Το Ιράν μετά τον Χαμενεΐ: Τα σενάρια διαδοχής, ο ρόλος των Φρουρών της Επανάστασης, η πιθανή στρατιωτικοποίηση και οι γεωπολιτικές συνέπειες σε Μέση Ανατολή και Δύση.
Όσοι βρισκόμαστε μακριά από τα γεγονότα, ιδιαίτερα από όσα εκτυλίσσονται σε περιοχές που γνωρίζουμε ελάχιστα, είμαστε αναξιόπιστοι· τον πρώτο λόγο έχουν οι ανταποκριτές «στο πεδίο», όπως συνηθίζουμε να λέμε. Αν υπάρχει κάποια συνεισφορά των αναλυτών που παρατηρούν τις εξελίξεις στη διαχρονία είναι η τοποθέτηση των γεγονότων στο ιστορικό και πολιτιστικό τους πλαίσιο. Να λοιπόν τι συμβαίνει και τι νομίζω ότι μπορεί να συμβεί στο Ιράν. Το τι θα συμβεί στις χώρες της ευρύτερης Μέσης Ανατολής που έχουν εμπλακεί στη σύγκρουση θα εξαρτηθεί εν μέρει από τις εσωτερικές εξελίξεις στο Ιράν.
Μετά τον θάνατο του Χαμενεΐ (πιθανώς ηθελημένο, ως «θυσία»), στο Ιράν κηρύχθηκε 40ήμερο πένθος και διορίστηκε τριανδρία —ο πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν, ο πρόεδρος του Ανώτατου Δικαστηρίου Γκολαμχοσεΐν Μοχσενί Ετζέι και ο αγιατολάχ Αλιρεζά Αραφί— για να επιβλέψει τη μετάβαση. Τη μετάβαση σε τι; Για να απαντήσει κανείς πρέπει να λάβει υπόψη ότι η ισλαμική επανάσταση του 1979 στηρίχθηκε σε βαθιές πολιτιστικές και θρησκευτικές ρίζες και το ότι οι Ιρανοί, εκτός από ένα μέρος των μορφωμένων νέων στις μεγαλουπόλεις, δεν έχουν ούτε παράδοση, ούτε επιθυμία κοσμικής δημοκρατίας.
Με λίγα λόγια, υπάρχει άφθονο πολιτικό προσωπικό που μπορεί να συνεχίσει το έργο των μουλάδων και των Φρουρών της Επανάστασης. Το αν θα το επιτύχει εξαρτάται περισσότερο από τη δυναμική της εξουσίας εντός του στρατιωτικού μηχανισμού και του μηχανισμού ασφαλείας και λιγότερο από τις έξωθεν επεμβάσεις. Το ερώτημα είναι: θα καταλήξουν οι κληρικοί και οι στρατιωτικοί σε συμφωνία πάνω στα θεμελιώδη ζητήματα —επανανομιμοποίηση του καθεστώτος, αντιμετώπιση της οικονομικής ασφυξίας, της διαφθοράς και της παραοικονομίας, πυρηνικό πρόγραμμα, διεκδικήσεις γυναικών— ή θα συγκρουστούν μεταξύ τους; Ανάμεσα στα πολλά πράγματα που δεν καταλαβαίνουν οι Δυτικοί, παρά τα επανειλημμένα λάθη εκτίμησης και τις τραγωδίες των στρατιωτικών επεμβάσεων, είναι ότι η εμπειρία δεν επηρεάζει τις πεποιθήσεις των ισλαμιστών: η πίστη τους είναι υπερβολικά μονολιθική για να προσαρμόζεται στις συνθήκες. Κατά τη γνώμη τους, οι παραμορφώσεις του δόγματος δεν επιβάλλουν αλλαγή παραδείγματος ή μεταρρυθμίσεις· επιβάλλουν διόρθωση και τιμωρία των αποκλινόντων.
Και παρ’ όλ’ αυτά, οι επονομαζόμενοι Πασνταράν είναι διχασμένοι και δεν μπορούν να εμπιστευτούν ούτε άτομα σε θέσεις λήψης αποφάσεων —όπως ο πρόεδρος—, ούτε το Συμβούλιο των Φρουρών, ούτε τις οικογένειες με επιρροή. Το πιθανότερο είναι ότι θα διορίσουν στην ηγεσία θρησκευτικά πρόσωπα μεγάλης ηλικίας, ώστε να είναι ανίκανα να χτίσουν τη δική τους αυτοκρατορία, κι ότι θα αναδείξουν έναν «Ανώτατο Ηγέτη» συμβολικού τύπου, ενώ παράλληλα θα στρατιωτικοποιήσουν πλήρως το καθεστώς. Δεδομένου ότι το στιλ ηγεσίας του Αγιατολάχ Χαμενεΐ διέφερε από εκείνο του προκατόχου του, του Αγιατολάχ Χομεϊνί, είναι λογικό να περιμένουμε μιαν ακόμη αλλαγή ύφους. Ο Χομεϊνί, προσπαθώντας να αποτελεί υπόδειγμα προς μίμηση ως προς τα θρησκευτικά ήθη, ζούσε λιτά στο Τζαμαράν και είχε λιγοστούς συνεργάτες· αντιθέτως, ο Χαμενεΐ έστησε τον «Οίκο του Ηγέτη», στον οποίο απασχολούσε πάνω από 4.000 άτομα, συν 11.000 στρατιωτικούς φρουρούς: επρόκειτο για μια τεράστια γραφειοκρατία που ασκούσε στενό έλεγχο στον θρησκευτικό μηχανισμό. Έχω λοιπόν λόγους να πιστεύω ότι ο επόμενος ανώτατος ηγέτης θα παίζει περισσότερο ρόλο διατήρησης της νομιμότητας του καθεστώτος, ιδιαίτερα εφόσον υπάρχει κίνδυνος πραξικοπήματος από τους Φρουρούς της Επανάστασης, με σκοπό ένα είδος κράτους εν κράτει.
Σε επίπεδο πληθυσμού, πράγματι ένα μέρος της νεολαίας που δεν έχει καμιά ανάμνηση από την Ισλαμική Επανάσταση επιζητεί ανατροπή του ισλαμικού καθεστώτος και δημοκρατικές εκλογές. Αλλά για να γίνουν δημοκρατικές εκλογές χρειάζονται κόμματα, αντιπολίτευση, ελεύθερα ΜΜΕ: οι εκλογές είναι το επιστέγασμα του συστήματος, όχι η βάση του. Εξάλλου, πολλοί Ιρανοί είναι εξοργισμένοι με τη βία που άσκησαν οι Φρουροί κατά τη διάρκεια των πρόσφατων διαδηλώσεων — όμως, αυτό το κομμάτι του ιρανικού λαού δεν ταυτίζεται με όσους διεκδικούν απομάκρυνση της ισλαμικής εξουσίας: η πλειοψηφία των Ιρανών θα συμβιβαζόταν με μια θεοκρατική, αλλά ηπιότερη διακυβέρνηση, που να μπορεί να διαχειριστεί τα οικονομικά προβλήματα —τα οποία αποδίδονται πρωτίστως στις κυρώσεις και στις αμερικανικές πιέσεις (δεν ισχύει)— και ταυτοχρόνως να κλείσει το στόμα των ατίθασων γυναικών που έχουν παρασυρθεί στον βούρκο των δυτικών ηθών. Με λίγα λόγια, η πλειοψηφία επιζητεί ή θα ανεχθεί κάποιες μεταρρυθμίσεις, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι οι Ιρανοί θέλουν να ξαναγίνει το Ιράν Περσία και να συμφιλιωθούν με τις ΗΠΑ και το Ισραήλ.
Οι Ιρανοί ηγέτες, που δέχονται σήμερα την πολυαναμενόμενη επίθεση του Ντόναλντ Τραμπ και του Μπέντζαμιν Νετανιάχου, πρέπει να λάβουν γρήγορα αποφάσεις για την εσωτερική και τη διεθνή πορεία της χώρας τους. Η εσωτερική κατάσταση μπορεί να ηρεμήσει με τις γνώριμες μεθόδους καταστολής: καθώς ο πληθυσμός δεν είναι οργανωμένος, είναι εύκολο να κατασταλεί και να παραμείνει σε εκκρεμότητα, ανήμπορος μπροστά στις εξελίξεις. Ίσως γίνουν κάποιες παραχωρήσεις όπως η άρση της υποχρέωσης της μαντίλας, αλλά δεν βλέπω περαιτέρω επέκταση των κοινωνικών ελευθεριών. Ίσως διαψευστώ. Όσο για τις αποφάσεις στον διεθνή χώρο, θα παίξει ρόλο η Ρωσία και δευτερευόντως η Κίνα· το θέμα είναι αν ο Βλαντιμίρ Πούτιν είναι διατεθειμένος να ανοίξει κι άλλα μέτωπα εναντίον των ΗΠΑ και των συμμάχων τους, μερικοί εκ των οποίων καταριούνται σήμερα την ώρα και τη στιγμή της συμμαχίας.
Τέλος, πρέπει να ληφθεί υπόψη η ευρεία δημοτικότητα της Ισλαμικής Δημοκρατίας που αποτέλεσε το πρώτο επιτυχημένο ισλαμιστικό έργο, το πρώτο σύγχρονο χαλιφάτο. Το ισλαμιστικό Ιράν έδωσε ελπίδα σε όλους όσοι το ονειρεύονταν: στη «Μουσουλμανική Αδελφότητα», στο ISIS, στους δήθεν μοναχικούς λύκους του ισλαμισμού στη Δύση και στην άκρα αριστερά που στρατολογεί μέλη και ψηφοφόρους έξω από τα τζαμιά. Η αμερικανο-ισραηλινή στρατιωτική επέμβαση και η θανάτωση του Χαμενεΐ ευνοούν αυτή τη δημοτικότητα: με πρόσχημα την παραβίαση του διεθνούς δικαίου και την απέχθεια για τον Ντόναλντ Τραμπ και τον Μπέντζαμιν Νετανιάχου, οι ολοκληρωτικές δυνάμεις στον δυτικό κόσμο —ισλαμιστικές οργανώσεις και άκρα αριστερά— φαίνεται να συμπαρατάσσονται με το θεοκρατικό καθεστώς το οποίο ίσως κάποτε, μετά από δεκαετίες ή αιώνες τρόμου, βίας, βασανιστηρίων και ομαδικών απαγχονισμών, να μετασχηματιζόταν σε μια υπέροχη πνευματική ουτοπία. Για να μη διαταραχθεί η ιδέα τους για το «διεθνές δίκαιο», πολλοί Δυτικοί θα προτιμούσαν να αφήσουμε ήσυχους τους Ιρανούς —δηλαδή αβοήθητους να υφίστανται τον εκφοβισμό, τη δειλία και τη θρησκοληψία του όχλου, τις προδοσίες των φίλων και τη βία των εχθρών.
Καμιά φορά, επικρατεί η τρελή ιδέα πως οτιδήποτε μπορεί να εξοντώσει το τέρας είναι ευπρόσδεκτο. Η ιδέα γίνεται ακόμα πιο τρελή όταν υποθέτεις, ή όταν ξέρεις, ότι το τέρας δεν θα εξοντωθεί με την επιχείρηση «Επική Οργή»· όχι επειδή ο Ντόναλντ παρακάμπτει το Κογκρέσο και αγνοεί το Σύνταγμα, αλλά επειδή οι μουλάδες και οι Φρουροί της Επανάστασης δεν είναι απλοί «δικτάτορες» και δεν προσλαμβάνονται ως τύραννοι· προσλαμβάνονται ως ποιμένες του έθνους και της σιιτικής ούμμα. Ούτε είναι απομονωμένοι: η Ανατολή, χριστιανική και ισλαμική, φαίνεται συγκροτημένη· τα μη επανδρωμένα αεροσκάφη Shahed, τα οποία έπληξαν το Ντουμπάι, το Μπαχρέιν και το Κουβέιτ, είναι αυτά που προκαλούν χάος τις νύχτες στην Ουκρανία.
17°
