Αρχιτεκτονική της ασφάλειας - Η περίπτωση της πυρηνικής ενέργειας

Γράφει η Μαριάννα Κατσαούνη, Senior Communications & International Affairs Specialist στην Παγκόσμια Ένωση Πυρηνικών Φορέων Εκμετάλλευσης (WANO - World Association of Nuclear Operators). Οι απόψεις που εκφράζονται στο παρόν άρθρο είναι αποκλειστικά προσωπικές και δεν αντανακλούν τις θέσεις οποιουδήποτε οργανισμού ή φορέα με τον οποίο συνεργάζεται.

Η Αέναη Σάρωση
→ Οι ασυνείδητοι μηχανισμοί μπροστά στην απειλή και την προσδοκία

Το νευρικό μας σύστημα βρίσκεται σε αδιάκοπη και ρυθμική κίνηση, σαρώνει τον κόσμο γύρω μας για να εντοπίσει μοτίβα και παρεκκλίσεις. Μια ασταμάτητη, υπόγεια διεργασία που κάποιοι ονομάζουν νευροαντίληψη (neuroception) και ξεκινά πολύ πριν σχηματιστεί η παραμικρή σκέψη. Τη νιώθουμε όταν οι ώμοι μας σφίγγονται καθώς κάποιος περνά πίσω μας, ή όταν η προσοχή μας επικεντρώνεται σε μια απότομη κι αναπάντεχη αλλαγή στον τόνο του συνομιλητή μας. Μέσα σε μία ώρα πραγματοποιεί δεκάδες χιλιάδες σιωπηλούς ελέγχους· σε μία μέρα εκατοντάδες χιλιάδες. Σε μια ζωή, γίνεται το αόρατο υπόστρωμα που στηρίζει την προσωπικότητα. 

Κατά μία έννοια, αυτό που αποκαλούμε προσωπικότητα είναι το άθροισμα των απαντήσεων στο ερώτημα της ασφάλειας – είναι μαθήματα που δεν τα αφομοιώσαμε με σκέψη, αλλά με επανάληψη. Επαγρύπνηση, απόσυρση, έλεγχος, κατευνασμός: δεν είναι τόσο χαρακτηριστικά, όσο βαθιά χαραγμένες στρατηγικές. Είναι τα πρωτόκολλα διαχείρισης κινδύνου ενός σώματος που έχει ήδη χαρτογραφήσει τον κόσμο του.

Κι ενώ η προσωπικότητα είναι ένα περίπλοκο υφαντό ιδιοσυγκρασίας, χρωμοσωμάτων και νευρώνων, είναι επίσης –με έναν βαθύτερο τρόπο– η ιστορία τού πώς το σώμα έχει μάθει να διαχειρίζεται την απειλή του αγνώστου, τι προσδοκά καθώς αναζητά ακατάπαυστα απαντήσεις στα θεμελιώδη ερωτήματα της σχέσης μας με το περιβάλλον: Είναι ασφαλής η κατάσταση; Είναι προβλέψιμη; Πλησιάζω ή κρατώ απόσταση; Ανήκω εδώ;

Η Φωτιά της Φυλής
→ Μύθος, κουτσομπολιό και η ασφάλεια ως συλλογικό ανοσοποιητικό σύστημα

Ο κίνδυνος είναι κάτι που αισθανόμαστε πολύ περισσότερο απ’ όσο κατανοούμε ή αιτιολογούμε γνωστικά. Οι εμπειρίες μας στο διάβα της ιστορίας ήταν πάντα φορτισμένες με συναίσθημα και μυθολογικό περιεχόμενο. Στην πορεία μας συναντήσαμε αγριεμένα πηγάδια, δηλητηριώδη νυχτερινό αέρα και στοιχειωμένα δέντρα.

Οι άνθρωποι είναι εκ φύσεως κοινωνικά πλάσματα, η δημιουργία κοινοτήτων είναι στρατηγική επιβίωσης. Ζούμε μαζί και ανθίζουμε μέσα από τις ιστορίες που πλάθουμε και τις συζητήσεις που μοιραζόμαστε. Και από παλιά στηριζόμαστε στο κοινωνικό εργαλείο του κουτσομπολιού, έναν μηχανισμό επιβίωσης που μας επιτρέπει να ανταλλάσσουμε περίπλοκες κοινωνικές πληροφορίες. Ποιον μπορούμε να εμπιστευτούμε; Ποια περιοχή είναι ασφαλής; Ποιος παραβιάζει τους κανόνες;

Πλάθουμε φαντάσματα για να κρατήσουμε τα παιδιά μας μακριά από μολυσμένο νερό. Δημιουργούμε τέρατα για να προστατέψουμε τη φυλή από πεσμένα δέντρα, φίδια και κουνούπια που μεταφέρουν ελονοσία. Αναζητώντας την ασφάλειά μας, μεταμορφώνουμε μια βιολογική σάρωση σε μαγικό αφήγημα. Με αυτή την έννοια, μιλώντας για κουλτούρα ασφάλειας, στην πραγματικότητα λέμε πως η κουλτούρα είναι ασφάλεια – ένα κοινό ανοσοποιητικό σύστημα.
Οι κοινότητες, όπως και τα σώματα, δεν αποτυγχάνουν επειδή φαντάζονται τον κίνδυνο. Αποτυγχάνουν όταν δεν μπορούν πλέον να ανανεώσουν τις ιστορίες που κάποτε τις προστάτευαν.

Free Solo
→ Η μοναχική φύση του ρίσκου

Πρόσφατα δοκίμασα για δεύτερη φορά να δω το «Free Solo», το ντοκιμαντέρ για την ανάβαση του Άλεξ Χόνολντ στο Ελ Καπιτάν. Την πρώτη φορά, άντεξα μόλις δεκαπέντε λεπτά· μου ήταν δύσκολο να ταυτιστώ με μια αναζήτηση τόσο ριζικά μοναχική. Κι όμως, με τράβηξε η περιέργεια για τους μηχανισμούς της ψυχραιμίας και αυτοκυριαρχίας του.

Οι απεικονίσεις (fMRIs) της αμυγδαλής του Χόνολντ, της περιοχής του εγκεφάλου που συνήθως επεξεργάζεται τον φόβο, έδειξαν εντυπωσιακά χαμηλή ενεργοποίηση όταν του παρουσίαζαν ανησυχητικές εικόνες. Φαίνεται πως ο εγκέφαλός του λειτουργεί με υψηλό βαθμό «ελέγχου από πάνω προς τα κάτω», όπου ο προμετωπιαίος φλοιός διατηρεί μια αυστηρή τάξη ακόμη και υπό ακραίο στρες. Στην εταιρική γλώσσα του νου, το εκτελεστικό του τμήμα αρνείται απλώς να λάβει υπόψη του τον συναγερμό που χτυπά από το ισόγειο.

Οι περισσότεροι από εμάς βιώνουμε τον κίνδυνο συλλογικά. Το νευρικό μας σύστημα σαρώνει, αλλά το κάνει σε διάλογο με τους άλλους – μέσ’ απ’ τον τόνο της φωνής, το κουτσομπολιό, την κοινή αποφυγή των κινδύνων ή μέσ’ απ’ τους κληρονομημένους κανόνες. Το ρίσκο, αντίθετα, είναι συχνά μοναχικό. Ο Χόνολντ σκαρφαλώνει μόνος όχι επειδή δεν νιώθει φόβο, αλλά επειδή έχει εκπαιδεύσει το σώμα του να σηκώνει, μόνο του κι εξολοκλήρου, το βάρος της ασφάλειας. Δεν υπάρχει χώρος για συλλογική επαγρύπνηση σε έναν κάθετο βράχο (ή σε ένα κτίριο). Δεν υπάρχει κοινό ανοσοποιητικό σύστημα. Μόνο προετοιμασία, επανάληψη και το στενό περιθώριο ανάμεσα στην κίνηση και τον θάνατο. Δεν απορρίπτει τον φόβο, τον περιορίζει σε ακραίο βαθμό. Free Solo σημαίνει να σκαρφαλώνεις χωρίς εξοπλισμό, με μοναδικά εργαλεία τα χέρια και τα πόδια σου. Κι ακόμη, σημαίνει να σκαρφαλώνεις μόνος, χωρίς σύντροφο.

Σύντροφος vs. Αναρρίχηση
→ Ελευθερία, μοναχικότητα και το κόστος της κοινής επαγρύπνησης

Αυτό που έχει σημασία εδώ δεν είναι η αναρρίχηση καθαυτή, αλλά το πού επιτρέπουμε να καταλύσει η ασφάλεια. Είμαστε όλοι σταθμοί ραντάρ που ανιχνεύουν το περιβάλλον για πιθανές απειλές· ο αναρριχητής όμως εξουδετερώνει τα ραντάρ. Τι σημαίνει να ζεις μέσα σ’ αυτή τη σιωπή; Είναι ελευθερία ή άλλη μορφή απομόνωσης;

Για να είσαι free soloist στη ζωή, πρέπει να κόψεις τα νήματα που σε συνδέουν με τους άλλους. Οι σχέσεις, από τη φύση τους, είναι μια συλλογική επαγρύπνηση. Είναι μπερδεμένες, μας φορτώνουν με πρόσθετο βάρος και μας υποχρεώνουν να νοιαζόμαστε για την ασφάλεια του άλλου. Στη συλλογικότητα, η ασφάλεια γίνεται ο κοινός παρονομαστής – δεν δημιουργεί την ευτυχία, βάζει όμως τα θεμέλια για να γίνει εφικτή. Χωρίς αυτήν βρισκόμαστε διαρκώς σε κατάσταση επιβίωσης – με το νευρικό μας σύστημα εξαντλημένο και καχύποπτο απέναντι στον κόσμο.

Για κάποιους, ωστόσο, το σύστημα ανταμοιβής είναι διαφορετικά ρυθμισμένο. Εκεί όπου ο μέσος εγκέφαλος βρίσκει σταθερή και ήρεμη ικανοποίηση στους προβλέψιμους και αδιάφορους ρυθμούς μιας κοινής ζωής, ο λάτρης του ρίσκου απαιτεί μια υψηλότερη τιμή για να ανταλλάξει το εσωτερικό του περιεχόμενο. Η μάθηση ενισχύεται μόνο όταν το διακύβευμα είναι απόλυτο. Από αυτή την άποψη, η επιλογή του Χόνολντ ίσως δεν είναι παρά μια βιολογική αδυναμία να ακούσει την εγκόσμια μουσική – ανταλλάσσοντας τη συλλογική επαγρύπνηση της φυλής με το σιωπηλό ραντάρ της κορυφής, επειδή μόνον εκεί ο εγκέφαλός του μπορεί τελικά να καταγράψει κάποια ανταμοιβή.

Το Φτέρνισμα και το Κρύωμα
→Πυρηνική ασφάλεια και επιτακτική ανάγκη συλλογικής δράσης

Τα τελευταία δυόμισι χρόνια, η ασφάλεια έχει γίνει η κύρια απασχόληση της καθημερινότητάς μου. Η εργασία στην πυρηνική ασφάλεια απαιτεί ταπεινοφροσύνη, αλλά είναι ταυτόχρονα συναρπαστική – μια συνεχής άσκηση διαλογισμού πάνω στην αόρατη αρχιτεκτονική που προστατεύει τον πυρήνα τού αντιδραστήρα.

Πριν από λίγους μήνες, παρουσιάζοντας στο Stakeholder Relations School της Διεθνούς Υπηρεσίας Ατομικής Ενέργειας του ΟΗΕ (International Atomic Energy Agency) στην Ουάσινγκτον, βρέθηκα να σκέφτομαι το ανοσοποιητικό σύστημα ως μοντέλο αυτού που κάνουμε. Η αίθουσα ήταν ένα ζωντανό μωσαϊκό πλουραλισμού, με συμμετέχοντες από τη Ζάμπια και την Κένυα μέχρι τη Νότια Κορέα και τον Καναδά – ένας μικρόκοσμος της παγκόσμιας φυλής. Ο στόχος της διεθνούς πυρηνικής συνεργασίας είναι ουσιαστικά να διασφαλίσει πως ένας χειριστής πυρηνικής ενέργειας μπορεί να φτερνιστεί, χωρίς να κρυολογήσει ο υπόλοιπος πλανήτης. Μια ψύχραιμη, τεχνική αναγνώριση ότι στο ατομικό τοπίο δεν υπάρχει πράξη που να είναι πραγματικά μοναχική.

Ο Άλεξ Χόνολντ περιγράφει τις αναρριχήσεις του ως «περιορισμένης πιθανότητας, υψηλού ρίσκου», αλλά το ρίσκο είναι ένα κλειστό κύκλωμα, που περιλαμβάνεται ολόκληρο μέσα στα όρια του σώματός του. Στην πυρηνική ενέργεια, το soloing –η αγνόηση των συλλογικών ιστοριών, των κοινών πρωτοκόλλων, του ζωτικού κουτσομπολιού μεταξύ των ενδιαφερομένων– είναι ένα συμβάν χαμηλής πιθανότητας με άπειρο βεληνεκές.

Ο έλεγχος του Χόνολντ είναι μια προσωπική αρετή, είναι ένας αρχιτέκτονας της σιωπηλής αυτοκυριαρχίας. Αλλά σε ένα πυρηνικό εργοστάσιο, ο ίδιος έλεγχος, απογυμνωμένος από τον πλουραλισμό και κουφός απέναντι στη συλλογική εργασία της κοινότητας, δεν είναι αρετή. Είναι μια εύθραυστη κατασκευή.

Το Φορτίο του Πρωτοπόρου
→Η Μαρί Κιουρί και η θέρμη της ανακάλυψης πριν από τη συλλογική ασφάλεια

Η Μαρί Κιουρί παραμένει η αρχετυπική μορφή αυτού του διλήμματος: βρίσκεται στο όριο όπου η μοναχική έκθεση γίνεται για χάρη ενός μελλοντικού συλλογικού οφέλους. Ήταν πρωτοπόρος και βάδισε στο πύρινο άγνωστο της ραδιενέργειας, αλλά, σε αντίθεση με τον σύγχρονο αναρριχητή, το έκανε ως απεσταλμένη της κοινότητας. Αναζητούσε ένα φως που θα μοιραζόταν, μια ανακάλυψη που θα ζέσταινε τη φυλή.

Κι όμως, η Κιουρί δεν πολεμούσε μόνο τις αόρατες ακτίνες του ραδίου· αντιμετώπιζε και τους θεμελιώδεις μηχανισμούς του ανθρώπινου εγκεφάλου. Αυτό που ο Κάνεμαν αποκαλεί «Σύστημα 1» –ο γρήγορος, παρορμητικός, πολλές φορές συναισθηματικός τρόπος σκέψης– δεν είναι παρά το σύγχρονο όνομα του αρχαίου κυνηγού των φαντασμάτων μέσα μας. Είναι το κομμάτι της Αέναης Σάρωσης που προτιμά μια τρομακτική ιστορία από ένα βαρετό δεδομένο, γιατί η ιστορία είναι εργαλείο φορητό. Το Σύστημα 1 δεν περιμένει να μάθει τα στοιχεία – αντιδρά στην οσμή του τέρατος.

Όταν ακούμε τη λέξη «πυρηνικό», το Σύστημα 1 –το ραντάρ μας– χτυπά με πρωτόγονη ένταση. Δεν βλέπει την πράσινη ενέργεια, ούτε τα αυστηρά πρωτόκολλα· βλέπει το αγριεμένο πηγάδι και τον δηλητηριώδη νυχτερινό αέρα των προγονικών μας τρόμων. Είναι μια ενστικτώδης ευρετική μέθοδος του μυαλού μας (νοητική συντόμευση): Πυρηνική ενέργεια σημαίνει κίνδυνος.

Η Κιουρί σήκωσε το φορτίο της πρωτοπόρου που χαρτογράφησε αυτό τον κίνδυνο, αλλά και το αδιανόητο έργο να ζητήσει από τον υπόλοιπο κόσμο να μετακινηθεί από τον φοβικό παλμό του Συστήματος 1 στην αργή, αναλυτική σκέψη του Συστήματος 2. Η ακτινοβολία, που τελικά τη σκότωσε, ήταν το έγκαυμα τριβής με την ανακάλυψή της –το σωματικό κόστος τού να αγγίζει κανείς πρώτος μια δύναμη από την οποία το νευρικό μας σύστημα έχει εξελικτικά εκπαιδευτεί να δραπετεύει. Μπήκε στην καρδιά του ατόμου, για να μπορέσουμε αργότερα εμείς να χτίσουμε τις συλλογικές ιστορίες –και τα πλουραλιστικά συστήματα– που θα μας επέτρεπαν να ζούμε δίπλα του.

Ο Πλουραλισμός ως Ασφάλεια
→Κοινή επαγρύπνηση σε περίπλοκα συστήματα

Αν μόνο ένα άτομο ορίζει τι είναι ασφαλές, το σύστημα γίνεται εύθραυστο. Πλουραλισμός δεν σημαίνει απουσία εξουσίας, αλλά κατανομή της – το κοινό ανοσοποιητικό σύστημα σε δράση, το κουτσομπολιό που μας λέει ποιον να εμπιστευτούμε. Αυτή η ιδέα ξεπερνά το πεδίο της πυρηνικής ενέργειας και αγγίζει τον τρόπο που ανταποκρινόμαστε στην καινοτομία, την πρόοδο, τις πολιτικές και τις συλλογικές αποφάσεις μας – και τον τρόπο που αναλαμβάνουμε την ευθύνη είτε ως free soloists που κόβουν τα σχοινιά, είτε ως σύντροφοι που φροντίζουν ο ένας για την ασφάλεια του άλλου.

Όταν περισσότερα από ένα νευρικά συστήματα έχουν τη δυνατότητα να καταγράφουν κινδύνους, κανένα δεν χρειάζεται να παραμένει σε διαρκή κατάσταση συναγερμού. Τα πολύπλοκα συστήματα σταθεροποιούνται μέσα από την επικάλυψη: πολλαπλές οπτικές, μερικές πλεονάζουσες λειτουργίες, διαφωνίες που δεν καταλήγουν σε ρήξη. Αυτό που μοιάζει αναποτελεσματικό από έξω, είναι συχνά αυτό που αποτρέπει την κατάρρευση από μέσα. Η ασφάλεια επιτυγχάνεται όχι επειδή όλοι συμφωνούν, αλλά επειδή καμία οπτική δεν σηκώνει μόνη της ολόκληρο το φορτίο της επαγρύπνησης.

Η Αρχιτεκτονική της Ασφάλειας
→Από την ατομική επαγρύπνηση στη συλλογική ευθύνη

Εδώ συναντιέται η ατομική μας «Αέναη Σάρωση» με την κοινή πραγματικότητα της φυλής. Αν η προσωπικότητα είναι η αρχιτεκτονική της ατομικής μας ασφάλειας, τότε ο πλουραλισμός είναι η αρχιτεκτονική της κοινής μας επιβίωσης. Η αρχιτεκτονική αυτή είναι τόσο ισχυρή, όσο και η ικανότητά μας να επικοινωνούμε πέρα από τις διαφορές μας.

Ο κίνδυνος της προσέγγισης Free Solo στην κοινωνία είναι ότι αγνοεί τους θεμελιώδεις μηχανισμούς με τους οποίους επεξεργαζόμαστε την πληροφορία. Όταν δεν αναγνωρίζουμε ότι ανταποκρινόμαστε στον κόσμο με το Σύστημα 1 –με ευρετικές, προγονικούς φόβους, ένα νευρικό σύστημα που σκανάρει για κίνδυνο αμέτρητες φορές το δευτερόλεπτο–, μένουμε εκτεθειμένοι. Εκεί ριζώνει η επιρροή και μπορεί κανείς να παρακάμψει πλήρως την αργή αναλυτική σκέψη του Συστήματος 2 και να απευθυνθεί κατευθείαν στο αγριεμένο πηγάδι και τον δηλητηριώδη νυχτερινό αέρα των αρχαϊκών μας σαρώσεων. Εκεί, η επιτυχία δεν βασίζεται σε γεγονότα, αλλά στην παραποίηση της ίδιας της αρχιτεκτονικής που έχει σχεδιαστεί για να μας προστατεύει –μετατρέποντας την ενστικτώδη αναζήτηση της ασφάλειας σε εργαλείο εκτροπής.

Δεν είμαστε φτιαγμένοι για την τέλεια, μοναχική απόδοση. Είμαστε φτιαγμένοι για μηχανικό πλεονασμό – για το φτέρνισμα και το κρύωμα, για το κουτσομπολιό και τις ιστορίες με φαντάσματα, για συνεργασίες που βασίζονται σε περισσότερες από μία σαρώσεις ασφάλειας ταυτόχρονα. Το νευρικό μας σύστημα μπορεί αδιάκοπα να αναζητά τον κίνδυνο, αλλά γαληνεύουμε μονάχα όταν δεν προσπαθούμε πια να ξεπεράσουμε τον κόσμο μόνοι μας και αρχίζουμε να κινούμαστε σε ρυθμό μαζί με τους γύρω μας.

Η Αέναη Σάρωση δεν είναι βάρος που πρέπει να αγνοήσουμε με ακραίο έλεγχο των εσωτερικών διεργασιών μας. Είναι η μουσική που χορεύουμε. Και μέσα σ’ αυτόν το χορό –στον πλουραλιστικό, ακατάστατο, βαθιά ανθρώπινο αγώνα να φροντίσουμε ο ένας τον άλλον– βρίσκουμε τη μόνη ασφάλεια που είχε ποτέ πραγματική σημασία.