Θα ζούσατε σε μια ιστορική πολυκατοικία 100 χρόνων;

Θα ’τανε λίγο μετά την Κατοχή. Μια μικρούλα, 10-11 χρονών, που πριν λίγο καιρό είχε μετακομίσει με την οικογένειά της στο σπίτι της Πατριάρχου Ιωακείμ 21, επέστρεφε σπίτι κι ετοιμαζόταν να χτυπήσει το κουδούνι. Τότε είδε μια πολύ καλοντυμένη κυρία να έρχεται και να περνάει το κατώφλι της πολυκατοικίας. Ανοίγοντας η πόρτα, τρύπωσε και η μικρή μαζί της. Και της έκανε εντύπωση ο τρόπος που την κοίταξε η καλοντυμένη γυναίκα. Τελείως υποτιμητικά, σαν να της έλεγε «τι θες κι εσύ να βρίσκεσαι στον ίδιο χώρο με εμένα». Το μικρό κορίτσι ζει και σήμερα στην πολυκατοικία της Πατριάρχου Ιωακείμ. Η άλλη γυναίκα ήταν η πριγκίπισσα Αλίκη (1885-1969), η οποία επισκεπτόταν εκείνη τη μέρα τον γιατρό Δοξιάδη. Είναι μία από τις εκατοντάδες ιστορίες που έχει να πει αυτό το σπίτι, στη συμβολή των οδών Λουκιανού, Χάρητος και Πατριάρχου Ιωακείμ 21 (από εδώ η κύρια είσοδος), όπως και το απέναντι, στη γωνία Λουκιανού 34 και Χάρητος 15.

Οι άνθρωποι δεν ανοίγουν εύκολα τα σπίτια τους. Η Σοφίκα Ελευθερουδάκη δεν είναι από αυτούς. Αναρωτιέμαι πώς είναι να ζει κανείς σε ένα σπίτι κοντά 100 χρόνων. Εύκολα έμενα σε αυτό το σπίτι. Ψηλοτάβανο. Παίρνεις ανάσα. Τέσσερα μέτρα και είκοσι εκατοστά η απόσταση από το πάτωμα έως το ταβάνι. Εδώ, στο ισόγειο της Πατριάρχου Ιωακείμ 21, ζει τους τελευταίους μήνες η Σοφίκα Ελευθερουδάκη. Ο παππούς της, ο Κωνσταντίνος Ελευθερουδάκης, είχε φτιάξει αυτή την πολυκατοικία το 1938. Έζησε εδώ έως τον θάνατό του, το 1962. Όπως και η γιαγιά της, η Μάρθα, έως το 1975. Ο πατέρας της Σοφίκας, ο Γιώργος, έζησε εδώ έως το 1953, μετά μετακόμισε στο Ψυχικό με τη σύζυγό του Βιργινία.

«Όταν ήμασταν παιδιά ερχόμασταν μια φορά την εβδομάδα με την αδερφή μου να δούμε τον παππού και τη γιαγιά και να φάμε μαζί τους. Θυμάμαι το πιάνο της γιαγιάς, η οποία είχε σπουδάσει στη Γενεύη. Ζούσαν στον 5ο όροφο, σε ένα σπίτι 300 τ.μ. κι εμείς κάναμε πολύ ησυχία γιατί οι παππούδες ήταν μεγάλοι. Στο γραφείο του παππού ούτε για αστείο δεν πλησιάζαμε. Ήταν πολύ αυστηρός. Η γιαγιά, γυρνώντας από τη Γενεύη, έπαιζε σε διάφορα ρεσιτάλ. Όταν, όμως, παντρεύτηκαν, ο παππούς της το ξέκοψε: “τώρα θα παίζεις μόνο για μένα”. Ο παππούς Κωνσταντίνος ήταν πεζοπόρος, ορειβάτης και σκιέρ. Είχε φέρει στην Ελλάδα το 1896 το πρώτο ζευγάρι πέδιλα του σκι, το οποίο φυλάσσεται στο καταφύγιο Μπάφι, στην Πάρνηθα. Όταν κάποιες Κυριακές πήγαινε στα βουνά, η γιαγιά καλούσε στο σπίτι φίλους της, καλλιτέχνες. Τραγουδούσαν, κάπνιζαν και διασκέδαζαν. Κι ένας από αυτούς είχε τον νου του στο μπαλκόνι μην επιστρέψει ο παππούς, για να σταματήσουν τις μουσικές και να προλάβουν να αερίσουν το σπίτι».

Ο Κωνσταντίνος Ελευθερουδάκης, μια μέρα στις αρχές του 1900 που είχε ρίξει πολύ χιόνι, κατέβηκε με τα σκι από το Κολωνάκι μέχρι τα Χαυτεία – και μιλούσε όλη η Αθήνα γι’ αυτό. Αργότερα θα μιλούσαν πολλοί περισσότεροι γι’ αυτόν. Εργαζόμενος από το 1898 στο διεθνές βιβλιοπωλείο των Μπαρτ και Μπεκ, το 1901 εξαγόρασε το μερίδιο του Μπαρτ και το 1918 του Μπεκ. Την ίδια χρονιά άνοιξε το πρώτο δικό του βιβλιοπωλείο στη γωνία Σταδίου και Καραγεώργη Σερβίας, γράφοντας ιστορία στον χώρο του βιβλίου.

Κολωνάκι: Δύο κτίρια που σχεδιάστηκαν με τις αρχές του μοντέρνου κινήματος

Κάθε τόσο μπαίνω και χαζεύω τη σελίδα της αρχιτεκτονικής ομάδας Monumenta στο Facebook «Κάθε μέρα κι ένα σπίτι!», όπου τα μέλη της ομάδας ανεβάζουν όμορφα σπίτια, από το 1800 έως και το 1980. Έτσι ήρθα μέχρι εδώ, στη γωνία της Λουκιανού 34 με Χάρητος 15, διαγωνίως απέναντι από το σπίτι του Ελευθερουδάκη. Είχαν ανεβάσει την πολυκατοικία στην ομάδα.

Η Ειρήνη Γρατσία, αρχαιολόγος, συνιδρύτρια και συντονίστρια της Monumenta, λέει ότι «η τετραώροφη αυτή πολυκατοικία με υπόγειο είναι σχεδιασμένη σύμφωνα με το μοντέρνο κίνημα και ακολουθεί τις αρχές της σχολής του Bauhaus στη Γερμανία. Το κτίριο, του αρχιτέκτονα Γεώργιου Διαμαντόπουλου, που έζησε εδώ για λίγα χρόνια, φέρει τα χαρακτηριστικά του ρυθμού: καθαρούς όγκους, λιτότητα, εκφραστική απλότητα. Έχει τα γνωστά έρκερ, τους κλειστούς δηλαδή εξώστες. Αγαπώ πολύ στο κτίριο τον τρόπο της σύνθεσης των όγκων. Βλέποντας την πολυκατοικία πάντα σκέφτομαι πόσο εύκολα ο Γεώργιος Διαμαντόπουλος πέρασε από τον έναν αρχιτεκτονικό ρυθμό στον άλλον, από τον εκλεκτικισμό στο μοντέρνο κίνημα. Το συναντάμε σε πολλούς αρχιτέκτονες της περιόδου του Μεσοπολέμου».

Η πολυκατοικία Διαμαντόπουλου, η οποία κατασκευάστηκε το 1929 και κατοικείται μέχρι και σήμερα, επιλέχθηκε να μπει στο εξώφυλλο του γερμανικού περιοδικού Die Form, σε τεύχος του 1932, ως χαρακτηριστικό δείγμα του μοντέρνου κινήματος στην Ελλάδα. Για την ιστορία, ο Διαμαντόπουλος (1890-1944) σπούδασε στην Πολυτεχνική Σχολή του Μονάχου, όπως και ο αδελφός του, ο πολιτικός μηχανικός Μόσχος Διαμαντόπουλος. Σχεδίασε μεγάλο αριθμό κτιρίων ως συνεργάτης της εταιρείας του αδελφού του «Εργοληπτική ΑΕ», αλλά και αργότερα, έχοντας το δικό του αρχιτεκτονικό γραφείο. Πέρα από κατοικίες, σχεδίασε βιομηχανικά κτίρια και νοσοκομεία, όπως ο Ερυθρός Σταυρός, σε συνεργασία με τον Γερμανό αρχιτέκτονα Κ. Μπένσελ.

Σε σχέδια του Γεώργιου Διαμαντόπουλου χτίστηκε το 1937 και η πολυκατοικία Ελευθερουδάκη, διαγωνίως απέναντι, όπως προκύπτει από το αρχείο του αρχιτέκτονα αλλά και από τον κανονισμό της πολυκατοικίας, σε ένα χειρόγραφο 57 σελίδων, τον οποίο συνυπογράφουν ο «εκδότης βιβλίων και βιβλιοπώλης» Κωνσταντίνος Ελευθερουδάκης και οι συμβολαιογράφοι Δημοκωστούλας και Δημητριάδης. Μεταξύ άλλων ξεκαθαρίζεται πως: «Οι ιδιοκτήτες κυνών δεν δικαιούνται να αφήνουν τούτους να παραμένουν εις τους κοινούς χώρους της οικοδομής, να γαυγίζουν ή να ουρλιάζουν τη νύχτα ή την ημέρα». Κι ακόμη: «Η μουσική είναι ανεκτή υπό τον όρο να μη γίνεται επαγγελματικώς, ήτοι υπό τύπου παραδόσεως μαθημάτων, αλλά προς διασκέδαση και υπό τον όρο να μη γίνεται προ ή πέραν των ωρών που καθορίζονται από την αστυνομία». Και αυτό το κτίριο σχεδιάστηκε σύμφωνα με τις αρχές του μοντέρνου κινήματος.

Σιδερένιο ασανσέρ, πλυσταριό και αντιαεροπορικό καταφύγιο

Η Σοφίκα Ελευθερουδάκη με ξεναγεί στην πολυκατοικία. Κατασκευάστηκε με δύο ασανσέρ. Από εκείνα τα παλιά, τα σιδερένια. Ένα για να ανεβοκατεβαίνουν ένοικοι και επισκέπτες κι ένα πιο μικρό για να μεταφέρονται τα τρόφιμα, να κατεβαίνουν τα σκουπίδια κ.λπ. Η πολυκατοικία είναι πενταόροφη με υπόγειο. Στο υπόγειο υπάρχουν 12 αποθήκες, λίγο πολύ παρατημένες σήμερα. Επίσης, πλυσταριό και σιδερωτήριο, με τον κανονισμό της πολυκατοικίας να ορίζει τις ημέρες και ώρες όπου θα μπορούσαν να πραγματοποιηθούν εργασίες. Κι ακόμη, δύο αντιαεροπορικά καταφύγια με αποχωρητήριο. Είχε και θυρωρείο. Ανεβήκαμε στην ταράτσα από τη μικρή σκάλα, αυτήν που κυρίως χρησιμοποιούσαν οι γυναίκες που εργάζονταν ως «υπηρεσίες». Ο Λυκαβηττός από εκεί ψηλά μοιάζει να είναι δίπλα.

Και τα 8 διαμερίσματα της πολυκατοικίας κατοικούνται –τα δύο είναι γραφεία– και θερμαίνονται με φυσικό αέριο (κεντρική θέρμανση) και air condition. Ο πέμπτος όροφος, εκεί όπου ζούσε η οικογένεια Ελευθερουδάκη, λίγο μετά τον θάνατο της γιαγιάς Μάρθας πωλήθηκε στη Νέδα Βουτσά-Περδίκη, η οποία ήταν μαθήτρια και συνεργάτιδα του Γιώργου Παπανικολάου, που έγινε παγκοσμίως γνωστός από το τεστ Παπανικολάου. Πέθανε πριν λίγο καιρό, τον Νοέμβριο του 2025. Εδώ έζησε τα περισσότερα χρόνια της ζωής του –και πέθανε– και ο σπουδαίος ποιητής Νάνος Βαλαωρίτης (1921-2019) και σήμερα ζει η κόρη του.

Στέκομαι απ’ έξω να ξανακοιτάξω τις δύο αυτές πολυκατοικίες. Είναι γκρίζες απ’ έξω, τόσα χρόνια και τόσα καυσαέρια έχουν περάσει από τα μπετά τους. Οι περαστικοί δεν γνωρίζουν τις ιστορίες τους, δεν τις προσέχουν, τις προσπερνούν, οι βιτρίνες των καταστημάτων είναι αυτές που τραβούν την προσοχή τους. Θα μπορούσα να μείνω σε κάποιο από αυτά τα ψηλοτάβανα διαμερίσματα; Μου φαίνεται πως ναι. Εσείς;