Νέο εύρημα στο ναυάγιο του «Μέντωρ» - Μαρμάρινο θραύσμα πιθανόν από τον γλυπτό διάκοσμο του Παρθενώνα

Η συστηματική υποβρύχια αρχαιολογική έρευνα στο ιστορικό ναυάγιο του μπρικιού «Μέντωρ» συνεχίστηκε και το 2025 από την Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων, υπό τη διεύθυνση του αρχαιολόγου Δρ. Δημητρίου Κουρκουμέλη-Ροδοστάμου, αναπληρωτή προϊσταμένου της υπηρεσίας.

Το πλοίο βυθίστηκε τον Σεπτέμβριο του 1802 έξω από το λιμάνι του Αβλέμονα, στα νοτιοανατολικά των Κυθήρων. Το «Μέντωρ» ήταν ένα από τα ιδιόκτητα πλοία του Λόρδου Έλγιν και χρησιμοποιήθηκε για τη μεταφορά αρχαιοτήτων από την Ελλάδα προς τη Βρετανία, μεταξύ των οποίων και τμήματα του γλυπτού αρχιτεκτονικού διακόσμου του Παρθενώνα και των μνημείων της Ακρόπολης.

Κατά την ανασκαφική περίοδο του 2025 διερευνήθηκαν περιοχές δυτικά και βόρεια του σωζόμενου τμήματος του σκαριού του πλοίου.

Το πλοίο του Λόρδου Έλγιν που βυθίστηκε στα Κύθηρα με τα γλυπτά του Παρθενώνα

Το μπρίκι «Μέντωρ» αποτελούσε μέρος του στόλου που χρησιμοποιούσε ο Λόρδος Έλγιν για τη μεταφορά αρχαιοτήτων από την Ελλάδα. Το φορτίο του περιλάμβανε, μεταξύ άλλων, τμήματα από τον γλυπτό αρχιτεκτονικό διάκοσμο των μνημείων του Παρθενώνα.

Το πλοίο ναυάγησε τον Σεπτέμβριο του 1802 έξω από το λιμάνι του Αβλέμονα. Λίγο αργότερα οργανώθηκε επιχείρηση ναυαγιαιρεσίας με στόχο την ανέλκυση των αρχαιοτήτων που μετέφερε.

Τον συντονισμό της επιχείρησης είχε αναλάβει ο γραμματέας του Έλγιν, William Hamilton, όπως προκύπτει από τις σχετικές επιστολές της εποχής.

Η πρώτη ανασκαφική τομή και η τύχη του σκαριού

Η πρώτη ανασκαφική τομή του 2025, η οποία ονομάστηκε Τομή 1/2025, ανοίχθηκε περίπου πέντε μέτρα δυτικά του σωζόμενου σκαριού. Στόχος ήταν να διερευνηθεί αν είχαν διατηρηθεί τμήματα του πλοίου.

Η ανασκαφή ολοκληρώθηκε σε βάθος περίπου ενός μέτρου από την επιφάνεια του πυθμένα, δηλαδή στα -21,9 μέτρα από την επιφάνεια της θάλασσας, χωρίς να εντοπιστούν ίχνη του σκαριού.

Το εύρημα αυτό ενισχύει την εκτίμηση ότι το σκαρί του πλοίου παρέμεινε για μεγάλο χρονικό διάστημα εκτεθειμένο στον πυθμένα και αποσυντέθηκε σχετικά γρήγορα.

Σημαντικό ρόλο φαίνεται ότι έπαιξε και η πρώτη ναυαγιαιρεσία του 1802. Οι σφουγγαράδες που είχαν αναλάβει την ανέλκυση του φορτίου άνοιξαν είσοδο στο αμπάρι από το πέτσωμα του πλοίου, καθώς η πρόσβαση από το εσωτερικό ήταν δύσκολη. Το σημείο αυτό αντιστοιχούσε στο ρήγμα από το οποίο είχαν εισέλθει τα νερά όταν το πλοίο προσέκρουσε στα βράχια.

Η παρέμβαση αυτή συνέβαλε πιθανότατα στην ολοκληρωτική καταστροφή μεγάλου τμήματος του σκαριού.

Ευρήματα από τον εξοπλισμό και τη ζωή στο πλοίο

Η δεύτερη ανασκαφική τομή (Τομή 2/2025) πραγματοποιήθηκε βόρεια του σωζόμενου τμήματος της τρόπιδας, με σκοπό να εξεταστεί αν υπήρχε διασπορά καταλοίπων του πλοίου προς την περιοχή αυτή.

Παρότι δεν εντοπίστηκαν θραύσματα από το πέτσωμα, βρέθηκαν αντικείμενα που σχετίζονται με τον εξαρτισμό του πλοίου καθώς και θραύσματα σκευών καθημερινής χρήσης του πληρώματος.

Εντοπίστηκαν επίσης θραύσματα από την εξωτερική επιχάλκωση του πετσώματος. Η επιχάλκωση αυτή προστάτευε τα ύφαλα τμήματα του πλοίου, ενώ το κατώτερο μέρος –και κυρίως η τρόπιδα– φαίνεται ότι ενισχυόταν με φύλλα μολύβδου.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει τμήμα επιχάλκωσης που εντοπίστηκε στο σημείο σύνδεσης των φύλλων χαλκού με τα φύλλα μολύβδου.

Μεταξύ των ευρημάτων καταγράφηκε επίσης τμήμα πήλινης πλάκας που πιθανόν σχετίζεται με τη μόνωση της εστίας του πλοίου. Η πλάκα εντοπίστηκε σε μικρή απόσταση από την τρόπιδα.

Το μαρμάρινο θραύσμα που ίσως προέρχεται από τον Παρθενώνα

Το σημαντικότερο εύρημα της φετινής ανασκαφής είναι ένα μαρμάρινο διακοσμητικό στοιχείο. Πρόκειται για θραύσμα μαρμάρινης πλάκας με διακοσμητική σταγόνα, που πιθανότατα ανήκει είτε σε κανόνα επιστυλίου είτε σε πρόμοχθο γείσου.

Το θραύσμα έχει μέγιστες διαστάσεις 9,3 εκατοστά μήκος και 4,7 εκατοστά πλάτος, ενώ η σταγόνα έχει διάμετρο 6,51 εκατοστά και ύψος 2,2 εκατοστά.

Οι διαστάσεις αυτές μπορούν να συγκριθούν με τις μετρήσεις του Αναστάσιου Ορλάνδου για τις διακοσμητικές σταγόνες του επιστυλίου του Παρθενώνα.

Είναι η πρώτη φορά που εντοπίζεται θραύσμα γλυπτού διακόσμου από το πολύτιμο φορτίο που μετέφερε το «Μέντωρ», το οποίο στην πλειονότητά του είχε ανελκυστεί ήδη κατά την πρώτη ναυαγιαιρεσία του 1802. Η ολοκλήρωση των εργασιών συντήρησης και η περαιτέρω μελέτη αναμένεται να δώσει περισσότερα στοιχεία για το μνημείο από το οποίο προέρχεται.

Στην υποβρύχια ανασκαφική περίοδο του 2025 συμμετείχαν επιστήμονες διαφόρων ειδικοτήτων, όπως αρχαιολόγοι, θαλάσσιοι βιολόγοι, εκπαιδευτές καταδύσεων, υποβρύχιοι φωτογράφοι, συντηρητές αρχαιοτήτων και τεχνικοί βυθού.

Στην ομάδα συμμετείχαν οι: Δρ. Αλέξανδρος Τούρτας, Δρ. Έλενα Μπονέλου, Άρης Μιχαήλ, Δρ. Γιάννης Ίσσαρης, Δρ. Ελπίδα Καραδήμου, Βασίλης Τσιαΐρης (ΜΑ), Χρύσα Φουσέκη, Ειρήνη Μάλλιου, Σπύρος Μουρέας, Γιώργος Μπουζαλάκος, Στέφανος Κόντος, Μανουήλ Κουρκουμέλης και Μαρία Τσόκλα.

Πηγή φωτογραφιών: ©Yπουργείο Πολιτισμού/Γ. Ίσαρης, Βασ. Τσιαϊρης, Νίκος Στουρνάρας