Κάντε Έρωτα Όχι Αλγορίθμους: Η αποδόμηση του έρωτα στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης και η υπόσχεση της απόλυτης ικανοποίησης
Ο «εκλεπτυσμένος» διάβολος Μεφιστοφελής, στο κλασικό θεατρικό έργο του Christopher Marlowe, ρωτά τον Φάουστ: «What wouldst thou have me do?» (Τι θα ήθελες να κάνω για σένα). Ανοίγοντας ο χρήστης την πλατφόρμα ChatGPT, η οθόνη «αποκρίνεται»: «Ρώτα με ό,τι θέλεις». Το Grok «καλωσορίζει» τον χρήστη με τη φράση: «Τι θέλεις να γνωρίζεις;».
Η υπόσχεση του Μεφιστοφελή είναι πολύ πιο γενική. Και περιλαμβάνει τα πάντα. Δεν περιορίζεται σε ερωτήσεις γνώσεων. Άλλωστε, στον Φάουστ δεν έλειπε η γνώση. Διψούσε για εξουσία και δύναμη, αφιλτράριστες από κανόνες, που θα εκτείνονταν μέχρι εκεί που μπορεί να φθάσει ο ανθρώπινος νους – “stretcheth as far as doeth the mind of man”.
Οι νέες διαδικτυακές υπηρεσίες Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) υπόσχονται, χωρίς ρητά να το αναφέρουν στις οθόνες, να κάνουν ό,τι θέλει ο χρήστης, μέχρι εκεί που εκτείνεται η φαντασία του, μέχρι εκεί που απλώνονται οι φαντασιώσεις της πιο μύχιας και προσωπικής διάστασης του ανθρώπου – της σεξουαλικότητάς του.
Σύμφωνα με πρόσφατες έρευνες, το 28% των ανδρών ηλικίας 28–34 ετών έχει ήδη εμπλακεί σε μια αλγοριθμική ερωτική σχέση. Κάποιες από τις πλατφόρμες αυτές έχουν έως και 10 εκ. χρήστες. Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, υπάρχουν 29 εκ. ενεργοί χρήστες σε πλατφόρμες ΤΝ ερωτικού περιεχομένου, με έντονα αυξητικές τάσεις.
Μέχρι τώρα, η σχέση του χρήστη με το ερωτικό περιεχόμενο στην «κλασική» πορνογραφία ήταν παθητική. Αντίθετα, με τις δυνατότητες που δίνει στον χρήστη η ΤΝ και τα παραγωγικά μοντέλα, ο χρήστης παρεμβαίνει και δημιουργεί τον δικό του φαντασιακό κόσμο. Από θεατής μετατρέπεται σε «δημιουργό» και, ταυτόχρονα, δρών υποκείμενο σ’ ένα ερωτικό δρώμενο. Η τεχνολογία του επιτρέπει να βυθιστεί όσο βαθιά επιθυμεί σ’ ένα ερωτικό σύμπαν, που ο ίδιος θα φαντασιωθεί και θα κατασκευάσει.
Μια ερωτική συντροφιά, διαθέσιμη ανά πάσα στιγμή, να υπηρετήσει την εκτόνωση των βιολογικών ορμών και να καλύψει το κενό μιας μοναχικότητας. Χωρίς να χρειάζεται ανάληψη ευθύνης, κάποιας υποχρέωσης ή κάποιου συμβιβασμού. Είναι αυτές οι «δυνατότητες» του αλγοριθμικού ερωτικού συντρόφου από τις οποίες αναδύονται οι νέοι κίνδυνοι.
Όπως πολλές μελέτες έχουν δείξει, η συνεχής εμπλοκή με τον ψηφιακό κόσμο εκπαιδεύει τον εγκέφαλο έτσι ώστε οι σχέσεις και οι προσδοκίες που αναπτύσσονται στη διεπαφή με τις μηχανές να «κανονικοποιούν» τις όποιες συμπεριφορές καλλιεργούνται στον κόσμο της ΤΝ και οι οποίες, στη συνέχεια, μεταφέρονται στον κόσμο της πραγματικής ζωής.
Οι «καταναλωτές» αλγοριθμικών ερωτικών συντρόφων μαθαίνουν ότι «έτσι είναι οι σχέσεις». Το εγώ του άλλου εξαχνώνεται. Η ερωτική συνεύρεση μετατρέπεται σε «παράσταση» που κρίνεται με κριτήρια τα οποία απορρέουν από τις εξωπραγματικές δυνατότητες και τις μετρικές που παρέχουν οι αλγοριθμικές προσομοιώσεις.
Μία άλλη κρυφή συνιστώσα της διαδικτυακής κατανάλωσης ερωτικού περιεχομένου είναι η «αντικειμενοποίηση» του άλλου. Ο άλλος μετατρέπεται σε σεξουαλικό αντικείμενο. Πρόσφατες έρευνες δείχνουν ότι το φαινόμενο αυτό αφορά πολύ περισσότερο άνδρες, και ιδιαίτερα εφήβους. Μια τέτοια αντίληψη ανοίγει διάπλατα την πόρτα για βίαιη συμπεριφορά απέναντι στις γυναίκες. Στερεότυπα αιώνων, που ακόμη διαρκούν, βρίσκουν καταλύτη και ενδυναμώνονται.
Ο χρήστης που έχει εθιστεί στις «ευκολίες» του αλγοριθμικού έρωτα γίνεται δυσπροσάρμοστος στην ανάπτυξη μιας πραγματικής σχέσης. Τόσο η αυτογνωσία του όσο και η ενσυναίσθησή του έχουν διαβρωθεί. Μετά από τις πρώτες δυσκολίες που αναφαίνονται στην προσπάθεια ανάπτυξης μιας «ενσώματης» ανθρώπινης σχέσης, απογοητεύεται. Ο άλλος είναι οντότητα, με τα δικά του θέλω, τη δική του ιστορία, με «ατέλειες» αλλά και απαιτήσεις.
Ο χρήστης μπορεί να εκφράσει την απογοήτευση με δύο τρόπους. Ο ένας είναι μέσα από τη βία. Έχοντας καλλιεργήσει μια ναρκισσιστική εικόνα, η ματαίωση που εισπράττει του είναι αφόρητη και ξεσπά σε οργή.
Ο άλλος δρόμος της αντίδρασης του χρήστη είναι η αναδίπλωση πίσω στην ευκολία των αλγοριθμικών του φαντασιώσεων. Ο χρήστης απομονώνεται, αποξενώνεται, αποκοινωνικοποιείται. Η αρχική περιπέτεια της φαντασίωσης, ως αντίδοτο στη μοναξιά του, τον ωθεί σε περισσότερη αποξένωση. Αυτό που φάνταζε ως «θεραπεία» επιδεινώνει την «ασθένεια».
Κι έτσι, ο τεχνολογικός Μεφιστοφελής έχει αποκτήσει μια ασύμμετρα μεγάλη δύναμη. Η εμβύθιση του χρήστη στον ψηφιακό κόσμο τού αποφέρει κέρδη. Ταυτόχρονα, ενδυναμώνει την εξουσία πάνω του. Όχι μέσα από διαφήμιση, όχι μέσα από «ιδεολογική» πλύση, αλλά με ψυχολογική παρείσφρηση (hacking) απευθείας στον εγκέφαλο, παρέχοντας μια συνεχή πρόσβαση σε καταστάσεις προσομοιωμένης «ευχαρίστησης». Έτσι, η εξουσία δεν θα χρειάζεται ούτε βία ούτε λογοκρισία. Θα αναισθητοποιεί.
Ταυτόχρονα, αναθέτοντας την ολοκλήρωση της σεξουαλικότητας σε αλγοριθμικά υποκατάστατα, διαβρώνεται μία καίρια υπαρξιακή διάσταση του ανθρώπινου όντος: ο έρωτας.
Φιλόσοφοι, ποιητές, ψυχαναλυτές εδώ και αιώνες έχουν αφιερώσει πολλή φαιά ουσία για το τι είναι ο έρωτας και η ερωτική εμπειρία. Διάφορες θεωρίες και προσεγγίσεις έχουν προταθεί, πολλές φορές έντονα αντικρουόμενες. Δεν θα μπορούσε να είναι κι αλλιώς για μια πολυδιάστατη εμπειρία που αγκαλιάζει τη βιολογική, ψυχολογική και συναισθηματική ύπαρξη του ανθρώπου και, ταυτόχρονα, διαχέεται και διαμορφώνει σχέσεις και κοινωνικές συμπεριφορές.
Σύμφωνα με τον Jacques Lacan, στο σεξ, ως εκτόνωση βιολογικών ορμών, ο «άλλος» χρησιμεύει ως διαμεσολαβητής για την απόλαυση. Τότε, γιατί όχι ένας αλγόριθμος; Αλλά η σεξουαλικότητα είναι κάτι πολύ βαθύτερο. Ο έρωτας αναδύεται στον άνθρωπο ως υπαρξιακή κατάσταση μιας ελκτικής δύναμης. Ο Søren Kierkegaard το θέτει, κατά τη γνώμη μου, ως καίρια οντολογική ποιότητα: «Μόνο ο άνθρωπος ως οντότητα ανακαλύπτει τη σεξουαλικότητά του, τη στιγμή που τα ζώα απλώς αναπαράγονται».
Ο Alain Badiou, στο βιβλίο του «Το εγκώμιο του έρωτα», βλέπει τον έρωτα ως μια κατασκευή αλήθειας, μια εμπειρία βίωσης του κόσμου με βάση το «δύο» και όχι το «ένα», με βάση τη διαφορά, μέσα από μία συναφομοιωτική διαδικασία σύλληψης του κόσμου. Ο έρωτας έχει διάρκεια, ζώντας τη ζωή. Και η ζωή δημιουργεί εντάσεις, απαιτεί υπευθυνότητα, δημιουργεί ρίσκα.
Σε αντίθεση με την ηδονή του σεξ, που είναι στιγμιαία, ο έρωτας, στη διάρκειά του, βαθαίνει την ύπαρξη και των δύο. Στον έρωτα, η νοηματοδότηση του κόσμου περνάει μέσα και από την ύπαρξη του άλλου. Δεσμεύουμε τμήμα της ελευθερίας μας, αλλά διευρύνουμε τον ορίζοντά μας. Η κοινωνική μας διάσταση, ως υπαρξιακή ανάγκη, βρίσκει στον έρωτα την έκφρασή της.
Προϋπόθεση, όμως, για να υπάρξει το «δύο» είναι να υπάρχει το «ένα» ως εγώ. Και το «εγώ» προϋποθέτει αυτογνωσία και θέληση. Στο αλγοριθμικό σύμπαν της ΤΝ, ο χρήστης γίνεται ευάλωτος στο να δομεί και να προσλαμβάνει τον εαυτό του παραμορφωτικά και να διαβρώνει τη δύναμη της θέλησής του, εθιζόμενος να αναθέτει αποφάσεις και γνωστικές λειτουργίες στους αλγορίθμους. Κι έτσι, υποκύπτει σταδιακά στην παγίδα της χειραγώγησης και της εξάρτησης. Ένα διαβρωμένο «εγώ», πειραγμένης αυτογνωσίας, δεν μπορεί να αντέξει το βάρος και τις ευθύνες του έρωτα και λυγίζει.
Ταυτόχρονα, το αλγοριθμικό σύμπαν εξαχνώνει το «εσύ». Το «εσύ» ανακαλύπτεται και σφυρηλατείται μέσα στην κοινωνία, όχι ως «κατασκεύασμα» δικών μου φαντασιώσεων, αλλά ως μια ελεύθερη οντότητα που απαιτεί να υπάρχει και να συνεισφέρει τις δικές της σημασίες στο «δύο» — μια συνεισφορά με προσίδια αξία.
Στη μετανεωτερική εποχή της κοινωνίας της εξάντλησης και της βελτιστοποίησης των μετρικών, έχοντας στερέψει το συναίσθημα, στερούμε και το σώμα. Ο αισθησιασμός υπερισχύει της ευαισθησίας στη ζωή. Σύμφωνα με τον ψυχαναλυτή Rollo May, αναισθητοποιώντας το αίσθημα, λεηλατούμε το σεξ από τη δύναμή του και περιθωριοποιούμε τον έρωτα, κι έτσι απανθρωποποιούμε και τα δύο. Το συναίσθημα είναι η βάση της ανθρώπινης ύπαρξης.
Κάθε εμπειρία χρωματίζεται σαν ένα στιγμιότυπο στο Instagram, χωρίς διάρκεια, όπως θα απαιτούσε η καλλιέργεια συναισθημάτων. Βιώνεται ως μια παρουσία σε αναμονή επιβεβαίωσης με likes, μια παρουσία σε δημόσια έκθεση στα βλέμματα των άλλων. Η επαφή με την κοινωνία καλλιεργείται μέσα από πληρεξούσιο — τη διεπαφή με την οθόνη.
Έτσι, σταδιακά, το σώμα μένει ακατοίκητο και υποβαθμίζεται σε μέσο επίδειξης και φορέα διαφημιστικών φαντασιώσεων, και σιγά σιγά αρχίζει να περισσεύει ως απαραίτητο συστατικό στο «δύο» του έρωτα. Ο Lacan αναφέρει ότι «το υποκείμενο απογυμνώνεται από τον πόθο και, σε αντάλλαγμα, σπρώχνεται στην αγορά για να πουληθεί στον πλειστηριασμό». Σήμερα γίνεται κάτι ακόμη χειρότερο.
Η αγορά προϋποθέτει κοινωνία. Στην εποχή της ΤΝ, το άτομο αφήνεται, αποξενωμένο, σ’ έναν κόσμο φαντασιώσεων. Στον ψηφιακό κόσμο υπάρχει το άτομο ως αντανάκλαση σε έναν ναρκισσιστικό καθρέφτη που του παρέχουν απλόχερα οι εταιρείες — χωρίς ζωή.
Στην εποχή του τεχνολογικού ναρκισσισμού, ο έρωτας σπάει τους δεσμούς του με δημιουργικές δυνάμεις. Ο έρωτας μετουσιώνεται σε προσομοίωση που προσπαθεί να κλέψει την προσοχή μας, να μας εγκλωβίσει στις ατομικές φαντασιώσεις μας, να διεμβολίσει το «δύο» και την κοινωνικότητά μας, να ενδυναμώσει την αποξένωσή μας.
Ο έρωτας χάνει τα βέλη του — δεν τον αφορά ο «άλλος», έχει πληκτρολόγιο κι οθόνη. Στόχος του έρωτα δεν είναι η έλξη και η δημιουργία, αλλά η απώθηση και η χειραγώγηση. Η μετατροπή του αυτοσυνείδητου ατόμου σε άβουλο μέλος των νέων τεχνο-οικονομικών αυτοκρατοριών που αναδύονται. Στήνεται το σκηνικό όπου θα εκδραματιστεί η παράσταση της απάθειας, της αδιαφορίας και του πλήρους ελέγχου. Με άλλα λόγια, στήνεται το σκηνικό της απαρχαιοποίησής μας.
Όπως ο έρωτας στεγνώνει από την κοινωνική και δημιουργική του διάσταση και δεν θα «χρειάζεται» τον άλλον, μήπως και η πολιτική δεν θα χρειάζεται την κοινωνία, τους θεσμούς και το δίκαιο, παρά μόνον ως προσχήματα; Η Κίρκη μεταμόρφωσε τους συντρόφους του Οδυσσέα σε χοίρους. Διατηρούσαν τη νοημοσύνη τους, αλλά τους είχε στερήσει τη βούληση. Είχαν επίγνωση, αλλά όχι θέληση.
Ο ποιητής Arthur Rimbaud λέει χαρακτηριστικά: «L'amour est à réinventer» (Ο έρωτας πρέπει να επανεφευρεθεί).
17°
