Γιατί η μονοδιάστατη ενοχοποίηση της Δύσης αγνοεί τις ιστορικές αντιφάσεις και τις δημοκρατικές της κατακτήσεις.
Μια ανάρτηση του κ. Χρήστου Ράμμου, σύμφωνα με την οποία η «Δύση δεν αποτελεί αυταξία» προκάλεσε, ως συνήθως, τις γνωστές πολεμικές συγκρούσεις στο καφενείο του Φέισμπουκ. Για ορισμένους εμφανίστηκε περίπου ως ευαγγέλιο αντικειμενικότητας, για άλλους κατακεραυνώθηκε ως υπόδειγμα αντιδυτικισμού και εξύμνησης των ολοκληρωτικών καθεστώτων.
Προσπάθησα να ξεφύγω από αυτό το συγκρουσιακό δίπολο συνθηματικού χαρακτήρα, «διαλεγόμενος» με το κείμενο του κ. Ράμμου, επιλέγοντας τις ουσιαστικότερες –κατά τη γνώμη μου– επισημάνσεις του με στόχο να αποδείξω γιατί το κείμενό του, ενώ διατείνεται πως επιχειρεί να ξεφύγει από τη λογική του «άσπρου – μαύρου», πέφτει ακριβώς στην ίδια ιδεολογική παγίδα: βαφτίζοντας «μαύρη» σύμπασα τη «Δύση» και «άσπρο» όλο τον υπόλοιπο πλανήτη. Ιδού o «διάλογος» – με μια μικρή συμβολή από το ChatGPT:
Χρήστος Ράμμος: «Για όσους ισχυρίζονται ότι η θέση μας σε αυτή την εξελίξει επικίνδυνη σύγκρουση είναι –για λόγους αρχής– με την Δύση και όχι με τους "υπανάπτυκτους" "βάρβαρους" εχθρούς της… Πρέπει κάποτε να καταλάβουμε ότι η Δύση από μόνη της δεν είναι αυταξία.»
Απάντηση: Κανείς σοβαρός φιλελεύθερος ή αριστερός από όσους γνωρίζω δεν υποστηρίζει ότι η «Δύση» είναι αυταξία, χαρακτηρίζοντας τους αντιπάλους της, συλλήβδην, «βάρβαρους» και «υπανάπτυκτους». Αντιθέτως οι σοβαρότεροι που έχω υπόψη μου έχουν την ικανότητα να διακρίνουν τις εσωτερικές αντιφάσεις της. Και εδώ έγκειται ένα από τα σοβαρότερα προβλήματα της συλλογιστικής του κ. Ράμμου: Το κείμενο καταγγέλλει μια υποτιθέμενη ουσιοκρατία για να καταλήξει στην ακριβώς αντίστροφη ουσιοκρατική θέση. Στη θέση μιας ιδεολογικά «αθώας» Δύσης εμφανίζει μια ενιαία, σχεδόν διαχρονικά «ένοχη» Δύση. Η πραγματικότητα όμως είναι τελείως διαφορετική και η Ιστορία αρνείται να υποταχθεί στους κανόνες της ουσιοκρατίας: οι ίδιες δυτικές κοινωνίες που γέννησαν την αποικιοκρατία γέννησαν και τον αντι-ιμπεριαλισμό. Οι ίδιες που παρήγαγαν την καταπίεση παρήγαγαν και τις θεωρίες της Δημοκρατίας και της ελευθερίας. Η ιστορία, μ’ άλλα λόγια, δεν είναι μονοσήμαντη· είναι αποτέλεσμα διαρκών αγώνων, συγκρούσεων, που άλλοτε στέφονταα με νίκες και άλλοτε υφίσταντο ήττες.
Χρήστος Ράμμος: «Δεν πρέπει δε ποτέ να ξεχνάμε ότι ταυτόχρονα σε δυτικά εδάφη γεννήθηκαν και άνθησαν και η Ιερά Εξέταση, ο φασισμός, ο ναζισμός, ο ρατσισμός, η αποικιοκρατία και ο πιο αδηφάγος ιμπεριαλισμός.»
Απάντηση: Η παρατήρηση είναι κατ’ αρχήν σωστή. Αλλά υπάρχει και η άλλη όψη του νομίσματος που αποκρύβει επιμελώς ο κ. Ράμμος: Σε αυτά τα ίδια «δυτικά εδάφη» γεννήθηκαν και η Δημοκρατία, τα ανθρώπινα δικαιώματα, το εργατικό κίνημα, ο αντιφασισμός και οι ίδιες οι θεωρίες που αποδόμησαν το ρατσισμό και την αποικιοκρατία. Αν η Ιερά Εξέταση «ανήκει» στη Δύση, τότε το ίδιο ισχύει για το Διαφωτισμό. Αν ο ναζισμός είναι μέρος της ευρωπαϊκής ιστορίας, το ίδιο είναι και η συντριβή του από τις αντιφασιστικές συμμαχίες. Η επιλεκτική μνήμη που προτείνει το κείμενο δεν είναι ιστορική ανάλυση: είναι απλοϊκή ρητορική.
Χρήστος Ράμμος: «Η Δύση εξόντωσε εκατομμύρια ιθαγενείς στην αμερικανική ήπειρο… έκανε γενοκτονία στο Κονγκό… προκάλεσε σφαγές στο Αμριτσάρ, στην Αλγερία, στο Βιετνάμ, στο Ιράκ…»
Απάντηση: Η αποικιοκρατική βία καλό είναι και να καταγγέλλεται και να την υπενθυμίζουμε. Είναι, άλλωστε πια, ιστορικά τεκμηριωμένη. Όμως η απλή απαρίθμηση εγκλημάτων δημιουργεί την εντύπωση ενός ενιαίου ιστορικού δράστη: «η Δύση». Αυτό όμως δεν είναι ανάλυση αλλά συνθηματολογία. Διότι εντός των ίδιων των κρατικών οντοτήτων που έκαναν αυτούς τους πολέμους, μέσα στις ίδιες τις κοινωνίες τους, αναπτύχθηκαν και τα κινήματα που κατήγγειλαν τις πολιτικές των κυβερνήσεων τους. Οι μεγαλύτερες διαδηλώσεις κατά του πολέμου του Βιετνάμ έγιναν στις ίδιες τις ΗΠΑ. Τα αντι-αποικιακά κινήματα στην Ευρώπη συνέβαλαν καθοριστικά στη διάλυση των αυτοκρατοριών. Ακόμη και το διεθνές δίκαιο που επικαλείται το κείμενο είναι προϊόν αυτών των ίδιων πολιτικών και διανοητικών συγκρούσεων.
Χρήστος Ράμμος: «Αν η Δύση παύει να είναι "Δύση" και γίνεται μια βάρβαρη πολεμική μηχανή εξόντωσης των "βαρβάρων", τότε είναι πιο "δυτικό" να στέκεται κάποιος κριτικά απέναντί της.»
Απάντηση: Εδώ το κείμενο αγγίζει όντως μια κατ’ αρχήν σωστή ιδέα: ότι η κριτική στην εξουσία είναι μέρος της ίδιας της δημοκρατικής παράδοσης. Αλλά τότε το συμπέρασμα θα έπρεπε να είναι διαφορετικό. Αν η κριτική είναι πράγματι «δυτική» παράδοση, τότε η ύπαρξη αυτής της κριτικής δείχνει ακριβώς ότι η Δύση δεν είναι μια ενιαία «πολεμική μηχανή», όπως παρουσιάζεται λίγες γραμμές πριν. Είναι ένας χώρος αντιφάσεων όπου συνυπάρχουν η ισχύς και η αμφισβήτησή της.
Χρήστος Ράμμος: «Δεν είναι όλα άσπρο μαύρο και πρέπει να αποκτήσουμε την ικανότητα να βλέπουμε την πολυπλοκότητα των καταστάσεων.»
Απάντηση: Ασφαλώς. Αλλά τότε γιατί όλο το προηγούμενο κείμενο είναι δομημένο πάνω σε μια απόλυτη διχοτομία; Από τη μία πλευρά μια ενιαία, υποκριτική «Δύση» που παράγει εγκλήματα επί αιώνες, και από την άλλη μια σιωπηρή ουδετερότητα απέναντι στη λεγόμενη «μη Δύση». Οι αυταρχισμοί, οι επεκτατισμοί, η άρνηση της ύπαρξης ολόκληρων κρατών (όπως της Ουκρανίας ή του Ισραήλ) και οι παραβιάσεις δικαιωμάτων που καλλιεργούνται «νόμιμα» και συστηματικά, εκτός του δυτικού κόσμου εξαφανίζονται παντελώς από τον κ. Ράμμο από τη συνολική γεωπολιτική, πολιτική και πολιτισμική εικόνα. Αποτέλεσμα: η «πολυπλοκότητα» αναζητείται στο τέλος απουσιάζει τελείως από το ίδιο το κείμενο και αντικαθίσταται από τη μονοδιάστατη ανάλυση.
Χρήστος Ράμμος: «Ο ίδιος ο Τραμπ διαψεύδει όσους πιστεύουν ότι η σύγκρουση είναι μεταξύ δημοκρατικής Δύσης και βάρβαρης Ανατολής.»
Απάντηση: Κανείς δεν χρειάζεται να προστρέξει στον παρανοϊκό ένοικο του Λευκού Οίκου και τον υπόδικο σύμμαχο του (χαρακτηρισμοί με τους οποίους συμφωνούμε με τον κ. Ράμμο), για να καταλάβει ότι η διεθνής πολιτική δεν είναι ηθικό παραμύθι, με «καλούς» και «κακούς» -πόσο μάλλον με «μεσσιανικούς σταυροφόρους» και «αντίχριστους», που απευθύνεται σε μη νοήμονες. Αλλά το να αποκαλύπτεις τον κυνισμό της ακροδεξιάς αμερικανο-ισραηλινής πολιτικής δεν σημαίνει ότι ο υπόλοιπος κόσμος λειτουργεί με ηθικούς κανόνες. Ιδίως όταν στον πυρήνα αυτών των «κανόνων» περιλαμβάνεται ρητά η εξάλειψη κρατών, η περιφρόνηση προς τη «δυτικού τύπου Δημοκρατία», η αντιμετώπιση της ίδιας της ανθρώπινης ύπαρξης με θεολογικά, τελεολογικού τύπου, κριτήρια. Με άλλα λόγια, η επιλεκτική αγανάκτηση του κ. Ράμμου δεν είναι αντι-ιμπεριαλισμός· είναι απλώς ένας καθρέφτης της ίδιας ιδεολογικής και γεωπολιτικής μεροληψίας που το κείμενο υποτίθεται πως καταγγέλλει.
Συμπερασματικά, μπορεί το κείμενο του κ. Ράμμου να μας καλεί να κάνουμε κριτική στην πολιτική της «Δύσης», ξεχνάει όμως πως μια τέτοια κριτική μόνο στο πλαίσιο των δυτικών κοινωνιών και των κατακτήσεών τους είναι δυνατή. Το μέγιστο όμως πρόβλημά του έγκειται αλλού: εκκινεί από την έννοια μιας συλλογικά ένοχης, σχεδόν μονολιθικής Δύσης που ευθύνεται για τα πάντα, για να καταλήξει –σχεδόν μονομανιακά– να αντιμετωπίζει όλο τον υπόλοιπο κόσμο ως ένα αθώο θύμα που και το διεθνές δίκαιο σέβεται και τις δημοκρατικές αξίες υπολήπτεται και το σεβασμό στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια υποστηρίζει. Με άλλα λόγια, αυτό που ο κ. Ράμμος εμφανίζει ως ηθική συνέπεια καταλήγει στην ουσία να αποτελεί μια άλλη μορφή ιδεολογικής τύφλωσης.
Και για να κλείνουμε, πριν αρχίσουν να ωρύονται οι συνήθεις καθηλωμένοι στα κομμουνιστικά ιδεώδη μαζί με όσους «ρεαλιστές» κρύβονται πίσω από μια διακριτική ουδετερότητα: επανειλημμένα έχω εκφράσει την αντίθεσή μου στη νέο-φασιστική πολιτική του Τραμπ και την άνευ όρων και ορίων επιβολή διά της βίας των ιδεών της οικονομικο-τεχνολογικής συμμορίας του, όσο και στην επεκτατική, στα όρια του απαρτχάιντ, πολιτική του Νετανιάχου. Δεν πρόκειται να το δηλώνω κάθε φορά. Και ας ωρύονται.
17°
