρετεί αμισθί και εταίρους που στηρίζουν «την ιδέα της ποιοτικής παιδείας», μια συνέχεια που φτάνει ως σήμερα, με το νέο 12μελές Διοικητικό Συμβούλιο που συγκροτήθηκε το 2025.
Ο Κοκκώνης είχε επισημάνει έγκαιρα τις συνέπειες της ελλιπούς μόρφωσης των κοριτσιών. Έτσι ιδρύθηκε το Ανώτερον Σχολείον και, στη συνέχεια, Διδασκαλεία σε πόλεις της Ελλάδας. Οι δασκάλες που αποφοιτούσαν δίδαξαν σε ολόκληρο τον ελληνισμό, από τις απελευθερωμένες περιοχές έως τη διασπορά, προασπίζοντας τη γλώσσα και την εθνική συνείδηση. Έτσι γεννήθηκε ο τύπος της «Αρσακειάδας», δηλαδή το πρότυπο μιας μορφωμένης νέας γυναίκας με ήθος και αίσθημα ευθύνης.
Από τα θρανία των Αρσακείων πέρασαν οι πρώτες γυναίκες που διακρίθηκαν και προσέφεραν στη χώρα: μεταξύ πολλών άλλων, η Πολύμνια Παναγιωτίδου, πρώτη Ελληνίδα φαρμακοποιός· η Ανθή Βασιλειάδου, πρώτη γιατρός σε δημόσια θέση· η Καλλιρρόη Σιγανού-Παρρέν, πρώτη Ελληνίδα δημοσιογράφος και εκδότρια, αγωνίστρια για τα δικαιώματα των γυναικών· η Γαλάτεια Σαράντη, πρώτη γυναίκα ακαδημαϊκόςκαι, πολύ αργότερα, η Κατερίνα Σακελλαροπούλου, πρώτη Πρόεδρος του Συμβουλίου της Επικρατείας και πρώτη γυναίκα Πρόεδρος της Δημοκρατίας. Δύσκολα θα φανταζόταν κανείς καλύτερη επιβεβαίωση εκείνης της αρχικής ιδέας, που ξεκίνησε ως αγώνας για τη μόρφωση της Ελληνίδας, και έφτασε στο ανώτατο πολιτειακό αξίωμα. «Η προσφορά αυτών των σχολείων στην ελληνική κοινωνία υπήρξε τεράστια», επισημαίνει ο κ. Μπαμπινιώτης.
Ποια είναι; «Η ποιοτική εκπαίδευση σε δύο ισοβαρείς πυλώνες: τη γνωσιακή συγκρότηση-με τα πρώτα σχολικά εργαστήρια της χώρας- και την αγωγή. Με εξίσου μεγάλη βαρύτητα στην αγωγή: στην ψυχική και νοητική καλλιέργεια των μαθητών με βάση τις αξίες, τις αρχές, τους κανόνες», τονίζει, με πικρία ότι αυτό το κομμάτι έχει «ατονήσει» στη σημερινή εκπαίδευση. Και η «συνταγή» των Αρσακείων; Όχι κάποιο μυστικό, αλλά η επίμονη συνέχεια της ίδιας ουσίας: ποιοτική εκπαίδευση με σύγχρονους όρους, χωρίς απομάκρυνση από τις αξίες, «χωρίς κραυγές και χωρίς πολυέξοδη διαφήμιση».
Ο Πρόεδρος στέκεται σ' αυτό το διαχρονικό χαρακτηριστικό των σχολείων. Η επέκταση που ξεκίνησε με το κτήριο του 1850 δεν σταμάτησε ποτέ: ιδρύθηκαν σχολεία σε πολλές περιοχές της χώρας-με ιδιαίτερη σημασία στις προσφάτως απελευθερωμένες- καλύπτοντας ανάγκες όπου η Πολιτεία αδυνατούσε να ανταποκριθεί. «Δεν περιορίστηκαν σε ένα, δύο, τρία σχολεία στην Αθήνα. Επεκτάθηκαν σε όλη την Ελλάδα, από τα Ιόνια νησιά μέχρι την Κρήτη», σημειώνει, ενώ χάρη στα οικοτροφεία φοιτούσαν παιδιά από την Κύπρο και τα Βαλκάνια.
Το ίδιο πνεύμα ξαναζωντάνεψε όταν ο ίδιος ανέλαβε το 1987, με τα Αρσάκεια να αντιμετωπίζουν οικονομικές δυσκολίες και υστέρηση στον εκσυγχρονισμό. «Δεν υπηρετούνταν πια όσο θα έπρεπε η εξωστρέφεια», θυμάται. Πρώτη κίνηση να ενισχυθεί η ναυαρχίδα των σχολείων σε Ψυχικό και Εκάλη, ύστερα δημιουργήθηκε ένα πλήρες σχολείο στη Θεσσαλονίκη -σήμερα από τα μεγαλύτερα στη Βόρεια Ελλάδα- και χτίστηκε νέο σχολείο στην Πάτρα, ενώ το 2009 ιδρύεται το Αρσάκειο Ιωαννίνων, προς τιμήν των Ηπειρωτών ευεργετών.
Η πιο τολμηρή κίνηση, όμως, ήταν μια γέφυρα προς τα έξω. Το Αρσάκειο Ελληνοαλβανικό Κολέγιο Τιράνων, ένα δίγλωσσο σχολείο στο οποίο σήμερα φοιτούν 900 παιδιά που μαθαίνουν τα Ελληνικά ως δεύτερη γλώσσα. «Μιλάμε για μια γέφυρα παιδείας, μια γέφυρα πολιτισμού, μια γέφυρα φιλίας», λέει ο Πρόεδρος των Αρσακείων, συγκινημένος από την ατμόσφαιρα της φετινής αποφοίτησης.
Σε όλα τα Αρσάκεια, τονίζει, η μόρφωση που παρέχεται είναι η ίδια. Σήμερα η Εταιρεία αριθμεί περίπου 6.000 μαθητές σε όλες τις βαθμίδες και αποφοιτούν κάθε χρόνο πάνω από 500 παιδιά.
Η βαρύτητα που δίδεται στη μητρική γλώσσα είναι στέρεη παιδαγωγική θέση. «Η γλώσσα υπάρχει για να υπηρετεί τη σκέψη· κι όσο καλύτερη είναι η κατάκτησή σου στη γλώσσα, τόσο καλύτερη είναι και η λειτουργία της σκέψης σου», εξηγεί, συνδέοντάς την με τη διεθνή αναγνώριση της παγκόσμιας ημέρας της ελληνικής γλώσσας και το χρέος των Ελλήνων να την αξιοποιήσουν. «Αυτό δεν σημαίνει υποτίμηση των άλλων γλωσσών. Αντιθέτως, σήμερα τα παιδιά αποκτούν μέσα στα σχολεία μας πτυχία Αγγλικής και, τα περισσότερα, και δεύτερης ξένης γλώσσας -Γαλλικής ή Γερμανικής- καθώς η δύναμη των μεγάλων ευρωπαϊκών γλωσσών καλλιεργείται με μεγάλο βάρος και συνέπεια», προσθέτει.
Από εδώ πηγάζει και μια σαφής επιλογή. «Εμείς ετοιμάζουμε τα παιδιά μας να προκόψουν στα ελληνικά πανεπιστήμια κι από εκεί και πέρα μπορούν να πάνε όπου θέλουν», λέει ο Πρόεδρος θεωρώντας «ασυνέπεια» του ιδρυτικού οράματος τη λογική της φυγής στην ηλικία των 18 ετών.
Εξίσου στέρεη άποψη έχει και για την τεχνητή νοημοσύνη, που κατά πολλούς αναλυτές πλήττει καίρια τη σχέση μας με τη γλώσσα. Τα Αρσάκεια, σημειώνει, δρομολόγησαν σεμινάρια και ημερίδες για την πρακτική αξιοποίησή της, «όχι με θεωρίες, αλλά στην πράξη». «Δεν λέμε τεχνική, λέμε τεχνητή νοημοσύνη· είναι το αντίθετο της φυσικής, προϊόν της». Και καταλήγει: «Πρέπει να υπάρξει ένας ιδανικός συνδυασμός της φυσικής νοημοσύνης, υπηρετούμενης από την τεχνητή», ποτέ το αντίστροφο».
Η καινοτομία δεν είναι νέα λέξη για τη Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία. Ήδη το 1885 το πρόγραμμά της εγκρίθηκε από το Υπουργείο Παιδείας και υιοθετήθηκε από όλα τα παρθεναγωγεία του κράτους. Σήμερα, τα Αρσάκεια έχουν να επιδείξουν συνεργασίες με διεθνείς οργανισμούς και ιδρύματα, από το Center for Hellenic Studies-Harvard University, το Cambridge και το Cern έως το Γαλλικό Ινστιτούτο και την Ελληνοαμερικανική Ένωση, υλοποιούν ευρωπαϊκά προγράμματα (Erasmus+, eTwinning, μοντέλα MUN και EYP), ομίλους ρομποτικής, ρητορικής, STEAM και θεάτρου, ψηφιακές τάξεις και ψηφιακό σχολείο e-arsakeio μέσω του Ψηφιακού Προγράμματος Αρσακείου, βιβλιοθήκες συνδεδεμένες με το Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης και μοναδικά για σχολείο μουσεία και υποδομές, από το βραβευμένο Μουσείο Φυσικής Ιστορίας, τη βραβευμένη Δειγματική Ανασκαφή, το Εργαστήριο Τέχνης και Ιστορίας, την Επιγραφική Συλλογή ή το μουσείο Αναλογικής Τεχνολογίας. Η Ψυχολογική Υπηρεσία των σχολείων λειτουργεί από το 1988, ενώ τα εργαστήρια, οι ημερίδες, οι διαγωνισμοί και τα μαθητικά συνέδρια της Εταιρείας αποτελούν εκπαιδευτικά σημεία αναφοράς.
Ήδη ο Οικουμενικός Πατριάρχης κ. Βαρθολομαίος τίμησε με την παρουσία του τα Αρσάκεια για τα 190 χρόνια τους, στιγμή φορτισμένη, δεδομένων των ιστορικών δεσμών της Εταιρείας με την Κωνσταντινούπολη. Κορυφαία εκδήλωση θα είναι μια έκθεση στη νέα Στοά του Βιβλίου, τα εγκαίνια της οποίας θα γίνουν στις Αίθουσες Λόγου και Τέχνης της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, στο ανακαινισμένο Αρσάκειο Μέγαρο.Εκεί θα επαναλειτουργήσει το Ελεύθερο Πανεπιστήμιο της Στοάς του Βιβλίου, στο οποίο μορφώθηκαν, όπως σημειώνει ο κ. Μπαμπινιώτης, από το 1996 έως το 2020 πάνω από 40.000 ενήλικοι που παρακολούθησαν μαθήματα, σεμινάρια και ημερίδες.Έπειτα γίνονται δράσεις μέσα στα ίδια τα σχολεία, ώστε οι μαθητές να συνειδητοποιήσουν «ως ουσία παιδείας» τι έδωσαν και τι δίνουν αυτά τα σχολεία στην ελληνική κοινωνία.
Τέλος, προγραμματίζεται μια μεγάλη συνάντηση αποφοίτων στο τέλος του έτους. Οι απόφοιτοι, άλλωστε, είναι η ζωντανή ιστορία της Εταιρείας και ένα από τα μεγαλύτερα κεφάλαιά της για το μέλλον. Με χιλιάδες μέλη που μετρά η αρσακειακή οικογένεια στην Ελλάδα και σε κάθε γωνιά του κόσμου, ο Πρόεδρος των Αρσακείων στρέφει το βλέμμα στο αύριο: το δίκτυο των αποφοίτων είναι ένα κεφάλαιο που «δεν έχει αξιοποιηθεί όσο θα έπρεπε και τώρα οργανώνεται συστηματικά για να γίνει ζωντανή, δημιουργική κοινότητα. Οι απόφοιτοί μας αγαπούν τα σχολεία τους», λέει. «Το ζητούμενο είναι να τους δοθούν οι ευκαιρίες που τους αξίζουν», προσθέτει.
Τι θα σκέφτονταν, άραγε, οι ιδρυτές αν έβλεπαν πού έφτασε το έργο τους; «Πιστεύω πως θα ήταν περήφανοι», απαντά χωρίς δισταγμό «κι ίσως περισσότερο απ' όλους ο Αρσάκης, του οποίου η δωρεά όχι μόνο έπιασε τόπο, αλλά μεγαλούργησεμε τρόπους που ούτε ο ίδιος θα είχε συλλάβει». Γι' αυτό και για τον Πρόεδρο των Αρσακείων «οι εκδηλώσεις δεν σημαίνουν μόνον εορτασμούς αλλά και εκδηλώσεις μνήμης και στοχασμού», ώστε να συνειδητοποιήσουμε τι έχουν δώσει αυτά τα σχολεία στην πατρίδα και τι θα συνεχίσουν να δίνουν στον δρόμο προς και πέρα από τα 200 χρόνια.
Πληροφορίες:
Από τον Γιώργο Ζαμπέτα στο Happening, τους Magic De Spell και τη Rockarolla. Θυμάται το καλοκαίρι που ξεκίνησαν όλα και μιλά για μια ζωή που κύλησε ολόκληρη μέσα στη μουσική
10 ορόφους πάνω από το έδαφος σε περιμένει μια άλλη Αθήνα
Για περισσότερα από σαράντα χρόνια, σε ένα κτίριο στην κορυφή της Αγίας Παρασκευής, λειτουργούσε ο μοναδικός πυρηνικός αντιδραστήρας της Ελλάδας. Η ATHENS VOICE μπήκε στον χώρο.
Διεθνές Φεστιβάλ Χορού στα Χανιά: Όταν η τέχνη επιβιώνει από την αυταπάρνηση των ανθρώπων της
Με αφορμή τη συμπλήρωση ενός έτους από τον θάνατό του (1948-2025), δημοσιεύουμε τη συνέντευξή του (2019) στην Καθηγήτρια Σουζάν Στερν-Ζιλέ
Αύγουστος στην Αθήνα με θέατρο- Δείτε τις επιλογές σας
