Ο Λευτέρης Μαργιόλας υποδύεται τον Άμλετ στην ομώνυμη παράσταση στο θέατρο Άβατον
Ο ηθοποιός και σκηνοθέτης Λευτέρης Μαργιόλας προσεγγίζει τον Άμλετ μέσα από μια σκοτεινή, μεταθανάτια διαδρομή μνήμης. Σε διάλογο με το έργο Φαίδρας Έρως της Σάρα Κέιν, η παράσταση «Άμλετ- Σώμα σε αναίρεση» μετατρέπει τη σκηνή σε έναν τόπο αναμέτρησης με το τραύμα, την επιθυμία και την ενοχή, όπου ο ήρωας επιστρέφει στα γεγονότα που τον οδήγησαν στην πτώση του.
Λευτέρης Μαργιόλας: Ο ήρωάς μου κι εγώ
Γράμμα στον ήρωα μου: Αν μπορούσες να μιλήσεις απευθείας στον χαρακτήρα του έργου -με τρυφερότητα, απορία, ή ακόμα και κριτική- τι θα του έλεγες;
Άμλετ, Υπάρχει μια φράση στην παράσταση μας που με διαλύει κάθε φορά που την ακούω. Όταν η Οφηλία σου λέει: «Σε λυπάμαι. Γι’ αυτό σε αγαπάω.» Κάθε φορά που φτάνουμε εκεί, σε λυπάμαι κι εγώ και ίσως γι’ αυτό σε πλησιάζω τόσο πολύ πάνω στη σκηνή. Γιατί βλέπω έναν άνθρωπο που πονάει τόσο βαθιά που αρχίζει να πληγώνει τα πάντα γύρω του και όμως, μαζί με αυτή την τρυφερότητα, έχω και μια απορία που δεν μπορώ να σου κρύψω. Γιατί άφησες τον πόνο σου να γίνει μαχαίρι και για τους άλλους; Για την Οφηλία, για τη μητέρα σου, για όλους εκείνους που με τον δικό τους ελαττωματικό τρόπο, προσπάθησαν να σε πλησιάσουν. Σε καταλαβαίνω. Ο κόσμος σου γκρεμίστηκε. Ο πατέρας σου δολοφονήθηκε, το παλάτι έγινε ένα μέρος γεμάτο ψέμα, και ξαφνικά βρέθηκες μόνος με μια αλήθεια που κανείς άλλος δεν ήθελε να δει. Αλλά πάντα επιστρέφω στην ίδια ερώτηση. Γιατί; Γιατί άφησες το σκοτάδι να γίνει ο τρόπος που αγαπάς; Ίσως γιατί όταν σπάει η καρδιά ενός ανθρώπου με αυτόν τον τρόπο, δεν ξέρει πια πώς να αγγίξει χωρίς να καταστρέψει. Κι όμως, μέσα σε όλη αυτή τη βία και την απελπισία, παραμένεις τραγικά ανθρώπινος — και ίσως γι’ αυτό να μας συγκινείς ακόμη.
Ο ήρωας μου κι εγώ: Αν συγκρίνεις τον εαυτό σου με τον ρόλο, τι κοινό θα έβρισκες και πού είσαι τελείως αντίθετος;
Νιώθω ότι με τον Άμλετ μας ενώνει κάτι πολύ βαθύ: ένα τραύμα πένθους που σε αλλάζει οριστικά. Όχι από εκείνα τα γεγονότα που απλώς σε στεναχωρούν αλλά από εκείνα που σε διαλύουν. Που σε αναγκάζουν να δεις τον κόσμο αλλιώς, χωρίς καμία αθωότητα. Μετά από μια τέτοια εμπειρία δεν επιστρέφεις ποτέ πραγματικά στον άνθρωπο που ήσουν πριν. Κάτι μέσα σου έχει σπάσει. Και χρειάζεται χρόνος για να μάθεις πώς να συνεχίζεις να ζεις με αυτό το ρήγμα. Νομίζω και οι δύο περάσαμε μέσα από μια τέτοια κατάσταση. Εκεί όμως που χωρίζουμε είναι στον τρόπο που αντιμετωπίζουμε αυτό το τραύμα. Ο Άμλετ δεν έχει σχεδόν καμία τρυφερότητα για τον εαυτό του, καμία αυτοεκτίμηση. Αφήνει τα φαντάσματα του παρελθόντος να τον κατασπαράξουν και να καθορίσουν τη ζωή του. Το τραύμα του γίνεται μια θύελλα που τον τραβά όλο και πιο βαθιά στο σκοτάδι. Εμένα, όσο κι αν με διέλυσε αυτή η εμπειρία, τελικά μου έδωσε μια άλλη δύναμη. Την ανάγκη να σταθώ ξανά στα πόδια μου και να συνεχίσω τη ζωή μου. Να συνεχίσω να αγαπώ, ακόμα κι αν ξέρω πόσο εύθραυστα είναι όλα. Ίσως γι’ αυτό τον καταλαβαίνω τόσο πολύ. Γιατί ξέρω πόσο εύκολο είναι να χαθείς μέσα στο σκοτάδι. Και πόσο δύσκολο είναι να συνεχίσεις να ζεις έξω από αυτό.
Αν ήμουν εγώ στη θέση σου: Πώς θα αντιδρούσες εσύ στις καταστάσεις που βιώνει ο ήρωας που υποδύεσαι;
Νομίζω ότι αν ήμουν πραγματικά στη θέση του Άμλετ… θα είχα θολώσει. Όταν ένας άνθρωπος βρίσκεται μπροστά σε μια τόσο βίαιη αλήθεια — στην προδοσία, στον θάνατο, στη διάλυση της ίδιας του της οικογένειας — δεν λειτουργεί καθαρά. Κάτι μέσα του σπάει και όλα αρχίζουν να κινούνται μέσα σε μια ομίχλη. Πιθανότατα θα αντιδρούσα κι εγώ με θυμό, με σύγχυση, με μια αίσθηση ότι ο κόσμος έχει χάσει το νόημα του. Όταν καταρρέουν οι πιο βασικές βεβαιότητες της ζωής σου, είναι πολύ εύκολο να χαθείς μέσα σε όλο αυτό. Αυτό που όμως με τρομάζει στον Άμλετ, είναι ότι δεν προσπαθεί ποτέ πραγματικά να ξεφύγει από αυτή την ομίχλη. Μένει μέσα της. Την αφήνει να τον διαμορφώσει. Και σιγά σιγά… γίνεται ο ίδιος κάτι πολύ σκοτεινό που φοβούνται οι υπόλοιποι να αντικρίσουν.
Τι μου έμαθες: Τι σου δίδαξε ο συγκεκριμένος ρόλος ως άνθρωπο και ως καλλιτέχνη;
Ο Άμλετ μου έμαθε κάτι πολύ σκληρό για τον άνθρωπο: πόσο λεπτή είναι η γραμμή ανάμεσα στο τραύμα και στη βία. Ξεκινά ως ένας άνθρωπος που πονά βαθιά, που πενθεί τον πατέρα του και νιώθει προδομένος από τη μητέρα του. Στην αρχή τον συμπονάς· βλέπεις έναν άνθρωπο που προσπαθεί να σταθεί όρθιος μέσα σε κάτι αβάσταχτο. Αλλά όσο περνά ο χρόνος, ο πόνος του αρχίζει να μεταμορφώνεται. Γίνεται σκληρότητα, ειρωνεία, βία απέναντι στους ανθρώπους γύρω του. Δουλεύοντας τον ρόλο κατάλαβα κάτι που με ταρακούνησε: ένας άνθρωπος μπορεί να ξεκινήσει ως θύμα και, χωρίς να το καταλάβει, να γίνει φορέας της ίδιας σκοτεινής ενέργειας που τον πλήγωσε και ίσως αυτό είναι το πιο δύσκολο μάθημα του Άμλετ: ότι το τραύμα δεν σε κάνει αυτόματα καλύτερο άνθρωπο. Πρέπει κάθε φορά να αποφασίσεις τι θα κάνεις με αυτό. Ως καλλιτέχνης, έμαθα από τον Άμλετ κάτι αρκετά τρομακτικό: πόσο εύκολα μπορείς να αγαπήσεις έναν σκοτεινό άνθρωπο. Όσο περισσότερο τον πλησίαζα, τόσο περισσότερο καταλάβαινα τη λογική του, τον πόνο του, ακόμη και τη βία του και εκεί συνειδητοποιείς κάτι επικίνδυνο για την τέχνη — ότι αν πλησιάσεις πραγματικά έναν χαρακτήρα, αρχίζεις να βλέπεις τον κόσμο μέσα από τα μάτια του. Και αυτό σε αλλάζει.
Αν μπορούσα να σε αλλάξω: Αν σου δινόταν η ευκαιρία να γράψεις εσύ τον ρόλο, τι θα άλλαζες;
Αν μπορούσα να αλλάξω κάτι στον Άμλετ, δεν θα άλλαζα την τραγωδία του. Αυτή είναι που τον κάνει τόσο ανθρώπινο. Ο πόνος του, η σύγχυση, η οργή του — όλα αυτά είναι η καρδιά της ιστορίας του. Αλλά αν μπορούσα να του χαρίσω κάτι, θα ήταν μια στιγμή. Μια πολύ μικρή στιγμή, σχεδόν εύθραυστη, μέσα σε όλο αυτό το σκοτάδι. Μια στιγμή όπου θα θυμόταν ποιος ήταν πριν από το πένθος. Πριν από την απώλεια, πριν από την προδοσία, πριν αρχίσουν να τον στοιχειώνουν όλα αυτά τα φαντάσματα. Να θυμόταν τον άνθρωπο που υπήρχε πριν ραγίσει ο κόσμος του. Θα ήθελα να του δώσω μια στιγμή όπου θα θυμόταν πώς είναι να σε αγαπάει κάποιος αληθινά. Ολοκληρωτικά. Γιατί νιώθω ότι ο Άμλετ έχει ξεχάσει πώς είναι αυτό. Και όταν ένας άνθρωπος το ξεχάσει, αρχίζει σιγά σιγά να χάνει και τον εαυτό του. Ίσως αν για μια στιγμή θυμόταν εκείνον τον παλιό εαυτό του — τον άνθρωπο που ήταν πριν απ’ όλον αυτό τον πόνο — να μπορούσε να κρατηθεί από κάτι. Ίσως τότε να υπήρχε μια πιθανότητα να μην χαθεί εντελώς μέσα στο σκοτάδι.
Αυτό ήταν δύσκολο: Υπήρξε κάποιο στοιχείο του ρόλου που σε δυσκόλεψε ιδιαίτερα και γιατί;
Το πιο δύσκολο πράγμα στον Άμλετ είναι ότι πρέπει συνεχώς να ζεις μέσα σε μια τεράστια εσωτερική σύγκρουση. Από τη μία υπάρχει ένας άνθρωπος που πονάει βαθιά. Ένας άνθρωπος που πενθεί, νιώθει προδομένος, βλέπει ότι ο κόσμος γύρω του είναι σάπιος… Στην αρχή είναι σχεδόν ένα παιδί που προσπαθεί να καταλάβει τι του συμβαίνει. Από την άλλη γεννιέται μέσα του μια οργή και μια σκληρότητα που θέλει να πληγώσει όπως πληγώθηκε. Το δύσκολο στον ρόλο είναι να κρατήσεις και τα δύο αυτά πρόσωπα ζωντανά ταυτόχρονα. Να μην παίξεις απλώς έναν άνθρωπο που εκδικείται, αλλά να φαίνεται πάντα ότι κάτω από τη βία υπάρχει ένας άνθρωπος που κάποτε αγαπούσε βαθιά και πληγώθηκε βαθιά. Και αυτό είναι εξαντλητικό. Γιατί πρέπει να βρίσκεσαι συνεχώς πάνω σε μια πολύ λεπτή γραμμή. Αν πας μόνο προς τον πόνο, ο Άμλετ γίνεται αδύναμος. Αν πας μόνο προς την οργή, γίνεται τέρας. Η αλήθεια του βρίσκεται ακριβώς ανάμεσα στα δύο νομίζω εν τέλη ότι αυτό είναι το πιο δύσκολο πράγμα στον Άμλετ: ότι μέχρι το τέλος δεν ξέρει ούτε ο ίδιος ποιος από τους δύο ανθρώπους θα επικρατήσει μέσα του.
Έλα στη θέση μου: Αν μπορούσες να συναντήσεις τον χαρακτήρα στην πραγματική ζωή, τι θα του έλεγες;
Αν συναντούσα τον Άμλετ στην πραγματική ζωή, νομίζω θα του έλεγα κάτι που ίσως κανείς στον κόσμο του δεν του είπε ποτέ. Θα του έλεγα: «Σε αγαπούσαν περισσότερο απ’ όσο πίστεψες.» Γιατί ο Άμλετ ζει με την αίσθηση ότι έχει μείνει μόνος. Ότι ο κόσμος γύρω του έχει διαλυθεί, ότι όλοι τον πρόδωσαν, ότι δεν υπάρχει πια κανείς που να μπορεί πραγματικά να τον δει. Κι όμως, όσο περισσότερο μπαίνεις μέσα στο έργο, τόσο περισσότερο καταλαβαίνεις ότι υπήρξαν άνθρωποι που τον αγάπησαν πραγματικά. Η Οφηλία, με έναν τρόπο βαθύ και τραγικό. Ίσως ακόμα και η μητέρα του, με όλη της την αδυναμία και τα λάθη. Αλλά ο Άμλετ είναι τόσο πληγωμένος που δεν μπορεί πια να αναγνωρίσει αυτή την αγάπη. Τη φοβάται. Τη διαλύει. Τη σπρώχνει μακριά… Ίσως αν το θυμόταν αυτό για μια στιγμή, να μην ένιωθε την ανάγκη να τα καταστρέψει όλα γύρω του.
Το soundtrack του ήρωά μου: Αν ο ήρωας είχε playlist, ποια τραγούδια θα είχε και γιατί;
Αν ο Άμλετ είχε soundtrack, νομίζω θα ήταν μόνο άριες και ψαλμωδίες. Μουσική που μοιάζει με θρήνο. Φωνές που τραγουδούν σαν να βρίσκονται ήδη πολύ κοντά στο σκοτάδι. Στην αρχή της διαδρομής του θα υπήρχε το «Lasciate mi morire» από την Arianna του Claudio Monteverdi. Είναι σχεδόν η κραυγή ενός ανθρώπου που δεν αντέχει το βάρος της απώλειας και όσο ο κόσμος του Άμλετ σκοτεινιάζει, φαντάζομαι τη μουσική να γίνεται όλο και πιο γυμνή και πιο βαριά. Κάτι σαν το «De Profundis» του Arvo Pärt — μια ψαλμωδία που μοιάζει να ανεβαίνει από πολύ βαθιά μέσα στο σκοτάδι. Σαν μια φωνή που στην αρχή θρηνεί την απώλεια… και στο τέλος τραγουδά ήδη από το βάθος της αβύσσου.
Ο ηθοποιός και σκηνοθέτης συναντά τη Λένα Κιτσοπούλου στην πολύκροτη διασκευή του «Σωσμένου» και μιλάει στην Athens Voice για το θέατρο, το σινεμά και τη ζωή του
Ο Θοδωρής Οικονόμου και ο Γιάννης Καλαβριανός μάς επανασυστήνουν το έργο του 1891, με πρωτότυπη μουσική και ενορχήστρωση και καινούργιο κείμενο σε δεκαπεντασύλλαβο
17°
